Τι ανθρώπους επιλέγουμε να ακούμε;

Τι είναι τελικά ο πολιτικός λόγος; Είναι όσα λέγονται στη Βουλή, στις κομματικές συγκεντρώσεις και στα τηλεοπτικά πάνελ; Είναι οι δηλώσεις ενός υπουργού, ενός βουλευτή ή ενός κομματικού αρχηγού; Ή μήπως έχουμε περιορίσει τόσο πολύ την έννοια της πολιτικής, ώστε ξεχάσαμε ότι πολιτικό λόγο παράγει κάθε άνθρωπος που παίρνει θέση για την κοινωνία στην οποία θέλει να ζει;

Πολιτικός λόγος δεν είναι μόνο ο λόγος των πολιτικών. Είναι ο λόγος που αφορά τα κοινά. Και σήμερα εκφέρεται παντού: από έναν δημοσιογράφο, έναν εκπαιδευτικό, έναν καλλιτέχνη, έναν επιχειρηματία, έναν επιστήμονα, έναν δημιουργό περιεχομένου, έναν ενεργό πολίτη. Στην ψηφιακή εποχή, μάλιστα, ένας άνθρωπος χωρίς κανένα θεσμικό αξίωμα μπορεί να επηρεάζει καθημερινά περισσότερους πολίτες από έναν βουλευτή ή έναν υπουργό.

Αυτό είναι ίσως μία από τις μεγαλύτερες αλλαγές της εποχής μας. Το δημόσιο βήμα εκδημοκρατίστηκε. Δεν είμαι όμως βέβαιη ότι μαζί του αναπτύχθηκε στον ίδιο βαθμό και η αίσθηση ευθύνης που συνοδεύει την επιρροή.

Συνηθίζουμε να απαιτούμε σοβαρότητα από τους πολιτικούς, εγκυρότητα από τους δημοσιογράφους και υπευθυνότητα από τους θεσμούς. Και σωστά. Σπανιότερα όμως αναρωτιόμαστε τι απαιτούμε από όλους τους υπόλοιπους ανθρώπους στους οποίους εμείς οι ίδιοι δίνουμε τη δύναμη να επηρεάζουν. Γιατί η επιρροή τελικά δεν χαρίζεται. Την παραχωρούμε. Με την ψήφο, την προβολή, την κοινοποίηση, το follow και, κυρίως, με την προσοχή μας.

Κάπου εδώ βρίσκεται ίσως και μια δική μας ευθύνη που δεν θέλουμε εύκολα να αναγνωρίσουμε. Παραπονιόμαστε για τον λαϊκισμό, αλλά συχνά επιβραβεύουμε εκείνον που φωνάζει περισσότερο. Καταγγέλλουμε την επιφανειακότητα, αλλά προσπερνούμε την ανάλυση για να σταθούμε στην ατάκα. Ζητούμε καλύτερο δημόσιο διάλογο, αλλά πολλές φορές δίνουμε μεγαλύτερη προβολή σε εκείνον που προκαλεί παρά σε εκείνον που έχει κάτι ουσιαστικό να πει.

Η κοινωνία, επομένως, δεν είναι απλώς αποδέκτης του δημόσιου λόγου. Είναι και διαμορφωτής του. Αν θέλουμε πραγματική αλλαγή νοοτροπίας, ίσως πρέπει να αρχίσουμε από ένα διαφορετικό ερώτημα: ποιους ανθρώπους επιλέγουμε να αναδεικνύουμε;

Υπάρχουν γύρω μας άνθρωποι που δημιουργούν χωρίς θόρυβο. Εκπαιδευτικοί που αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο ένα παιδί βλέπει τον κόσμο. Νέοι που καινοτομούν. Εθελοντές που προσφέρουν χωρίς αντάλλαγμα. Επιστήμονες, καλλιτέχνες, επιχειρηματίες και άνθρωποι της κοινωνίας των πολιτών που μπορούν πραγματικά να μετακινήσουν αντιλήψεις και να δημιουργήσουν νέα πρότυπα.

Αν θέλουμε να αλλάξουμε κουλτούρα, αυτούς τους ανθρώπους πρέπει να κάνουμε περισσότερο ορατούς. Όχι επειδή είναι αλάνθαστοι, αλλά επειδή μια κοινωνία χρειάζεται να προβάλλει εκείνους που παράγουν αξία, όχι μόνο εκείνους που παράγουν θόρυβο.

Και εδώ η παιδεία έχει ίσως τον σημαντικότερο ρόλο. Όχι μόνο η εκπαίδευση που μεταδίδει γνώσεις, αλλά εκείνη που μαθαίνει ένα παιδί να επιλέγει ποιον ακούει, να αναγνωρίζει το επιχείρημα πίσω από την εικόνα, να αμφισβητεί, να ερευνά και να καταλαβαίνει ότι το δημοφιλές δεν είναι κατ’ ανάγκην σημαντικό και το viral δεν είναι κατ’ ανάγκην αληθινό. Γιατί η αλλαγή κουλτούρας δεν επιβάλλεται με νόμους. Καλλιεργείται μέσα από την παιδεία, τα πρότυπα που δημιουργούμε και τις συμπεριφορές που επιλέγουμε να επιβραβεύουμε.

Ίσως λοιπόν, πριν αναρωτηθούμε ξανά γιατί δεν έχουμε καλύτερους πολιτικούς, καλύτερο δημόσιο λόγο ή καλύτερα πρότυπα, πρέπει να κοιτάξουμε και τις δικές μας επιλογές. Ποιον ακούμε; Ποιον αναδεικνύουμε; Σε ποιον παραχωρούμε επιρροή; Και κυρίως, ποιους ανθρώπους δείχνουμε στα παιδιά μας ότι αξίζει να θαυμάζουν;

Υπάρχει μια φράση που αποδίδεται στον Μαχάτμα Γκάντι: «Ό,τι κι αν κάνεις μπορεί να φαίνεται ασήμαντο, αλλά είναι πολύ σημαντικό να το κάνεις». Ίσως εκεί να βρίσκεται η ουσία της αλλαγής που αναζητούμε. Περιμένουμε συχνά από έναν πολιτικό, έναν θεσμό ή έναν ηγέτη να αλλάξει την κοινωνία, ξεχνώντας ότι οι κοινωνίες αλλάζουν και μέσα από τις μικρές καθημερινές επιλογές των ανθρώπων τους.

Κανένα follow, καμία κοινοποίηση, καμία συζήτηση, καμία μικρή πράξη δεν μπορεί από μόνη της να αλλάξει μια κοινωνία. Όλες μαζί, όμως, διαμορφώνουν την κουλτούρα της. Και μαζί διαμορφώνουν το ποιοι αποκτούν φωνή, ποιοι γίνονται πρότυπα και, τελικά, ποιοι αποκτούν τη δύναμη να μας επηρεάζουν.

Γιατί μια κοινωνία δεν διαμορφώνεται μόνο από εκείνους που μιλούν πιο δυνατά. Διαμορφώνεται και από εκείνους που επιλέγει να ακούει.

Και ίσως η αλλαγή που τόσο συχνά περιμένουμε από τους άλλους να αρχίζει από μια φαινομενικά ασήμαντη πράξη: να επιλέξουμε καλύτερα ποιον ακούμε.