Η ισχύς σπάνια καταρρέει από αδυναμία. Καταρρέει από τις συνέπειες λανθασμένων κρίσεων. Ο εξελισσόμενος πόλεμος μεταξύ ΗΠΑ και Ισραήλ με το Ιράν ενδέχεται να αποδειχθεί μία από αυτές τις στιγμές. Ο αείμνηστος καθηγητής μου David L. Larson στο Πανεπιστήμιο του New Hampshire στις ΗΠΑ, συνήθιζε να λέει ότι δεν υπάρχει τίποτε «αρχαίο» στους αρχαίους. Δεν είναι κατάλοιπα του παρελθόντος, μας έλεγε, αλλά αναλυτές του παρόντος. Είχε απόλυτο δίκιο.
Ο Θουκυδίδης δεν έγραψε ιστορία ως αφήγηση. Έκανε ανάλυση στη βάση ιστορικών δεδομένων. Δεν τον ενδιέφερε απλώς τι συνέβη, αλλά γιατί τα κράτη συμπεριφέρονται όπως συμπεριφέρονται, όταν θεωρούν εαυτά πανίσχυρα. Η Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου δεν αφορά μόνο την Αθήνα και τη Σπάρτη. Αφορά την ισχύ και τις αποφάσεις που απορρέουν από αυτήν όταν η κρίση εκτρέπεται. Γι’ αυτό και εξακολουθεί να μας μιλά 2.500 χρόνια μετά.
Ο εξ Αλιμούντος ορμώμενος κορυφαίος Αθηναίος ιστορικός, διέκρινε κάτι απλό αλλά ανησυχητικό. Τα κράτη οδηγούνται στον πόλεμο όχι μόνο από αυτό που αντιλαμβάνονται ως αναγκαιότητα, αλλά και από την πεποίθηση ότι θα επικρατήσουν. Η ισχύς αλλοιώνει την αντίληψη. Συμπιέζει τον κίνδυνο. Μεγεθύνει την αυτοπεποίθηση. Δημιουργεί αίσθηση αναπόφευκτου και ελέγχου.
Αυτή τη λογική την συμπύκνωσε σε μια τριάδα που παραμένει επίκαιρη: φόβος, τιμή, συμφέρον. Ο φόβος οδηγεί στην προληπτική δράση. Η τιμή στην κλιμάκωση. Το συμφέρον παρέχει τη δικαιολόγηση. Μαζί συγκροτούν τη γραμματική της σύγκρουσης.
Στην ακμή της, η Αθήνα διέθετε ναυτική υπεροχή, οικονομική ισχύ και στρατηγική αυτοπεποίθηση. Κι όμως, εκστράτευσε στη Σικελία όχι από ανάγκη, αλλά από επιλογή και πίστη στην επικράτηση. Πίστη στην ανωτερότητα, στον έλεγχο των εξελίξεων, στην επάρκεια της ισχύος. Δεν επαληθεύτηκε. Το αποτέλεσμα δεν ήταν απλώς ήττα, αλλά το έναυσμα της στρατηγικής της κατάρρευσης. Η αποτυχία δεν ήταν ζήτημα δυνατοτήτων. Ήταν σφάλμα κρίσης.
Ο Θουκυδίδης θαύμαζε τον Περικλή για συγκεκριμένο λόγο. Ο Περικλής κατανοούσε τα όρια. Συνέδεε μέσα και σκοπούς. Αντιστάθηκε στην παρόρμηση. Επέβαλε πειθαρχία στην ισχύ. Μετά τον θάνατό του, αυτή η πειθαρχία διαβρώθηκε. Η στρατηγική έδωσε τη θέση της στη ρητορική. Η φρόνηση υποχώρησε μπροστά στη φιλοδοξία. Η λήψη αποφάσεων έγινε αντιδραστική, προϊόν εσωτερικών πιέσεων και όχι συνεκτικού σχεδιασμού. Ακολούθησε η εκστρατεία στη Σικελία.
