Η Γερμανία και η Ευρώπη μετά τη νίκη της AfD μπροστά σε μια νέα εποχή

Οι εκλογές στη Σαξονία-Άνχαλτ είναι ένα πολιτικό γεγονός που πιθανόν  θα επηρεάσει αποφασιστικά την πορεία της μεταπολεμικής Γερμανίας και, κατ’ επέκταση, ολόκληρης την ευρωπαϊκής αρχιτεκτονική. Με ένα ποσοστό που ξεπερνά  44% των ψήφων, η AfD -«Εναλλακτική για τη Γερμανία»- πέτυχε το μεγαλύτερο εκλογικό αποτέλεσμα της ιστορίας της σε γερμανικό κρατίδιο, ενώ το CDU υπέστη δραματική πτώση. Για πρώτη φορά μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ένα κόμμα της γερμανικής άκρας δεξιάς βρίσκεται τόσο κοντά στη δυνατότητα να κυβερνήσει ένα κρατίδιο, ενώ οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι έχει πιθανότητες να είναι πρώτο κόμμα στις επόμενες εθνικές γερμανικές εκλογές.

Το γεγονός αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία επειδή συμβαίνει υπό την κυβέρνηση του Φρίντριχ Μερτς. Η στρατηγική του χριστιανοδημοκρατικού κόμματος CDU ήταν να περιορίσει την AfD υιοθετώντας αυστηρότερη στάση σε ζητήματα μετανάστευσης, οικονομίας και ασφάλειας, χωρίς όμως να συνεργαστεί μαζί της. Το αποτέλεσμα δείχνει ότι η στρατηγική αυτή δεν απέδωσε μέχρι σήμερα. Αντίθετα, η AfD εμφανίζεται ισχυρότερη και το ίδιο το CDU αποδυναμωμένο. Αποδυναμωμένος είναι επίσης ο καγκελάριος  Φρίντριχ Μερτς που απειλείται πολιτικά και ενδεχομένως θα πιεστεί να παραχωρήσει τη θέση του σε κάποιο άλλο.

Η νίκη της AfD είναι το σύμπτωμα μιας βαθύτερης κρίσης του γερμανικού πολιτικού και οικονομικού μοντέλου.

Η Γερμανία υπήρξε για δεκαετίες η μεγάλη οικονομική δύναμη της Ευρώπης. Το μοντέλο της στηρίχθηκε στη βιομηχανική παραγωγή, στις εξαγωγές, στη φθηνή ρωσική ενέργεια, στις μεγάλες αγορές της Κίνας και στην αμερικανική στρατηγική ομπρέλα ασφαλείας. Σήμερα τίποτε από όλα αυτά δεν ισχύει. Ιδιαίτερα η απώλεια της φτηνής ρωσικής ενέργειας ανέτρεψε το γερμανικό οικονομικό οικοδόμημα και το οδήγησε στο σημερινό του αδιέξοδο. Με τον πόλεμο της Ουκρανίας στον οποίο πρωτοστάτησε, ενώ θα μπορούσε να διαδραματίσει ρόλο μεσολαβητή, η Γερμανία έχασε τον δρόμο της και τώρα πληρώνει το τίμημα. Και μαζί της παρασύρει και την υπόλοιπη Ευρώπη.

Η γερμανική βιομηχανία χωρίς την φτηνή ρωσική ενέργεια δεν είναι πια ανταγωνιστική. Η Κίνα από σημαντική αγορά μετατράπηκε σε ανταγωνιστή. Οι δε σχέσεις μαζί της  δεν είναι πια εύκολες με τη δημιουργία του άξονα Μόσχας-Πεκίνου. Η οικονομική κρίση της υπόλοιπης Ευρώπης που ήταν επίσης αγορά των γερμανικών προϊόντων της δημιουργεί επιπρόσθετες δυσκολίες.

Οι σχέσεις επίσης με τις ΗΠΑ δεν είναι εύκολες. Οι Ηνωμένες Πολιτείες του Τραμπ δεν προσφέρουν πλέον στην Ευρώπη και ειδικά στη Γερμανία την ίδια αυτονόητη ασφάλεια που προσέφεραν οι ΗΠΑ μετά το 1945. Επιβάλλουν έτσι επιπρόσθετες οικονομικές δαπάνες με την απαίτηση τους για μεγαλύτερη συμβολή στις στρατιωτικές δαπάνες του ΝΑΤΟ. Επιπλέον οι Αμερικανοί με την μερική απόσυρση τους από την Ουκρανία υποχρεώνουν τη Γερμανία και την υπόλοιπη Ευρώπη να πληρώνουν για τη συνέχιση του πολέμου και μάλιστα με την αγορά αμερικανικών όπλων. Ακόμη ο Τραμπ καταβάλλει προσπάθειες να ελκύσει γερμανικές βιομηχανίες στις ΗΠΑ με δόλωμα τη φτηνή ενέργεια.

