Πόλεμοι, γεωπολιτική και στρατιωτικοποίηση της οικονομίας

Ο κόσμος βρίσκεται μπροστά σε ένα ρευστό μεταβατικό τοπίο, μια ιστορική καμπή. Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου επικράτησε η αισιοδοξία ότι η παγκοσμιοποίηση, η διεύρυνση του διεθνούς εμπορίου και η αλληλεξάρτηση των οικονομιών θα περιόριζαν τις μεγάλες συγκρούσεις.

Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης δημιούργησε μια μονοπολική διεθνή τάξη υπό την ηγεσία των Ηνωμένων Πολιτειών, ενώ πολλοί πίστεψαν ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία και η οικονομία της αγοράς θα αποτελούσαν το κυρίαρχο παγκόσμιο πρότυπο. Είναι τότε που ο Francis Fukuyama υποστήριξε ότι η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και η εξάπλωση της φιλελεύθερης δημοκρατίας σηματοδοτούσε το τέλος της Ιστορίας. Οι εξελίξεις τον διέψευσαν. Οι ΗΠΑ δεν κατάφεραν να διαχειριστούν την μονοπολικότητα,ο δε πόλεμος της Ουκρανίας σηματοδότησε το «τέλος του τέλους της Ιστορίας»! Η αμερικανική αλαζονεία και η προσπάθεια ταπείνωσης και καθυπόταξης της Ρωσίας την εποχή του μεθύστακα Μπόρις Γέλτσιν έφερε τον Πούτιν και την ρωσική ανόρθωση.

 Η άνοδος της Κίνας ως παγκόσμιας δύναμης, η επιστροφή της Ρωσίας, οι περιφερειακές επιδιώξεις δυνάμεων όπως η Τουρκία και το Ιράν, οι επεκτατικές φιλοδοξίες του Ισραήλ, η άνοδος του Παγκόσμιου Νότου με τη σημαντική παρουσία της Ινδίας  καθώς και η κρίση του διεθνούς συστήματος ασφαλείας, οδηγούν σε μια νέα πολυπολική πραγματικότητα. Οι πόλεμοι στην Ουκρανία, στη Γάζα και η σύγκρουση ΗΠΑ και  Ισραήλ με το Ιράν, αποτελούν εκδηλώσεις αυτής της βαθύτερης αναδιάταξης της διεθνούς ισχύος.

Η μεταψυχροπολεμική περίοδος, που στηρίχθηκε στην  παγκοσμιοποίηση και στην υπεροχή της οικονομίας έναντι της γεωπολιτικής, δίνει τη θέση της σε μια νέα εποχή όπου η ασφάλεια, η στρατηγική αυτονομία και ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων καθορίζουν ολοένα περισσότερο τις  επιλογές των κρατών και την στρατιωτικοποίηση της οικονομίας,

Η παγκόσμια οικονομία διέρχεται ήδη μια βαθιά κρίση και σοβαρές αναταράξεις με την αποτυχία ουσιαστικά της αμερικανικής επίθεσης εναντίον του Ιράν και το κλείσιμο των στενών του Ορμούζ. Οι αλυσίδες εφοδιασμού αναδιοργανώνονται, οι ενεργειακές και εμπορικές διαδρομές μετατρέπονται σε πεδίο γεωπολιτικού ανταγωνισμού, οι οικονομικές κυρώσεις χρησιμοποιούνται ως στρατηγικό εργαλείο και οι επενδύσεις μετακινούνται προς κρίσιμους τεχνολογικούς και αμυντικούς τομείς. Η παγκόσμια οικονομία γίνεται λιγότερο ανοιχτή, όλο και  περισσότερο πολεμική και περισσότερο εξαρτημένη από το στρατιωτικό-βιομηχανικό σύμπλεγμα, ειδικά αυτό των ΗΠΑ. Έτσι το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα της νέας εποχής είναι η στρατιωτικοποίηση της οικονομίας. Οι αμυντικές δαπάνες αυξάνονται σε πρωτοφανή επίπεδα, περικόπτονται δραστικά αυτές για τα κοινωνικά προγράμματα, ενώ η βιομηχανική πολιτική συνδέεται όλο και περισσότερο με την υποτιθέμενη  εθνική ασφάλεια. Είναι χαρακτηριστικός ο επανεξοπλισμός που επιχειρεί η Γερμανία. Τα εργοστάσια παραγωγής αυτοκινήτων  μετατρέπονται σε μονάδες παραγωγής όπλων.