Όλα αυτά που περιγράφει ο Θουκυδίδης δεν πρόκειται για μια αρχαία ιστορία. Είναι το παρόν. Η ισχύς χωρίς αυτοσυγκράτηση γίνεται απρόβλεπτη. Και η απρόβλεπτη ισχύς γίνεται επικίνδυνη — για τους άλλους, αλλά και για τον ίδιο τον φορέα της.
Η ισχύς δεν είναι μόνο υλική. Είναι και αντιληπτική. Τα κράτη αντιδρούν όχι μόνο σε αυτό που είναι η ισχύς, αλλά σε αυτό που πιστεύουν ότι θα πράξει. Εδώ ακριβώς η κρατική τέχνη συχνά αστοχεί. Η απροβλεψιμότητα εκλαμβάνεται ως στρατηγική. Τα σήματα εκπέμπονται, αναθεωρούνται, ανακαλούνται. Οι θέσεις μεταβάλλονται. Οι δεσμεύσεις θολώνουν. Η αξιοπιστία διαβρώνεται αθόρυβα.
Η αποτροπή αποδυναμώνεται όχι επειδή η ισχύς εκλείπει, αλλά επειδή η χρήση της καθίσταται αβέβαιη. Όταν τα σήματα που εκπέμπονται χάνουν τη συνοχή τους, αποσταθεροποιείται και το στρατηγικό περιβάλλον.
Πολύ πριν από τον Θουκυδίδη, η ελληνική μυθολογία αποτύπωσε μια παράλληλη αλήθεια. Το χρυσό μήλο της Έριδας δεν προκάλεσε τον Τρωικό Πόλεμο. Έθεσε όμως σε κίνηση μια αλυσίδα επιλογών που αποκάλυψε ήδη υπαρκτές αντιπαλότητες. Η μυθολογία δείχνει πώς αρχίζει μια σύγκρουση. Ο Θουκυδίδης εξηγεί πώς εξελίσσεται. Αυτό το πρότυπο – υποκείμενη ένταση, πυροδοτικό γεγονός και κλιμακωτική απόφαση – δεν περιορίζεται σε συγκεκριμένους ηγέτες ή συγκυρίες. Είναι εγγενές στην άσκηση της ισχύος.
Ό,τι εμφανίζεται ως αιφνίδιο σπάνια αποτελεί τέτοιο. Σηματοδοτεί την ενεργοποίηση εντάσεων που έχουν διαμορφωθεί στον χρόνο. Στην τρέχουσα αντιπαράθεση με το Ιράν, ο κίνδυνος εντοπίζεται ακριβώς εδώ – όχι μόνο στην ισορροπία ισχύος, αλλά στους μηχανισμούς που μετατρέπουν την ένταση σε κλιμάκωση. Η ισχύς καθορίζει τις δυνατότητες. Τα ερεθίσματα καθορίζουν τη δράση. Αυτή η δυναμική δεν αφορά μόνο το Ιράν. Ισχύει όπου η ισχύς συναντά την αντίληψη υπό συνθήκες πίεσης.
Ο Θουκυδίδης έδειξε επίσης πώς οι εσωτερικές δυναμικές διαμορφώνουν τα εξωτερικά αποτελέσματα. Η Αθήνα δεν κινήθηκε μόνο βάσει στρατηγικής αλλά υπό την επίδραση αντιπαράθεσης και ρητορικής. Οι ηγέτες αναδεικνύονταν απευθυνόμενοι στη συγκυρία, όχι στη διάρκεια. Το αποτέλεσμα τότε ήταν κλιμάκωση χωρίς συνοχή.
Το πρότυπο αυτό επιβιώνει. Όταν η εξωτερική πολιτική καθοδηγείται από εσωτερικές σκοπιμότητες η συνέπεια διαβρώνεται. Οι αποφάσεις επιταχύνονται. Οι κίνδυνοι υποτιμώνται. Τα αποτελέσματα καθίστανται δυσκολότερο να ελεγχθούν. Το όριο μεταξύ διακυβέρνησης και δημαγωγίας λεπταίνει.