Η χρεοκοπία της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας αλλά και των Πρασίνων σήμανε την υποχώρηση του κοινωνικού κράτους και την μετακίνηση προς τα δεξιά. Από ένα σημείο όμως και μετά τα παραδοσιακά δεξιά κόμματα υπερκεράστηκαν από την Ακροδεξιά όχι μόνο στην Γερμανία αλλά και στην υπόλοιπη Ευρώπη. Εδώ βρίσκεται για τον Μερτς και το χριστιανοδημοκρατικό κόμμα CDU το δίλημμα. Δεν μπορεί εύκολα να αντιμετωπίσει την AfD απλώς μετακινούμενος ακόμη πιο δεξιά. Αν υιοθετήσει μεγάλο μέρος της ατζέντας της, κινδυνεύει να νομιμοποιήσει την ίδια την AfD. Αν την αγνοήσει, κινδυνεύει να χάσει ακόμη περισσότερους ψηφοφόρους. Το ίδιο δίλημμα αντιμετωπίζουν κα τα άλλα παραδοσιακά κόμματα της Δεξιάς στην υπόλοιπη Ευρώπη. Επί της ουσίας πρόκειται για μια βαθιά κρίση του καπιταλιστικού συστήματος. Δεν υπάρχουν πια οι κανόνες του μεταπολεμικού κοινωνικού συμβολαίου. Επιπλέον υπάρχει μια δομική κρίση της παγκόσμιας οικονομίας ενώ δεν ισχύουν πια οι κανόνες που ρύθμιζαν ως ένα σημείο τις ενδοκαποταλιστικές σχέσεις, iδίως με την δασμολογική πολιτική Τραμπ.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο τι θα γίνει με τη Γερμανία;, αλλά και τι Ευρώπη θα υπάρξει εάν η σημερινή τάση συνεχιστεί με την άνοδο της Ακροδεξιάς. Παρόμοιες δυνάμεις έχουν ενισχυθεί στη Γαλλία, στην Ιταλία, στην Αυστρία, στην Ολλανδία, στη Σουηδία και αλλού. Όμως υπάρχει μια κρίσιμη διαφορά καθώς η Γερμανία καθορίζει ως ένα σημείο την ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική.  Η γερμανική πολιτική μετά το 1945 οικοδομήθηκε πάνω σε μια θεμελιώδη αρχή: ο πολιτικός χώρος που συνδέεται με τον ιστορικό ναζισμό δεν πρέπει να επιστρέψει στην εξουσία. Η κανονικοποίηση επομένως της Άκρας Δεξιάς στη Γερμανία θα αλλάξει τα ευρωπαϊκά πολιτικά δεδομένα. Θα τεθεί υπό αμφισβήτηση ολόκληρη η μεταπολεμική ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική.

 Στην εξωτερική πολιτική η AfD έχει εκφράσει θέσεις που συγκρούονται με τον σημερινό προσανατολισμό της Ευρώπης και είναι πιο κοντά στις θέσεις του τραμπισμού. Έτσι εξέφρασε αντίθεση στις κυρώσεις κατά της Ρωσίας, ζητά περιορισμό ή και τερματισμό της στρατιωτικής βοήθειας προς την Ουκρανία και έχει μια πολύ πιο επιφυλακτική στάση απέναντι στην ΕΕ και το ΝΑΤΟ. Επομένως, μια μελλοντική κυβέρνηση στην οποία η AfD θα έχει αποφασιστικό λόγο θα μπορούσε να αλλάξει όχι μόνο τη γερμανική εσωτερική πολιτική αλλά και την ευρωπαϊκή πολιτική για την Ουκρανία,τις σχέσεις ΕΕ-Ρωσίας,την ευρωπαϊκή άμυνα,τη σχέση Ευρώπης-ΗΠΑ,και τελικά  την κατεύθυνση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Δεν είναι σίγουρο ότι το γερμανικό κεφάλαιο, η άρχουσα γερμανική τάξη είναι διατεθειμένη να πάει τόσο μακριά σε όλα αυτά. Το πιθανότερο είναι ότι θα προσαρμοστεί σε αλλαγές που θα είναι μεν σημαντικές για την Ευρώπη και θα επαναπροσδιορίζουν τις σχέσεις της τόσο με τις ΗΠΑ όσο και με την Ρωσία, αλλά θα κρατήσει το ευρωπαϊκό οικοδόμημα ως πυλώνα της μελλοντικής ευρωπαϊκής πολιτικής της.  Εξάλλου η συνεργασία με τη Γαλλία είναι αναπόφευκτη για να μη υπάρξει κενό εξουσίας στην Ευρώπη.

Για την Αριστερά το δίλημμα είναι μεγάλο. Για να ανακόψει ένα ευρωπαϊκό συντηρητισμό που οδηγεί στην κατάργηση του κοινωνικού κράτους και την στρατιωτικοποίηση της Ευρώπης χρειάζεται μια δική της εναλλακτική πολιτική πρόταση. Μια πρόταση που θα κρατήσει την Ευρώπη αυτόνομο πόλο του διεθνούς συστήματος με ισορροπημένες σχέσεις με τους υπόλοιπους πόλους του, τις ΗΠΑ, την Ρωσία,την Κίνα, τον Παγκόσμιο Νότο.

Για την Ελλάδα και την Κύπρο  αυτές οι εξελίξεις θα κρίνουν επίσης πολλά. Μια Ευρώπη με μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία και ένα προοδευτικό  πολιτικό προσανατολισμό θα μπορούσε να δημιουργήσει ευνοϊκότερο πλαίσιο και  για τις χώρες της Ανατολικής Μεσογείου. Ούτε όμως οι κυβερνώντες στην Αθήνα και την Λευκωσία, ούτε και οι ελίτ στις δύο χώρες φαίνεται να συνειδητοποιούν τις επερχόμενες κρίσιμες πολιτικές  αλλαγές.

*Πανεπιστημιακός,συγγραφέας. Email  stephanos.constantinides@gmail.com