Υπάρχουν τα συναισθήματα χωρίς το σώμα; (Αριστοτέλης)

«Φαίνεται μάλιστα ότι η γνώση της ψυχής συμβάλλει σημαντικά στην έρευνα της αλήθειας γενικότερα, και ιδιαίτερα της φύσης. Γιατί είναι σαν αρχή των όντων που ζουν» Αριστοτέλης, Περί ψυχής 402a 5-7
Τι σημαίνει να έχει ψυχή ένα ον; Υπάρχουν αμιγώς σωματικές και αμιγώς ψυχικές (πνευματικές, νοητικές) λειτουργίες; Ποιος είναι ειδήμων να μιλήσει για την ψυχή ο διαλεκτικός ή ο φυσικός φιλόσοφος; Αυτές τις κύριες απορίες θα θέσει ο Αριστοτέλης στους μαθητές του, όπως μαρτυρεί το πρώτο κεφάλαιο του πρώτου βιβλίου του Περί ψυχής. Εξάλλου, κατά τη συνήθη του μέθοδο, δεν θα παρουσιάσει τη θεωρία του για την ψυχή αποκομμένη από τα «ένδοξα», τις θεωρίες των «αρχαίων» δηλαδή των προγενέστερων από τον ίδιο φιλοσόφων.

Ο Αριστοτέλης θα αποδειχθεί και πάλι κοινωνός των φιλοσοφικών θεωριών που έχουν προηγηθεί (Πυθαγόρα, Πλάτωνα, Δημόκριτου, Εμπεδοκλή, Θαλή, Ηράκλειτου, Ξενοκράτη). Καμία από αυτές δεν θα αποφύγει την κριτική του. Οι εισηγητές τους βέβαια δεν μπορούν να απαντήσουν, αλλά από το στόχαστρο του Αριστοτέλη δεν θα ξεφύγει ούτε ο σύγχρονός του, διάδοχος του Σπεύσιππου στην Ακαδημία, ο Ξενοκράτης, που υποστηρίζει ότι «η ψυχή είναι αριθμός που κινεί τον εαυτό του». Έτσι, ο Αριστοτέλης -αφού κάνει μία επίδειξη της επιχειρηματολογικής του δεινότητας, απαντώντας στη λογική ενός τέτοιου ορισμού- τελικά θα τον αποδομήσει ως άχρηστο και άσχετο με την ουσία και την έννοια της ψυχής:

«Όσοι λοιπόν έχουν συνδυάσει την κίνηση και τον αριθμό έχουν αυτά τα λογικά επακόλουθα και πολλά άλλα τέτοιου είδους. Γιατί δεν είναι μόνο το γεγονός ότι είναι αδύνατο ο ορισμός της ψυχής να είναι τέτοιος, αλλά ούτε και οι ιδιότητές της. Αυτό γίνεται προφανές, αν κανείς επιχειρούσε με βάση αυτόν τον ορισμό να αποδώσει τα πάθη και τα έργα της ψυχής, όπως τους συλλογισμούς, τις αισθήσεις, τις ηδονές, τις λύπες και όλα τα παρόμοια» Αριστοτέλης, Περί ψυχής 409b12-18

Μπορεί να χωριστεί η ψυχή από το σώμα; Ο Αριστοτέλης αρνείται να εξετάσει την ψυχή χωρίς το υποκείμενό της. Η ψυχή, η κάθε ψυχή, είναι συνυφασμένη με ένα σώμα, με συγκεκριμένη ύλη. Ο βιολόγος Αριστοτέλης ξεκινάει από το αυτονόητο. Το έμψυχο ζει, έχει ψυχή. Η ψυχή του είναι μοναδική, όπως και το σώμα του. Αυτά τα δύο δεν μπορούν να διακριθούν. Είναι ένα. Ήδη από την αρχή ο Αριστοτέλης δείχνει να αναρωτιέται: Υπάρχει κάποια ιδιότητα της ψυχής που να μην είναι σωματική, που να της ανήκει χωρίς το υποκείμενό της;

«Απορία όμως υπάρχει και για τα πάθη της ψυχής. Τι από τα δύο συμβαίνει; Είναι όλα τα πάθη της ψυχής κοινά με αυτά του ατόμου που έχει την ψυχή ή έχει δικά της; Αυτό βέβαια είναι αναγκαίο να το κατανοήσουμε, αλλά δεν είναι εύκολο. Γιατί φαίνεται ότι τις περισσότερες φορές η ψυχή δεν πάσχει ούτε ενεργεί, όπως το να οργίζεται και να έχει θάρρος και να επιθυμεί και να αισθάνεται συνολικά» Αριστοτέλης, Περί ψυχής 403a3-8

Αν κάποια λειτουργία της ψυχής, συνεχίζει ο Αριστοτέλης μπορεί να υπάρξει χωρίς ένα υποκείμενο, αν τα πάθη της ψυχής, όπως η οργή, το θάρρος, η επιθυμία είναι αποκλειστικά δικά της, τότε θα μπορούσε να χωριστεί από το σώμα. Αλλά αυτό δεν συμβαίνει:

«Φαίνεται λοιπόν ότι τα πάθη της ψυχής πάντα είναι μαζί με κάποιο σώμα, όπως ο θυμός, η ηρεμία, ο φόβος, ο έλεος, το θράσος ακόμη και η χαρά και το να αγαπάς ακόμη και να μισείς κάποιον. […] Αν έτσι έχουν τα πράγματα είναι φανερό ότι τα συναισθήματα είναι έννοιες που εκδηλώνονται στην ύλη (τὰ πάθη λόγοι ἔνυλοί εἰσιν). Γιατί όταν υπάρχουν αυτά, πάσχει και το σώμα» Αριστοτέλης, Περί ψυχής 403a16-25

Η ψυχή δεν υπάρχει χωρίς ύλη. Ποιος οργίζεται, ποιος αισθάνεται, ποιος αγαπά; Η ύλη είναι το υποκείμενο και η ψυχή η μορφή με την οποία υπάρχει. Ακόμη και η νόηση, που περιλαμβάνει τη φαντασία, υπάρχει σε κάποιο υποκείμενο, ανήκει σε μία ύλη. Είναι αχώριστη από αυτήν.

Ο Αριστοτέλης θα συνοψίσει: «Λέγαμε λοιπόν ότι τα πάθη της ψυχής είναι έτσι ακριβώς αχώριστα από τη φυσική ύλη των έμβιων όντων, και πράγματι έτσι υπάρχουν, όπως ο θυμός και ο φόβος, και όχι όπως η γραμμή και το επίπεδο» Αριστοτέλης, Περί ψυχής 402b18-21

Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022

philosophy.elsanicolaidou@gmail.com