«Η γνώση είναι ένα από τα πιο όμορφα και πολύτιμα πράγματα» Αριστοτέλης, Περί ψυχής Α΄ 1, 402a1
Όταν ο Αριστοτέλης συγγράφει το Περί ψυχής διανύει την πιο γόνιμη επιστημονικά περίοδο της ζωής του. Έχει διαμορφώσει τη θεωρία των τεσσάρων αιτίων (υλικό, ποιητικό, μορφικό, τελικό) και είναι έτοιμος να την εφαρμόσει και στην ψυχολογία του. Ωστόσο, δεν ξεκινά από την παρουσίαση της δικής του θεωρίας αλλά από την έκθεση των θεωριών των προγενέστερων φιλοσόφων, καθώς, κατά τον ίδιο: «Είναι αναγκαίο την ώρα που διατυπώνουμε τις απορίες, για τις οποίες πρέπει, όσο προχωρεί η έρευνα, να βρούμε ικανοποιητική απάντηση, να έχουμε μαζί μας τις γνώμες των παλαιοτέρων, όσοι διατύπωσαν απόψεις γι’ αυτήν [την ψυχή], ώστε ότι ειπώθηκε σωστά ας το δεχτούμε, ό,τι όχι σωστά από αυτό να φυλαχτούμε». Περί ψυχής Α΄ 1, 403b20-24
Ως εκ τούτου, στο πρώτο βιβλίο του Περί ψυχής παρελαύνουν οι απόψεις του Θαλή, του Αναξαγόρα, του Δημόκριτου και του Λεύκιππου, του Πυθαγόρα και του Πλάτωνα, του Ηράκλειτου, του Αναξιμένη και του Διογένη, του Αλκμαίωνα ακόμη και του Ίππωνα (τις απόψεις του οποίου θεωρεί ανάξιες λόγου στα Μετά τα φυσικά, 984a3-4). Ο συγγραφέας θα αναπτύξει τη θεωρία του στο δεύτερο βιβλίο του Περί ψυχής. Έχοντας αναφέρει όλες τις απόψεις για την ψυχή, θα «ξαναγυρίσει πίσω σαν να ξαναέπιανε την έρευνά του από την αρχή».
Ο Αριστοτέλης, σαφώς, δεν ήταν υποχρεωμένος να αναφέρει και να εξετάσει τις προηγούμενες απόψεις προτού εκθέσει τη θεωρία του για την ψυχή και τα μέρη της, μια θεωρία που θεμελιώνει έναν νέο επιστημονικό κλάδο και αποτέλεσε την πρώτη συστηματική πραγμάτευση της ψυχής. Από τις θεωρίες των προηγούμενων κράτησε πολύ λίγα. Η Αριστοτελική θεωρία βασίζεται στη φυσική και τη βιολογία του Σταγειρίτη φιλοσόφου, που ταυτίζει την ψυχή με τη ζωή και το έμψυχο με το έμβιο ον με αποτέλεσμα όλα όσα ζουν να έχουν το μέρος της ψυχής που τους αναλογεί. Αλλά χωρίς τη γνώση των προγενέστερων φιλοσόφων δεν θα έφτανε εδώ.
Τι είναι η ψυχή; Τι είναι ευδαιμονία; Πώς μπορούμε να ταξινομήσουμε τα έμβια όντα; Τι είναι η φιλία; Ποιο είναι το καλύτερο πολίτευμα; Ποια η χρησιμότητα της μουσικής στην εκπαίδευση; Είναι μερικά μόνο από τα ζητήματα που ερεύνησε ο φιλόσοφος με αφετηρία πάντοτε τις απόψεις των παλαιοτέρων (ο Αριστοτέλης είναι η κύρια πηγή μας για τους Προσωκρατικούς, καθώς δεν επέζησε κανένα έργο τους). Και αυτό γιατί ο Αριστοτέλης, ο «Αναγνώστης» όπως τον αποκαλούσε ο Πλάτωνας, διάβαζε. Τα πάντα. Τους τραγικούς, τους ποιητές, τους Προσωκρατικούς φιλοσόφους, τους Σοφιστές και τον Πλάτωνα. Είχε κάνει κτήμα του όλη τη γνώση της εποχής του. Γι’ αυτό και μπορούσε να τους κρίνει. Στα Μετά τα φυσικά συγκρίνει τη γνώση με τον άνθρωπο. Και τα δύο υπάρχουν για χάρη του εαυτού τους: «Είναι λοιπόν φανερό ότι δεν επιζητούμε καμία άλλη χρησιμότητα αυτής της γνώσης (ὡς δι᾽ οὐδεμίαν αὐτὴν ζητοῦμεν χρείαν ἑτέραν), αλλά όπως αποκαλούμε ελεύθερο τον άνθρωπο που υπάρχει για χάρη του εαυτού του και κανενός άλλου, έτσι και αυτή η γνώση είναι η μόνη ελεύθερη επιστήμη γιατί υπάρχει για χάρη του εαυτού της. Γιατί δικαίως η απόκτησή της θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι δεν είναι ανθρώπινο επίτευγμα». Αριστοτέλης, Μετά τα φυσικά 982b24-983a10
«Η γνώση είναι δύναμη» διατεινόταν ο Φράνσις Μπέικον. Εντούτοις, η γνώση είναι επίπονη διαδικασία. Δεν χαρίζεται με τη μορφή της αποσπασματικής, θολής, μονομερούς πληροφορίας της σημερινής εποχής. Όσο πλουτίζουν οι γνώσεις της ανθρωπότητας τόσο ο άνθρωπος εγκλωβίζεται στον σκοταδισμό του. Γιατί δεν διαβάζει. Επιστρέφει σε θεωρίες που έχουν εδώ και αιώνες απορριφθεί (με επιχειρήματα και αποδείξεις) όπως της επίπεδης Γης και του Δημιουργισμού. Η τεχνολογική πρόοδος δεν συμβαδίζει με την πνευματική.
«Είναι πιο δύσκολο να διαλύσεις μια προκατάληψη, παρά ένα άτομο» είπε ο Αϊνστάιν και δεν θα μπορούσε να έχει περισσότερο δίκαιο. Ο άνθρωπος επιστρέφει στον φανατισμό, τις προκαταλήψεις, τον ρατσισμό, καταστρέφει το οικοσύστημα και καταναλώνει ό,τι του πουλήσουν. Εκτός από βιβλία. Όποιος δεν διαβάζει δεν γνωρίζει. Δεν κατανοεί τον εαυτό του και τους άλλους. Δεν ξέρει πώς να ζήσει.
Δεν είμαστε μόνο ό,τι τρώμε. Είμαστε οι μουσικές που ακούμε, οι ταινίες που βλέπουμε, τα ταξίδια που κάνουμε και κυρίως τα βιβλία που διαβάζουμε. Ή δεν θα διαβάσουμε ποτέ. Μένοντας στο σκοτάδι.
*Η δρ. Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
