Η Πανσέληνος του Οξύρρυγχου

Αφορμή για το εγκυκλοπαιδικό τούτο σημείωμα ήταν μια ανακοίνωση του Τμήματος Αρχαιοτήτων για την εκδήλωση που οργανώνει για την αυγουστιάτικη φεγγαράδα στον αρχαιολογικό χώρο του Ιδαλίου (27/8) και στο Ωδείο της Πάφου (28/8). Τους συγχαίρω για αυτές τις εκδηλώσεις που ανοίγουν τον κόσμο της αρχαιολογίας και της ιστορίας διάπλατα στην κοινωνία μας.  

Το φεγγάρι του Αυγούστου πήρε την ονομασία του από τον οξύρρυγχο που είναι ένα από τα παλαιότερα, μεγαλύτερα και πιο μακρόβια είδη ψαριών του γλυκού και του θαλασσινού νερού στον κόσμο. Το όνομά του προέρχεται από το αρχαίο ὀξύς (μυτερός) και ρύγχος (μύτη). Υπάρχει στη γη εδώ και περίπου 136 εκατομμύρια χρόνια και ανάλογα με το είδος, μπορεί να ξεπεράσει σε μήκος τα 2 με 4 μέτρα και σε βάρος τα 100 έως 400 κιλά.

Άπειροι μύθοι, παραδόσεις και δοξασίες υπάρχουν για το ψάρι αυτό. Για φυλές της Βόρειας Αμερικής το ψάρι συμβολίζει μακροζωία και ανθεκτικότητα. Εμείς ξέρουμε καλύτερα τον αιγυπτιακό μύθο που συνδέει τον οξύρρυγχο με τον Όσιρι (τον θεό της φύσης).

Όταν ο Σεθ (θεός του χάους και αδελφός του Όσιρι) ήθελε να πάρει τον θρόνο της Αιγύπτου, σκότωσε τον Όσιρι, τεμάχισε το κορμί του σε 14 κομμάτια και τα σκόρπισε στον ποταμό Νείλο για να μη μπορεί κανείς να βρει το σώμα του. Ένας οξύρρυγχος που βρισκόταν μέσα στον ποταμό καταβρόχθισε τον φαλλό του.

Η Ίσιδα, η αγαπημένη γυναίκα του Όσιρι, κατάφερε και βρήκε όλα τα 13 κομμάτια, αλλά όχι τον φαλλό του, και έτσι σμίλεψε ένα φαλλό από χρυσό. Με τη βοήθεια του θεού Άνουβι όχι μόνο ένωσε ξανά το σώμα του αγαπημένου της, αλλά κατάφερε να ενωθεί μαζί του και να συλλάβει με μαγικό τρόπο τον γιο τους, τον Ώρο.

Για τους αρχαίους Αιγύπτιους τα 14 κομμάτια του σώματος του Όσιρι αντιπροσώπευαν τις 14 ημέρες που χρειάζεται το φεγγάρι για να γεμίσει (από τη νέα σελήνη μέχρι την πανσέληνο). Ο Σεθ «κομμάτιαζε» το φεγγάρι κάθε μήνα, και η Ίσις το «ένωνε» ξανά, φέρνοντας πάλι την πανσέληνο. Το κομμάτιασμα του σώματός του Όσιρι συμβόλιζε επίσης το σκόρπισμα των σπόρων στο χώμα κατά τη σπορά και η αναγέννησή του το μεγάλωμα των φυτών και τη νέα σοδειά.

Οι Έλληνες έδωσαν σε μια αιγυπτιακή πόλη το όνομα Οξύρρυγχος και στις ανασκαφές που έγιναν εκεί οι αρχαιολόγοι βρήκαν χιλιάδες μουμιοποιημένα ψάρια. Τα τύλιγαν με προσοχή σε υφάσματα, όπως ακριβώς τους ανθρώπους, και τα έθαβαν σε ειδικά νεκροταφεία. Ο σεβασμός για το ψάρι ήταν τόσο μεγάλος που προκάλεσε μέχρι και μάχες.

Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι όταν οι κάτοικοι μιας γειτονικής πόλης (της Κυνόπολης) έφαγαν έναν οξύρρυγχο, οι Οξυρρυγχίτες εξοργίστηκαν. Για εκδίκηση, άρχισαν να τρώνε σκύλους (το ιερό ζώο της Κυνόπολης), με αποτέλεσμα να ξεσπάσει κανονικός πόλεμος ανάμεσά τους!