Η πιο διαχρονική διαπίστωση είναι και η πιο επικίνδυνη. Η ισχύς δεν καταργεί τους περιορισμούς. Τους συγκαλύπτει.
Στον Διάλογο των Μηλίων, οι Αθηναίοι διατύπωσαν έναν ωμό ρεαλισμό: οι ισχυροί πράττουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υφίστανται ό,τι πρέπει. Αλλά και αυτή η διαύγεια περιείχε μια αυταπάτη: ότι η ισχύς αρκεί. Δεν αρκεί.
Η ισχύς που υπερβαίνει τα όρια προκαλεί αντίσταση. Η ισχύς που αγνοεί τα όρια δημιουργεί νέα όρια. Η ισχύς που θεωρεί εαυτήν ανεξέλεγκτη συναντά τελικά τον περιορισμό στην πιο σκληρή του μορφή: την αποτυχία.
Το διεθνές σύστημα σήμερα παρουσιάζει ρήγματα. Η γλώσσα των κανόνων διατηρείται, αλλά η εφαρμογή τους γίνεται ολοένα και πιο επιλεκτική. Η ισχύς προβάλλεται πιο απροκάλυπτα. Η αυτοσυγκράτηση υποχωρεί. Όπως παρατηρεί ο Θουκυδίδης «οι λέξεις άλλαξαν το νόημα τους». Η απερίσκεπτη τόλμη έγινε «ανδρεία», η μετριοπάθεια «δειλία», η φρόνηση «αδυναμία». Η διαπίστωση αυτή ηχεί εξαιρετικά σύγχρονη. Η γλώσσα γίνεται εργαλείο ισχύος – διαμορφώνει αντιλήψεις, νομιμοποιεί επιλογές και συσκοτίζει την πραγματικότητα. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ο Θουκυδίδης δεν είναι ιστορικός του παρελθόντος. Είναι αναλυτής του παρόντος.
Η προειδοποίηση του δεν είναι φιλοσοφική. Είναι πρακτική. Η ισχύς πρέπει να πειθαρχείται. Πρέπει να είναι κατανοητή. Πρέπει να εδράζεται σε στρατηγική και όχι στην παρόρμηση. Διαφορετικά αναιρεί τον ίδιο της τον σκοπό και παράγει την αστάθεια που υποτίθεται ότι διαχειρίζεται. Τελικά οδηγεί στην ήττα.
Δεν ζούμε την επιστροφή της αρχαίας Ελλάδας. Ζούμε τη διαχρονία της ανθρώπινης φύσης υπό συνθήκες ισχύος. Αυτό καθιστά τον Θουκυδίδη διαχρονικό — ιστορικό όλων των εποχών. Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος ο Θουκυδίδης χαρακτήρισε το έργο του «κτῆμά τε ἐς αἰεὶ μᾶλλον ἢ ἀγώνισμα ἐς τὸ παραχρῆμα ἀκούειν ξυγκεῖται».
Το ερώτημα δεν είναι αν οι ηγέτες διαθέτουν ισχύ. Είναι αν κατανοούν τι κάνει η ισχύς – στην κρίση, στην αντίληψη, στην απόφαση, στις ανθρώπινες συνέπειες. Η ισχύς καθορίζει τι μπορούν να κάνουν τα κράτη. Μια μόνο σπίθα – αν παρερμηνευθεί ή κακής διαχείρισης – καθορίζει συχνά τι τελικά θα πράξουν. Αυτή είναι η διαχρονική προειδοποίηση του Θουκυδίδη.
*Πρέσβης (επί τιμή), Ανώτερος Ερευνητικός Συνεργάτης, Κυπριακό Κέντρο Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας
