95 χρόνια Οκτωβριανά

Η επέτειος κινδυνεύει να περάσει απαρατήρητη, 95 χρόνια μετά. Η συλλογική μας μνήμη τα αγνοεί, η πολιτεία και η κοινωνία αγνοούν μια κορυφαία στιγμή της κυπριακής ιστορίας, 95 χρόνια μετά. Αλλά η 21^η Οκτωβρίου 1931 παραμένει μια συνειδητή έκρηξη, ένα μανιφέστο εθνικής και κοινωνικής χειραφέτησης, μια αντιαποικιακή κραυγή, χρόνια πριν τα κινήματα όλου του κόσμου. 

Σημειωτέον: Τα Οκτωβριανά υπήρξαν η πιο ολοκληρωμένη, πολύμορφη και παλλαϊκή εξέγερση του κυπριακού λαού πριν από τον αγώνα της ΕΟΚΑ. Μια αυθόρμητη, μαζική και συλλογική έκρηξη, που ξεπέρασε τις κομματικές, κοινωνικές και τοπικές διαχωριστικές γραμμές και έφερε στο προσκήνιο τη συσσωρευμένη οργή ενός λαού απέναντι στην αποικιοκρατία. Δεν ήταν απλώς μια διαμαρτυρία πολιτικών ή εκκλησιαστικών παραγόντων. Ήταν η έμπρακτη εξέγερση ενός ολόκληρου λαού.

Και γι’ αυτό ακριβώς έχει σημασία να τη μνημονεύουμε. Όχι ως μια τυπική ιστορική επέτειο, ούτε ως μια ευκαιρία για ανέξοδες πατριωτικές αναφορές, αλλά ως ένα γεγονός που φωτίζει την κοινωνική διάσταση της αντίστασης, τη δύναμη της συλλογικής δράσης και την επιθυμία των Κυπρίων να καθορίσουν οι ίδιοι το μέλλον τους.

Από το 1925, όταν η Κύπρος ανακηρύχθηκε επίσημα αποικία του βρετανικού στέμματος, το νησί βρισκόταν κάτω από ένα αυταρχικό καθεστώς, με περιορισμένες πολιτικές ελευθερίες, βαριά φορολογία και συνθήκες οικονομικής ανέχειας. Το 1931, η επιβολή νέων φόρων από τον κυβερνήτη σερ Ρόναλντ Στορς, σε συνδυασμό με τη γενικότερη αποικιακή πολιτική, αποτέλεσε την αφορμή για την έκρηξη μιας δυσαρέσκειας που είχε συσσωρευτεί επί χρόνια.

Η παραίτηση του Μητροπολίτη Κιτίου Νικόδημου Μυλωνά από το Νομοθετικό Συμβούλιο και η έκκλησή του προς τον κυπριακό λαό να αγωνιστεί για την Ένωση με την Ελλάδα λειτούργησαν ως καταλύτες. Στις 21 Οκτωβρίου παραιτήθηκαν και οι υπόλοιποι Έλληνες μέλη του Νομοθετικού Συμβουλίου. Στη Λευκωσία, πλήθος κόσμου κατευθύνθηκε προς το Κυβερνείο, το οποίο πυρπολήθηκε. Αντίστοιχες κινητοποιήσεις σημειώθηκαν στη Λεμεσό, την Αμμόχωστο, την Κερύνεια, το Πισσούρι και σε άλλες περιοχές της Κύπρου.

Η συμμετοχή του λαού ήταν καθοριστική. Άνθρωποι διαφορετικών κοινωνικών στρωμάτων, εργάτες, αγρότες, νέοι, κάτοικοι πόλεων και χωριών βγήκαν στους δρόμους, αμφισβητώντας έμπρακτα την αποικιακή εξουσία. Η εξέγερση δεν υπήρξε ένα ελεγχόμενο πολιτικό σχέδιο, αλλά μια αυθόρμητη λαϊκή έκρηξη, με ευρύ κοινωνικό βάθος και εθνικό περιεχόμενο. Η οργή στράφηκε κυρίως στα σύμβολα και στους μηχανισμούς της αποικιοκρατίας.

Η απάντηση των Βρετανών ήταν σκληρή και εκδικητική. Η καταστολή συνοδεύτηκε από πραγματικά πυρά, θανάτους, βασανισμούς, συλλήψεις, εξορίες και εκτεταμένους περιορισμούς των πολιτικών ελευθεριών. Ο 15χρονος Ονούφριος Κληρίδης σκοτώθηκε στη Λευκωσία, ενώ ο Λοΐζος Λοϊζίδης πέθανε από τα βασανιστήρια στην Κερύνεια και ο Ιωάννης Σαλλούμης έχασε τη ζωή του στα Μανδριά Λεμεσού, ύστερα από επίθεση Βρετανού στρατιώτη. Ακολούθησαν η λογοκρισία του Τύπου, η απαγόρευση εκλογών, οι εξορίες πολιτικών προσώπων και η προσπάθεια ελέγχου της παιδείας και της πολιτισμικής ταυτότητας των Κυπρίων.

Η αποικιακή εξουσία δεν περιορίστηκε στην καταστολή των πρωταγωνιστών της εξέγερσης. Επέβαλε, μάλιστα, ειδική φορολογία στους Έλληνες κατοίκους για την αποκατάσταση των ζημιών που προκλήθηκαν κατά τα Οκτωβριανά, εφαρμόζοντας μια λογική συλλογικής τιμωρίας. Η εξέγερση αντιμετωπίστηκε ως αδίκημα ενός ολόκληρου πληθυσμού, ενώ η αντίσταση στην αποικιοκρατία απαντήθηκε με την ενίσχυση ενός καθεστώτος που περιόριζε ακόμη περισσότερο τις ελευθερίες.

Τα Οκτωβριανά άλλαξαν την πορεία της Κύπρου. Η αποικιακή διοίκηση σκλήρυνε, εγκαινιάζοντας μια περίοδο αυταρχισμού που έμεινε γνωστή ως Παλμεροκρατία. Η πολιτική ζωή περιορίστηκε δραστικά, ενώ η κοινωνία βρέθηκε αντιμέτωπη με διώξεις και απαγορεύσεις. Η εξέγερση, όμως, δεν έσβησε. Παρέμεινε στη μνήμη των ανθρώπων ως μια στιγμή κατά την οποία ο λαός αμφισβήτησε μαζικά την εξουσία και διεκδίκησε το δικαίωμα να ορίσει το μέλλον του.

Ενενήντα πέντε χρόνια μετά, τα Οκτωβριανά παραμένουν ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της σύγχρονης κυπριακής ιστορίας. Η σημασία τους δεν εξαντλείται στο εθνικό αίτημα της εποχής. Βρίσκεται, επίσης, στον παλλαϊκό χαρακτήρα τους, στην κοινωνική τους διάσταση, στην αυθόρμητη συμμετοχή ανθρώπων που δεν περίμεναν την άδεια κανενός για να αντισταθούν και στην αποφασιστικότητά τους να αμφισβητήσουν ένα καθεστώς που θεωρούσε δεδομένη την υποταγή τους.

Γι’ αυτό και η μνήμη των Οκτωβριανών δεν μπορεί να αφήνεται στην τύχη της. Η πολιτεία οφείλει να τα τιμά και η κοινωνία να τα γνωρίζει. Η ιστορία δεν είναι μια επιλεκτική καταγραφή γεγονότων, ούτε ένα εργαλείο που χρησιμοποιείται μόνο όταν εξυπηρετεί τις εκάστοτε πολιτικές σκοπιμότητες. Τα Οκτωβριανά ήταν η μεγάλη, παλλαϊκή εξέγερση ενός λαού απέναντι στην αποικιοκρατία. Ήταν μια στιγμή συλλογικής αξιοπρέπειας, μια αμφισβήτηση της εξουσίας και μια διεκδίκηση ελευθερίας που δεν χωρούσε στους περιορισμούς του αποικιακού καθεστώτος.