Η παρακμή της ανάγνωσης είναι επιχειρηματική απόφαση

Σήμερα, καταναλώνουμε περισσότερες πληροφορίες από κάθε άλλη γενιά στην ιστορία, αλλά κατανοούμε όλο και λιγότερα.

Σύμφωνα με τη δεύτερη Έρευνα Δεξιοτήτων Ενηλίκων του ΟΟΣΑ, που δημοσιεύθηκε τον Δεκέμβριο του 2024 και εξέτασε ενηλίκους σε 31 χώρες, ο αλφαβητισμός και οι αριθμητικές δεξιότητες υποχώρησαν ή έμειναν στάσιμα κατά την τελευταία δεκαετία. Ο μέσος όρος αλφαβητισμού βελτιώθηκε σε μόλις δύο χώρες, τη Δανία και τη Φινλανδία.

Γράφοντας στο The Atlantic, η Rose Horowitch επισημαίνει στο «The End of Reading Is Here» ότι δεν μετατρεπόμαστε σε αναλφάβητους, αλλά σε μετα-αλφαβητικούς (post-literate). Δηλαδή, περιβαλλόμαστε από ολοένα και περισσότερες λέξεις, χάνουμε όμως τη συνήθεια και την ικανότητα για ουσιαστική ανάγνωση.

Το τι αντικατέστησε την ανάγνωση αποτελεί πλέον αντικείμενο επιστημονικής μελέτης. Μια ανασκόπηση και ανάλυση 71 μελετών σε 98.299 συμμετέχοντες έδειξε ότι η αυξημένη χρήση σύντομων βίντεο συνδέεται με χαμηλότερες γνωστικές επιδόσεις, με τις ισχυρότερες αρνητικές επιπτώσεις να εντοπίζονται στην προσοχή και στον αυτοέλεγχο. Αυτό το μοτίβο επιβεβαιώνεται σε όλες τις ηλικιακές ομάδες και σε κάθε πλατφόρμα.

Αυτή η παρακμή δεν προέκυψε τυχαία. Αποτελεί άμεση απόρροια ενός επιχειρηματικού μοντέλου, με τις στρατηγικές επιλογές που το δημιούργησαν να είναι πλέον επίσημα καταγεγραμμένες.

Ας δούμε όσα γνωρίζουμε για το TikTok. Εσωτερικά έγγραφα της εταιρείας έδειξαν ότι είχε ποσοτικοποιήσει με ακρίβεια το σημείο εθισμού: 260 βίντεο κάτω των οκτώ δευτερολέπτων. Δηλαδή 35 λεπτά. Δημοσιογράφοι που εξέτασαν το μη λογοκριμένο υλικό εντόπισαν στελέχη που γνώριζαν πλήρως τις πιθανές βλάβες στους εφήβους, χωρίς ωστόσο να δείχνουν την παραμικρή ανησυχία.

Δεν χρειάζεται να ισχυριστεί κανείς ότι τα στελέχη του TikTok κλείστηκαν σε μια αίθουσα και σχεδίασαν σκόπιμα τη μείωση της νοημοσύνης των χρηστών. Η πραγματικότητα είναι πιο πεζή: μια εταιρεία μέτρησε το σημείο στο οποίο η χρήση γίνεται εθιστική, σχεδίασε το προϊόν της με βάση αυτή τη μέτρηση και συνέχισε να το διαθέτει γνωρίζοντας τις συνέπειες του.

Πολλαπλασιάστε αυτή τη στρατηγική στο σύνολο της βιομηχανίας και το αποτέλεσμα δεν θυμίζει καμία σκοτεινή συνωμοσία. Η διατήρηση της αμέριστης προσοχής έχει κόστος. Η πυροδότηση της ανεπαίσθητης, ανακλαστικής προσοχής είναι φθηνή. Όταν η διαδραστικότητα (engagement) και η ευημερία των χρηστών συγκρούονται, το οικονομικό κίνητρο συνήθως επικρατεί.

Κάποιος θα μπορούσε να πει ότι αυτό το επιχείρημα είναι παλιό και εναντίον της προόδου της τεχνολογίας. Στον Φαίδρο του Πλάτωνα, ο Σωκράτης μεταφέρει τον μύθο στον οποίο ο βασιλιάς της Αιγύπτου Θαμώς απορρίπτει το δώρο της γραφής, προειδοποιώντας ότι θα προκαλέσει λήθη και θα προσφέρει «δόξαν σοφίας, αλλ’ ούκ αλήθειαν». Το επιχείρημα αυτό ακούγεται επίκαιρο. Παραδόξως, επιβιώνει μόνο και μόνο επειδή ο Πλάτωνας μπήκε στον κόπο να το καταγράψει.