Η τεχνητή νοημοσύνη, οι ημιαγωγοί, οι σπάνιες γαίες, η κυβερνοασφάλεια, οι δορυφορικές επικοινωνίες και οι διαστημικές τεχνολογίες αποτελούν πλέον ταυτόχρονα κινητήριες δυνάμεις της ανάπτυξης της στρατιωτικής βιομηχανίας και κρίσιμα στοιχεία στρατηγικής ισχύος. Τα οπλικά συστήματα χαμηλής τεχνολογίας και κόστους, μαζικής και γρήγορης παραγωγής, δημιουργούν  νέα δεδομένα στις παγκόσμιες εξελίξεις. Αυτές οι εξελίξεις αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης μονομαχίας ιστορικών διαστάσεων, που μπορεί να οδηγήσει σε αλλαγή γεωπολιτικού παραδείγματος.

Την ίδια ώρα  αλλάζει ριζικά  η φύση του πολέμου. Τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη, τα αυτόνομα οπλικά συστήματα, οι κυβερνοεπιθέσεις, οι υπερηχητικοί πύραυλοι, η τεχνητή νοημοσύνη και η αξιοποίηση δεδομένων σε πραγματικό χρόνο μεταμορφώνουν το πεδίο των επιχειρήσεων. Ο πόλεμος γίνεται περισσότερο ψηφιακός, δικτυοκεντρικός και τεχνολογικά εντατικός, ενώ η διάκριση μεταξύ πολιτικής και στρατιωτικής τεχνολογίας γίνεται ολοένα και πιο δυσδιάκριτη. Αυτό είναι ίσως το μεγάλο δράμα του σύγχρονου κόσμου που οδηγεί στην έξαρση των ιμπεριαλιστικών αντιθέσεων.

Η νέα αυτή πραγματικότητα δημιουργεί σοβαρά στρατηγικά διλήμματα για τις ΗΠΑ, ειδικά με την ανερμάτιστη και χαοτική πολιτική του Τραμπ. Η Ουάσιγκτον επιδιώκει να αντιμετωπίσει τη μακροπρόθεσμη πρόκληση της Κίνας, αλλά ταυτόχρονα έχει εμπλακεί  με τον πόλεμο στην Ουκρανία, τον πόλεμο με το Ιράν και τη συνεχή κρίση στη Μέση Ανατολή με τη στήριξη που παρέχει στο Ισραήλ. Η ταυτόχρονη διαχείριση πολλαπλών μετώπων αυξάνει το οικονομικό κόστος, δεσμεύει στρατιωτικούς και διπλωματικούς πόρους και περιορίζει την ευχέρεια στρατηγικών επιλογών. Ήδη η αμερικανική οικονομία δείχνει σοβαρά σημάδια υποχώρησης με το δημόσιο χρέος και τον πληθωρισμό να καλπάζουν. Τα ζάρια  φαίνεται να μη βγαίνουν στον Τραμπ.

Η εξέλιξη αυτή θυμίζει την ανάλυση του ιστορικού Paul Kennedy για τη στρατηγική υπερεπέκταση των μεγάλων δυνάμεων. Όταν οι στρατιωτικές και γεωπολιτικές δεσμεύσεις υπερβαίνουν τις οικονομικές δυνατότητες μιας υπερδύναμης, η ισχύς της αρχίζει να διαβρώνεται. Την ίδια στιγμή, η θεωρία του Graham Allison για την «παγίδα του Θουκυδίδη» φωτίζει μια άλλη διάσταση της σημερινής κρίσης: τον κίνδυνο σύγκρουσης που γεννά η άνοδος μιας νέας μεγάλης δύναμης απέναντι στην κατεστημένη ηγεμονία. Κάτι που επικαλέστηκε ο Κινέζος Πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ κατά την επίσκεψη του Τραμπ στο Πεκίνο. Οι δύο θεωρίες δεν αλληλοαναιρούνται αλλά συμπληρώνουν η μία την άλλη.

