Η αξία των οικογενειακών επιχειρήσεων θεωρείται απολύτως καθοριστική για την εγχώρια και παγκόσμια οικονομία. Οι οικογενειακές επιχειρήσεις αποτελούν τη συντριπτική πλειονότητα των επιχειρήσεων στην Κύπρο, στην Ευρώπη και στον κόσμο. Τα ποσοτικά στοιχεία την τεκμηριώνουν και μάλιστα με τρόπο εμφατικό. Οι οικογενειακές επιχειρήσεις στην Κύπρο αντιπροσωπεύουν το 90% των επιχειρηματικών μονάδων, ενώ σε παγκόσμιο επίπεδο το αντίστοιχο ποσοστό ξεπερνά το 65% των επιχειρήσεων. Σε διεθνές επίπεδο, μόνο το 30% των επιχειρήσεων επιβιώνει μετά τη δεύτερη γενιά, το 13% μετά την τρίτη γενιά και μόλις το 3% στις επόμενες. Στην Ευρώπη υπάρχουν περισσότερες από 14 εκατομμύρια οικογενειακές επιχειρήσεις, οι οποίες σύμφωνα και με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Οικογενειακών Επιχειρήσεων συνεισφέρουν περίπου στο 50% του ΑΕΠ.
Λόγω του μικρού μεγέθους τους, οι οικογενειακές επιχειρήσεις στην Κύπρο καλούνται να διαχειριστούν πολλά και πολυσύνθετα ζητήματα. Αντιμετωπίζουν καθημερινά πολλές προκλήσεις που έχουν να κάνουν με τη βιωσιμότητα και την ανάπτυξή τους. Προβλήματα όπως η χαμηλή ανταγωνιστικότητα, οι περιορισμένοι πόροι, το κόστος χρηματοδότησης και λειτουργίας, ο ψηφιακός μετασχηματισμός, καθώς και η προσέλκυση και διατήρηση ικανών στελεχών, ειδικά από τον μη στενό οικογενειακό κύκλο, είναι μόνο μερικά από τα καθημερινά προβλήματα που καλούνται να αντιμετωπίσουν. Η διαδοχή όμως αποτελεί ίσως τη μεγαλύτερη πρόκληση για τις οικογενειακές επιχειρήσεις ανά το παγκόσμιο. Η έλλειψη ενδιαφέροντος από τη νέα γενιά και οι συγκρούσεις ή διαφορές μεταξύ των μελών της οικογένειας που θα ήθελαν να ασκήσουν έλεγχο στην επιχείρηση είναι από τα συνηθέστερα προβλήματα που παρουσιάζονται. Επίσης, η καθυστέρηση στη διαδικασία διαδοχής μπορεί να εκτροχιάσει την ανάπτυξη μιας ανθούσας επιτυχημένης επιχείρησης, πλήττοντας κατά συνέπεια την οικογενειακή αρμονία.
Δεν υπάρχει μεγαλύτερο άγχος για τους ιδρυτές μιας οικογενειακής επιχείρησης από την επιλογή των διαδόχων που θα αναλάβουν τα ηνία της επιχείρησης.
Δεν πρόκειται για απλή μεταβίβαση περιουσιακών στοιχείων αλλά για κάτι πολύ πιο δυνατό, αφού πολλές φορές συνδέεται με την παράδοση, τις αξίες και το στίγμα της οικογένειας μέσα στην ίδια την κοινωνία. Για να υπάρξει ομαλή μετάβαση στο μέλλον για κάθε οικογενειακή επιχείρηση, χρειάζεται να υπάρχουν καταγεγραμμένοι κανόνες, που δεν είναι άλλοι από το λεγόμενο «οικογενειακό καταστατικό». Το «οικογενειακό καταστατικό» θέτει τους κανόνες σε πολλά ζητήματα πέραν της διαδοχής, αφού καθορίζονται και οριοθετούνται οι ρόλοι, τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις των μελών της οικογένειας, είτε ως μέτοχοι, είτε ως μέλη της διοίκησης της εταιρείας. Οι συγκρούσεις και τα προβλήματα κορυφώνονται με την έλευση της δεύτερης και κυρίως της τρίτης γενιάς. Η μη έγκαιρη κατάρτιση ενός σχεδίου διαδοχής θέτει σε κίνδυνο την ίδια την επιβίωση της οικογενειακής επιχείρησης.
Είναι γεγονός ότι οι υγιείς οικογενειακές επιχειρήσεις, παρά τα οποιαδήποτε προβλήματα σε περιόδους κρίσεων, αποδεικνύονται ανθεκτικότερες και αυτό διαφάνηκε και από την πρόσφατη έκθεση της KPMG, που έδειξε ότι εν καιρώ πανδημίας οι οικογενειακές επιχειρήσεις στην Ευρώπη επέδειξαν μεγαλύτερη αντοχή από οικογενειακές επιχειρήσεις τρίτων χωρών. Ένα κύριο χαρακτηριστικό των οικογενειακών επιχειρήσεων είναι ότι σε δύσκολες καταστάσεις τα μέλη της οικογένειας ενώνουν τις δυνάμεις τους και συμπορεύονται με γνώμονα τα καλώς νοούμενα συμφέροντα της επιχείρησης τους, αφήνοντας κατά μέρος τις οποιεσδήποτε προσωπικές διαφωνίες.
Στο πλαίσιο των προσπαθειών που καταβάλλονται για περαιτέρω ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και επιβίωσης των κυπριακών επιχειρήσεων, το ΚΕΒΕ, ως ο κατ’ εξοχήν αναπτυξιακός οργανισμός των επιχειρήσεων, εκπαιδεύει κάθε χρόνο πέραν των 1200 εργαζομένων μέσω της διοργάνωσης 60 και πλέον επιμορφωτικών προγραμμάτων κατάρτισης, που υλοποιούνται με την έγκριση της Αρχής Ανάπτυξης Ανθρώπινου Δυναμικού (ΑνΑΔ). Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται σε ολοκληρωμένα επιμορφωτικά προγράμματα, που σκοπό έχουν να ασχοληθούν με τα ουσιώδεις ζητήματα της διαδοχής, της διοίκησης και της εταιρικής διακυβέρνησης των οικογενειακών επιχειρήσεων, που ας μην ξεχνάμε αποτελούν την ραχοκοκαλιά της κυπριακής οικονομίας.
Ως εκ τούτου, το ΚΕΒΕ προτρέπει τις κυπριακές οικογενειακές επιχειρήσεις να εκμεταλλευθούν τις ευκαιρίες που προσφέρονται και να αξιοποιήσουν τέτοιου είδους επιμορφωτικά προγράμματα κατάρτισης, διότι αναβαθμίζοντας τις γνώσεις και τις δεξιότητες τους θα αποκτήσουν συγκριτικό πλεονέκτημα έναντι άλλων ανταγωνιστικών επιχειρήσεων, κατορθώνοντας έτσι να αντιμετωπίσουν με επιτυχία τις προκλήσεις της σύγχρονης εποχής.
* Ανώτερος Λειτουργός ΚΕΒΕ, Τμήμα Εργασιακών Σχέσεων, Κοινωνικής Πολιτικής & Ανάπτυξης Ανθρώπινου Δυναμικού
