Αυτές τις ημέρες προβληματιστήκαμε όλοι έντονα με την απόφαση δύο έφηβων παιδιών να θέσουν τέρμα στην ζωή τους υπό το φως του φόβου αποτυχίας και ενός αβέβαιου μέλλοντος. Είναι ξεκάθαρο ότι δεν μπορούμε να γνωρίζουμε όλους τους επιβαρυντικούς παράγοντες που καθοδήγησαν την πράξη αυτή των δύο παιδιών.
Μια τέτοια πράξη ενέχει πρωτίστως την παρουσία ψυχοπαθολογίας που επικράτησε σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες. Εδώ πρέπει να τονιστεί ότι οι οικογενειακές συνθήκες δεν παίζουν πάντα τον πιο καθοριστικό παράγοντα. Η εφηβεία από μόνη της είναι μια ανεμοδαρμένη περίοδος γεμάτη άγχη, αμφιβολίες, αυτό-αμφισβήτηση, σκοτάδια. Ακόμη και γονείς οι οποίοι είναι παρόντες, μπορεί να δυσκολευτούν να διαχωρίσουν την συναισθηματική αστάθεια, την απόλυτη σκέψη, την ανασφάλεια και την εσωστρέφεια του έφηβου από την σκοτεινή πλευρά της κατάθλιψης. Οι πιέσεις που ασκούνται από το κοινωνικό περιβάλλον είναι συχνά αδυσώπητες και κρύβονται πίσω από την σιωπή του παιδιών λόγω φόβου και ντροπής. Ο εκφοβισμός που βιώνουν τα παιδιά σε όλες του τις μορφές είναι ακόμη ένα καθημερινό γεγονός που μόνο εντείνεται όσο περνά ο καιρός.
Το σχολικό περιβάλλον έχει μετατραπεί σε πεδίο επικράτησης αντί μάθησης για αρκετά παιδιά. Πολλά παιδιά θα επιλέξουν να κρυφτούν μέσα σε βιντεάκια του tik-tok και του Instagram σαν τρόπο διαφυγής από τη δική τους πραγματικότητα σ’ ένα κόσμο που φαινομενικά φαίνεται πιο διασκεδαστικός και ανάλαφρος. Τα παιδιά μας δίνουν καθημερινά σιωπηλές μάχες που οι μεγάλοι δεν βλέπουμε πάντα εγκαίρως. Η πάλη για επιβίωση στην καθημερινότητα μειώνει συχνά τις αντοχές με αποτέλεσμα να μας απομακρύνει από αυτά. Παράλληλα, η ψυχική ασθένεια, η αυτοχειρία αποτελούν πολυδιάστατα και σύνθετα γεγονότα που δεν χωράνε συγκρίσεις και αφηγήσεις προσωπικών βιωμάτων και εμπειριών. Το κάθε παιδί είναι μοναδικό και οι αλληλεπιδράσεις του με το περιβάλλον καθορίζονται από ένα αριθμό παραγόντων. Όσο μοναδικό είναι το κάθε παιδί τόσο και η προσπάθεια να το αφουγκραστούμε και να το κατανοήσουμε θα πρέπει να είναι ανάλογη. Οι ευαισθησίες του, οι ανησυχίες του για το μέλλον, οι φόβοι του, οι ανασφάλειες του, οι ελπίδες του, οι προσδοκίες του, είναι όλα κομμάτι της περιόδου αυτής που ζητείται να ανακαλύψουμε μέσα από την σταθερή και συνεχή παρουσία μας. Οι έφηβοι θα ανακαλύψουμε δεν ζητούν λύσεις από εμάς. Ζητούν να τους ακούσουμε ουσιαστικά, χωρίς κριτική και να κατανοήσουμε το δικό τους βίωμα. Άλλωστε ας μην ξεχνάμε, ότι μέσα από την αδιαμφισβήτητα ανεπτυγμένη ικανότητά τους για κριτική σκέψη σε αυτή την ηλικία μπορούν να εντοπίσουν κάθε στίγμα απουσίας ειλικρίνειας και αυθεντίας των μεγάλων που τους συμβουλεύουν.
Μας προβληματίζει έντονα, για ακόμη μια φορά, η στάση μας απέναντι στο μείζων θέμα της απόδοσης των παιδιών σε εξετάσεις που κρίνουν το μέλλον τους καθώς τα παιδιά συχνά λειτουργούν υπό το φόβο μήπως απογοητεύσουν τον ίδιο τον εαυτό τους αλλά και ματαιώσουν τις προσδοκίες που έχουν οι άλλοι για αυτά. Όταν οι επιθυμίες και προσδοκίες που δείχνουν οι άλλοι για εμάς κατέχουν τη σημαντικότερη θέση στη ζωή μας, συχνά οδηγεί στο να απαρνηθούμε τον ίδιο μας τον εαυτό. Πολλοί μαθητές σε αυτή τη περίπτωση βιώνουν ένα έντονο διχασμό: Από την μια πλευρά θέλουν να πετύχουν, από την άλλη πλευρά κάνουν ότι μπορούν για να αποφύγουν την επιτυχία. Αν η στάση του γονέα σε αυτή τη φάση είναι αυστηρή και επικριτική, απλά ο διχασμός αυτός θα ενταθεί.
Εν κατακλείδι, είναι απαραίτητο να είμαστε περισσότερο παρόντες, να παρατηρούμε περισσότερο τα παιδιά μας, να τα ακούμε ουσιαστικά. Να αποφεύγουμε συγκρίσεις του τύπου «όταν ήμουν εγώ στην ηλικία σου…». Το κάθε παιδί υπάρχει σε μια διαφορετική ιστορική και χρονική στιγμή. Η κάθε εποχή παράγει άλλα φαινόμενα και δυσκολίες. Ας αφήσουμε πίσω τη δική μας ανάγκη να επιβεβαιωθούμε ως γονείς μέσα από την επιτυχία των παιδιών μας. Να δημιουργούμε σχέσεις εμπιστοσύνης, ασφάλειας και αποδοχής ώστε κάθε παιδί κάπου, κάπως. έστω και στην πιο δύσκολη του στιγμή, στο πιο μεγάλο του αδιέξοδο να αισθάνεται ότι έχει χώρο να μιλήσει. Ας μην είναι η ‘Τι θέλεις να σπουδάσεις όταν μεγαλώσεις;΄η πιο συχνή ερώτησή μας προς τα παιδιά αλλά ‘Τι θα ήθελες να δημιουργήσεις’ ‘Πώς φαντάζεσαι μια χαρούμενη μέρα στην ζωή σου’ ‘Τι σε κάνει να νιώθεις περήφανος/η με τον εαυτό σου;’
Έχουμε χρέος να βλέπουμε τα παιδιά όχι μόνο ως μαθητές, αλλά πρωτίστως ως νέους ανθρώπους με ανάγκες, αγωνίες, συναισθήματα και ευαισθησίες. Το σχολικό περιβάλλον όσο είναι εφικτό να καλλιεργεί τον σεβασμό, την αποδοχή και την ουσιαστική στήριξη των μαθητών. Επιπρόσθετα, οι σχολικές μονάδες πρέπει σταθερά να ενισχυθούν με παρουσία ειδικών στα σχολεία και με δράσεις ενημέρωσης και πρόληψης. Κανένα παιδί να μην νιώθει ποτέ αόρατο ή μόνο. Αυτό αποτελεί συλλογική ευθύνη όλων μας.
*Εγγεγραμμένη Κλινική Ψυχολόγος, Mind and Health Mental Health Center
