Επίκτητος: Η πόρτα είναι ανοιχτή

«-Συνεπώς, όπως έλεγα στην αρχή, δεν θα ήταν γελοίο ένας άνθρωπος που προετοιμάζεται σε όλο του τον βίο ότι βρίσκεται πολύ κοντά στον θάνατο ζώντας έτσι τη ζωή του, όταν αυτός φτάνει να αγανακτεί;

-Είναι γελοίο. Πώς δεν είναι;

-Λοιπόν Σιμμία, είπε, αυτοί που φιλοσοφούν ορθά μελετούν τον θάνατο και ο θάνατος τους φοβίζει ελάχιστα σε σχέση με τους άλλους. Έπειτα από αυτά, σκέψου» Πλάτων, Φαίδων 67d-e

Η φιλοσοφία είναι η μελέτη του θανάτου, για τον Πλάτωνα. Ο φιλόσοφος δεν φοβάται τον θάνατο. Σε όλη του τη ζωή προετοιμάζεται για την έξοδό του από τη ζωή. Στον Φαίδωνα ο συγγραφέας μεταφέρει τα επιχειρήματα του δασκάλου του, Σωκράτη, ο οποίος υπομένει γαλήνια την αυτοκτονία με κώνειο. Ο Σωκράτης δεν αρρώστησε ούτε πληγώθηκε σε μάχη. Υπερασπιζόμενος την Αθηναϊκή δημοκρατία υπακούει στην απόφαση των Αθηναίων δικαστών να αυτοκτονήσει. Ξεκαθαρίζει ωστόσο ότι ο θάνατος -για τον οποίο ο φιλόσοφος δείχνει όχι απλώς απάθεια αλλά και κάποιου είδους ανυπομονησία- δεν μπορεί να είναι προϊόν αυτοκτονίας. Αυτό δεν είναι ηθικά σωστό, ήδη τον 5ο π.Χ. αιώνα. Προσβάλλει τον θεϊκό νόμο. Η περίπτωση του Σωκράτη όμως διαφέρει, όπως εξηγεί στον Κέβη. Στην ουσία, είναι ο θεός που επιβάλλει την αυτοκτονία.

«Επομένως, είπε ο Σωκράτης, και εσύ, αν κάποιος από τους δούλους που σου ανήκουν αυτοκτονήσει, χωρίς καμία διαταγή από σένα ότι θέλεις να πεθάνει, δεν θα εξοργιζόσουν εναντίον του και, αν μπορούσες, δεν θα τον τιμωρούσες;

-Σίγουρα είπε ο Κέβης.

-Ίσως λοιπόν σε αυτή την περίπτωση δεν είναι παράλογο πως δεν πρέπει κανείς να αυτοκτονεί προτού ο θεός να στείλει κάποια ανάγκη, όπως αυτήν που παρουσιάστηκε τώρα σε εμένα» Πλάτων, Φαίδων 62c-d

Μπορεί όμως η αυτοκτονία να αποτελέσει επιλογή; Είναι ο άνθρωπος ελεύθερος να αποφασίσει να θέσει τέλος στη ζωή του; Ο Ζήνων ο Κιτιεύς, μεταφέρει ο Διογένης ο Λαέρτιος (7, 28), όντας σε μεγάλη ηλικία ώστε να μην μπορεί να εξυπηρετεί τις ανάγκες του, αλλά ικανοποιημένος από τον βίο του, θεώρησε ότι μπορούσε να αποχωρήσει οικειοθελώς από τη ζωή. Κράτησε την αναπνοή του και πέθανε. Η αυτοκτονία του δεν επηρέασε τους Αθηναίους οι οποίοι τον τίμησαν μετά θάνατον (οι ίδιοι που είχαν ψηφίσει τον θάνατο του Σωκράτη), τελώντας την ταφή του δημοσία δαπάνη.

Από εκεί και πέρα, ο Στωικισμός ως φιλοσοφία δικαιολογούσε την αυτοκτονία, η οποία -σε συγκεκριμένες περιπτώσεις- ήταν το πιο λογικό πράγμα που μπορούσε να κάνει κανείς. Όταν κάποιος δεν μπορεί να επιτελεί το «έργο του ανθρώπου» κατά τον Στωικισμό, έχει το δικαίωμα να αφαιρέσει τη ζωή του. Για παράδειγμα, κάποιος δικαιολογείται να αυτοκτονήσει αν τον διατάξει ο θεός (π.χ. για να σώσει την πόλη του), αν πάσχει από σοβαρή ασθένεια, ή ακόμη αν ένας τύραννος τον εξαναγκάζει να φερθεί μη ηθικά. Ο Σενέκας, όταν ο Νέρωνας τον κατηγόρησε για συνωμοσία εναντίον του, αυτοκτόνησε ατάραχος παρουσία φίλων και συγγενών.

Ο Στωικός Επίκτητος παρουσιάζει την αυτοκτονία ως επιλογή. Πρέπει «να είμαστε θαρραλέοι μπροστά στον θάνατο και προσεκτικοί μπροστά στον φόβο του θανάτου» (Επίκτητος, Διατριβή 2, 13-14). Τον φοβόμαστε χωρίς λόγο, από τη στιγμή μου είναι κάτι το αναπόφευκτο. Αργά ή γρήγορα θα έρθει. Το φοβερό για τον Επίκτητο δεν είναι ο θάνατος, αλλά η κρίση μας για αυτόν. Η αυτοκτονία παρομοιάζεται με μια ανοιχτή πόρτα. Όποιος δεν έχει το σθένος να ζήσει, μπορεί να τη διαβεί.

«Τι είναι ο πόνος; Φάντασμα. Σκέψου τον και κατανόησέ τον. Η φτωχή σάρκα υποφέρει, και μετά πάλι θα αισθάνεται καλύτερα. Αν αυτό δεν το βρεις συμφέρον, η πόρτα είναι ανοιχτή. Αν όμως το θεωρείς συμφέρον, εμπρός! Γιατί η πόρτα πρέπει να είναι ανοιχτή σε κάθε περίπτωση, και έτσι δεν θα έχουμε πρόβλημα.» (2, 19-20)

Τα παράπονα ταιριάζουν σε δειλούς. Η ζωή στήνει εμπόδια μπροστά μας. Θανάτους αγαπημένων, σωματικό πόνο και μακροχρόνια θλίψη. Κατά τους Στωικούς, μόνο το να ζεις απαιτεί τεράστια αποθέματα θάρρους. Ο θάνατος είναι επιλογή αλλά όχι η πρώτη. Είναι το τέλος της ζωής. Μιας ζωής που είναι μοναδική. Δεν γνωρίζουμε πότε θα πεθάνουμε γι’ αυτό πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι. Να ζούμε τη ζωή στο έπακρο, προστάζουν οι Στωικοί. Η πόρτα είναι ανοιχτή για να μας θυμίζει τη σπουδαιότητα της ζωής.

Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022

philosophy.elsanicolaidou@gmail.com