Παράλληλα, επιβεβαιώνεται και η έννοια της γεωοικονομίας που ανέδειξε ο Edward Luttwak. Ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων δεν διεξάγεται μόνο με στρατούς, αλλά και μέσω του εμπορίου, των επενδύσεων, της τεχνολογίας, των κυρώσεων και του ελέγχου κρίσιμων πρώτων υλών και ενεργειακών πόρων. Η οικονομία έχει μετατραπεί σε εργαλείο στρατηγικής ισχύος.

Για την Ευρώπη και ιδιαίτερα για την Ελλάδα και Κύπρο, οι εξελίξεις αυτές αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Η Ανατολική Μεσόγειος μετατρέπεται σε έναν από τους σημαντικότερους γεωπολιτικούς χώρους του 21ου αιώνα, όπου διασταυρώνονται τα συμφέροντα της Ευρώπης, των Ηνωμένων Πολιτειών, της Ρωσίας, της Τουρκίας και των κρατών της Μέσης Ανατολής. Η ενεργειακή ασφάλεια, οι θαλάσσιες οδοί, οι περιφερειακές συγκρούσεις και το άλυτο Κυπριακό εντάσσονται πλέον σε ένα πολύ ευρύτερο διεθνές πλαίσιο. Ενδεχομένως η επίσκεψη Γκουτέρες στην Κύπρο να εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο, ειδικά και μετά  την βράβευση του από τον Ερντογάν.

Η εποχή που διαμορφώνεται σηματοδοτεί τη μετάβαση σε μια νέα ιστορική φάση, όπου η οικονομική ισχύς, η τεχνολογική υπεροχή και η στρατιωτική ισχύς αποτελούν αδιαχώριστες όψεις της ίδιας πραγματικότητας. Όπως η Βιομηχανική Επανάσταση και οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι αναδιαμόρφωσαν το διεθνές σύστημα του 20ού αιώνα, έτσι και η τεχνητή νοημοσύνη, η γεωοικονομία και ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων διαμορφώνουν ήδη την αρχιτεκτονική του 21ου αιώνα. Το μεγάλο ζητούμενο δεν είναι μόνο ο τερματισμός των σημερινών πολέμων, αλλά η οικοδόμηση μιας νέας διεθνούς ισορροπίας που θα αποτρέψει τόσο τη στρατηγική υπερεπέκταση των μεγάλων δυνάμεων όσο και την παγίδευσή τους σε μια διαρκή λογική ανταγωνισμού και σύγκρουσης. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε που υπάρχουν αναλυτές που υποστηρίζουν ότι είμαστε ήδη σε μια φάση Τρίτου Παγκόσμιου Πολέμου από την οποία θα πρέπει κάποια στιγμή  να εξέλθουμε.

Είμαστε στη φάση της γέννησης ενός νέου στρατιωτικο-τεχνολογικού καπιταλισμού, όπου η ανάπτυξη, η καινοτομία και η κρατική ισχύς διαμορφώνονται όλο και περισσότερο από τη στρατιωτική βιομηχανία με ότι αυτό σημαίνει για την ανθρωπότητα.

Οι συγκρούσεις των τελευταίων ετών δείχνουν επίσης ότι οι μεγάλες δυνάμεις και ειδικά οι ΗΠΑ του Τραμπ, τείνουν να παρακάμπτουν τους διεθνείς κανόνες όταν θεωρούν ότι διακυβεύονται ζωτικά τους συμφέροντα. Είμαστε μάρτυρες της σταδιακής αποδυνάμωσης του μεταπολεμικού θεσμικού πλαισίου, μια διάσταση που έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα και την Κύπρο  που επικαλούνται το διεθνές δίκαιο και τη διεθνή νομιμότητα για την προάσπιση των εθνικών τους συμφερόντων.

*Πανεπιστημιακός,συγγραφέας stephanos.constantinides@gmail.com