Τον 18ο αιώνα, επικριτές προειδοποιούσαν ότι τα μυθιστορήματα θα διέφθειραν τα ήθη και θα κατέστρεφαν τη συγκέντρωση των γυναικών και των νέων. Το 1954, ο ψυχίατρος Fredric Wertham δημοσίευσε το Seduction of the Innocent, υποστηρίζοντας ότι τα κόμικς αποτελούσαν άμεση αιτία της νεανικής παραβατικότητας. Το βιβλίο έγινε μπεστ σέλερ και οδήγησε στην επιβολή ενός βιομηχανικού κώδικα. Τα στοιχεία του αποδείχθηκαν αργότερα ανεκδοτολογικά και, σε ορισμένα σημεία, παραποιημένα. Παρόμοιες κριτικές κληρονόμησαν και η τηλεόραση, το ραδιόφωνο και τα βιντεοπαιχνίδια.

Όμως, η ειδοποιός διαφορά αυτή τη φορά είναι ότι τα παλαιότερα μέσα δεν προσαρμόζονταν στον χρήστη. Τα βιβλία δεν παρακολουθούσαν τη συμπεριφορά μας σε πραγματικό χρόνο για να μας κρατήσoυν περισσότερη ώρα κολλημένους σε αυτά. Δεν μπορούσαν να προσαρμοστούν με ακρίβεια ενάντια στη δική μας επιθυμία να τα αφήσουμε κάτω.

Δεν γράφω ως εξωτερικός παρατηρητής. Διαβάζω λιγότερα βιβλία σε σχέση με πριν από δέκα χρόνια. Ξέρω γιατί, μπορώ να ονομάσω τον μηχανισμό, αλλά αυτή η γνώση δεν αλλάζει απολύτως τίποτα. Αν η γνώση αρκούσε, οι πιο ενημερωμένοι θα ήταν οι λιγότερο επηρεασμένοι. Δεν συμβαίνει όμως αυτό.

Οι συνήθεις λύσεις στοχεύουν σε λάθος κατεύθυνση. Η «ψηφιακή αποτοξίνωση», η μείωση του χρόνου που περνούμε βλέποντας οθόνες (screen time), οι προσωπικές δεσμεύσεις για περισσότερο διάβασμα, όλα απαιτούν από το άτομο να ξεπεράσει σε θέληση μια βιομηχανία που τελειοποιεί τα προϊόντα της για να μας κρατά εξαρτημένους.

Οι δομικές παρεμβάσεις, αντίθετα, αποδίδουν. Αφότου το Τέξας επέβαλε απαγόρευση των κινητών στα σχολεία, η Ανεξάρτητη Σχολική Περιφέρεια του Ντάλας, κατέγραψε πάνω από 200.000 επιπλέον δανεισμούς βιβλίων από τις σχολικές βιβλιοθήκες μέχρι τα τέλη Μαρτίου, μια αύξηση που αγγίζει το 25%.

Ωστόσο, η απαγόρευση των τηλεφώνων από μόνη της δεν αρκεί για να θεραπεύσει ένα πρόβλημα που γέννησε το ίδιο το οικονομικό σύστημα που το αναπαράγει. Όσα προτείνονται αυτή τη στιγμή είναι απλές διορθωτικές κινήσεις. Η εναλλακτική όμως σε αυτές δεν είναι μια καλύτερη λύση, αλλά η απουσία κάθε λύσης.

Αυτό είναι και το ενθαρρυντικό σημείο μιας κατά τα άλλα αποθαρρυντικής διαπίστωσης. Αν αυτή η παρακμή αποτελούσε φυσική εξέλιξη, δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε τίποτα.

Ήταν όμως μια συνειδητή επιλογή, που πάρθηκε κατ’ επανάληψη σε αίθουσες συνεδριάσεων όπου η εναλλακτική είτε κόστιζε περισσότερο, είτε θα απέδιδε λιγότερα κέρδη.

Κάθε επιλογή μπορεί να αλλάξει. Όχι όμως, όπως δείχνουν τα πράγματα, από εκείνους που κάνουν τις μεγάλες επιλογές σήμερα.