Ως πρεσβύωπας αρχαιολόγος, όμως, δε θα σας πω μόνο ιστορίες και μύθους για φεγγάρια, ψάρια και χαβιάρια. Το δικό μου μυαλό πήγε στους Πάπυρους του Οξυρρύγχου, μία από τις σημαντικότερες αρχαιολογικές ανακαλύψεις στην ιστορία της ανθρωπότητας. Πρόκειται για εκατοντάδες χιλιάδες κομμάτια αρχαίων γραπτών που βρέθηκαν θαμμένα στην άμμο της Αιγύπτου, διασώζοντας κείμενα που θεωρούνταν χαμένα για αιώνες.  

Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι αυτά τα ανεκτίμητα έγγραφα δεν βρέθηκαν σε κάποια βιβλιοθήκη ή παλάτι, αλλά μέσα σε αρχαίες χωματερές. Στην πόλη του Οξύρρυγχου δεν έπεφτε ποτέ βροχή. Η ξηρή άμμος της ερήμου κάλυψε τα σκουπίδια και προστάτευσε τους πάπυρους.

Το 1896, δύο νεαροί Βρετανοί επιστήμονες, ο Μπέρναρντ Γκρένφελ και ο Άρθουρ Χαντ, άρχισαν να σκάβουν στους λόφους των σκουπιδιών. Αυτό που βρήκαν ξεπέρασε κάθε φαντασία. Οι πάπυροι είναι γραμμένοι κυρίως στα ελληνικά (καθώς η πόλη είχε διοίκηση από Έλληνες μετά την κατάκτηση του Μεγάλου Αλεξάνδρου).

Το 90% των ευρημάτων αφορούσε στην καθημερινή ζωή. Ήταν τα πραγματικά σκουπίδια των ανθρώπων. Μέσα από αυτά μάθαμε πώς ζούσαν οι απλοί άνθρωποι πριν από 2.000 χρόνια:  Ιδιωτικά γράμματα (π.χ. ένας γιος που παραπονιέται στον πατέρα του), προσκλήσεις σε γάμους, λογαριασμοί, συμβόλαια, διαζύγια και φορολογικές δηλώσεις αλλά και ιατρικές συνταγές και ωροσκόπια.  

Το 10% των ευρημάτων αφορούσε λογοτεχνία και θρησκεία. Βρέθηκαν κομμάτια από χαμένα ποιήματα της Σαπφούς και του Πινδάρου, τραγωδίες του Ευριπίδη και του Μενάνδρου, αποσπάσματα του Θουκυδίδη αλλά και παλιές χριστιανικές γραφές, όπως τα αρχαιότερα αντίγραφα της Καινής Διαθήκης και άγνωστα Ευαγγέλια.  

Πρόσφατα, αρχαιολόγοι που συνεχίζουν τις έρευνες στην πόλη του Οξύρρυγχου έκαναν μια μοναδική ανακάλυψη: Βρήκαν μια μούμια της ρωμαϊκής εποχής που είχε πάνω στο στήθος της έναν πάπυρο. Ο πάπυρος αυτός δεν είχε θρησκευτικά ξόρκια, αλλά στίχους από την Ιλιάδα του Ομήρου (συγκεκριμένα τον Κατάλογο των Πλοίων)!

Είναι η πρώτη φορά που ένα καθαρά λογοτεχνικό έργο βρέθηκε θαμμένο μαζί με μια μούμια, δείχνοντας πόσο πολύ αγαπούσαν οι άνθρωποι εκείνης της εποχής την ελληνική ποίηση. Η μελέτη αυτών των εκατοντάδων χιλιάδων κομματιών συνεχίζεται στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.

Αγαπάτε τα βιβλία και τους μύθους, αγαπητοί αναγνώστες, κρατάτε τα σφιχτά στην αγκαλιά σας και μείνετε μακριά από τη φθορά της πολιτικής, γιατί όπως σωστά έγραψε ο φίλος Στροβολιώτης, όπως πάμε όλα θα τα χάσουμε, και τις θάλασσες και τη γη μας και η πανσέληνος του Οξύρρυγχου δεν θα έχει πια κανένα νόημα.

Ελεύθερα, 30.08.2026