Ανάγκη για μια νέα γενιά Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης (ΜΟΕ)

Οι πρόσφατες συναντήσεις των δύο ηγετών ανέδειξαν για ακόμη μία φορά πόσο δύσκολο είναι να εξευρεθούν νέα, σημαντικά Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης (ΜΟΕ), τα οποία να μπορούν να συμφωνηθούν και να δημιουργήσουν μια νέα δυναμική στις εξελίξεις. Η δυσκολία αυτή δεν σημαίνει ότι τα ΜΟΕ έχουν εξαντλήσει τη χρησιμότητά τους. Ίσως, αντίθετα, να αποτελεί μια καλή ευκαιρία για να επανεξετάσουμε συνολικότερα την ίδια την ιδέα των ΜΟΕ: τι επιδιώκουν, πώς σχεδιάζονται και, κυρίως, τι μπορούν να αφήσουν πίσω τους.

Τα παραδοσιακά ΜΟΕ και μια νέα προσέγγιση

Για δεκαετίες, τα ΜΟΕ έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην ειρηνευτική διαδικασία. Έχουν επιλύσει πρακτικά προβλήματα, έχουν διευκολύνει την επικοινωνία μεταξύ των δύο κοινοτήτων και έχουν αποδείξει ότι η συνεργασία είναι εφικτή και μπορεί να προσφέρει απτά οφέλη στους πολίτες. Ορισμένες μάλιστα πρωτοβουλίες, όπως η συνεργασία για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, απέκτησαν διάρκεια και δημιούργησαν μια σημαντική παρακαταθήκη κοινής δράσης.

Μπορούμε λοιπόν να οικοδομήσουμε πάνω σε αυτή την εμπειρία και να περάσουμε σε μια νέα γενιά Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης. Μια νέα προσέγγιση δεν συνεπάγεται την εγκατάλειψη των παραδοσιακών ΜΟΕ. Συνεπάγεται τη διεύρυνση του σκοπού τους. Παράλληλα με την επίλυση συγκεκριμένων προβλημάτων και την οικοδόμηση εμπιστοσύνης, τα νέα ΜΟΕ μπορούν να δημιουργούν άμεση κοινή δημόσια αξία και να διευρύνουν έναν κοινό κοινωνικό χώρο μέσα στον οποίο οι άνθρωποι από τις δύο κοινότητες θα μπορούν να μαθαίνουν, να συνεργάζονται, να συζητούν και να δημιουργούν μαζί.

Η προσέγγιση αυτή μπορεί να στηριχθεί σε τρεις βασικές αρχές.
Πρώτον, κάθε νέο ΜΟΕ πρέπει να παράγει απτή δημόσια αξία από την πρώτη ημέρα. Η αξία του δεν πρέπει να εξαρτάται από την πορεία των πολιτικών διαπραγματεύσεων. Ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης, ένα κοινό πολιτιστικό έργο, η προστασία ενός μνημείου, μια περιβαλλοντική πρωτοβουλία ή ένας νέος χώρος δημόσιου διαλόγου πρέπει να προσφέρουν κάτι ουσιαστικό στους πολίτες εδώ και τώρα.
Δεύτερον, όπου αυτό είναι δυνατό, τα νέα ΜΟΕ πρέπει να σχεδιάζονται έτσι ώστε να μπορούν σταδιακά να εξελιχθούν σε μόνιμους κοινούς θεσμούς, δημόσια αγαθά ή μηχανισμούς συνεργασίας, εάν στο μέλλον επιτευχθεί μια συνολική πολιτική διευθέτηση. Έτσι, ό,τι δημιουργούμε σήμερα δεν χάνει την αξία του αν οι πολιτικές εξελίξεις παραμείνουν αργές, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να αποτελέσει πολύτιμη υποδομή για το αύριο.
Τρίτον, η επιτυχία των ΜΟΕ δεν πρέπει να αξιολογείται μόνο με βάση τα προβλήματα που επιλύουν, αλλά και με βάση τις νέες κοινές δυνατότητες που δημιουργούν: γνώση, εμπιστοσύνη, συμμετοχή, συνεργασία, κοινά δημόσια αγαθά και έναν ολοένα ευρύτερο κοινό κοινωνικό χώρο.

Με αυτή την έννοια, περνούμε από μια αντίληψη των ΜΟΕ ως μεμονωμένων παρεμβάσεων σε μια σωρευτική διαδικασία δημιουργίας κοινής δημόσιας αξίας. Κάθε επιτυχημένη πρωτοβουλία αφήνει κάτι πίσω της και πάνω σε αυτό μπορεί να οικοδομηθεί η επόμενη.

Οι τέσσερις άξονες της νέας προσέγγισης

Η νέα αυτή προσέγγιση μπορεί να αναπτυχθεί γύρω από τέσσερις αλληλοσυμπληρούμενους άξονες:

α) Κοινή Μνήμη: καλύτερη κατανόηση των διαφορετικών ιστορικών εμπειριών των κοινοτήτων της Κύπρου, χωρίς την επιβολή μιας ενιαίας «επίσημης» ιστορίας.
β) Κοινή Μάθηση: δημόσια ιστορία, δημοκρατική και συνταγματική παιδεία, εκπαιδευτικές ανταλλαγές και ακαδημαϊκή συνεργασία.
γ) Κοινός Διάλογος: σταθεροί χώροι και μηχανισμοί μέσα από τους οποίους πολίτες, επιστήμονες και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών μπορούν να συζητούν και να συνεργάζονται.
δ) Κοινό Μέλλον: συνεργασία για το πώς φανταζόμαστε τις πόλεις, το περιβάλλον, την πολιτιστική κληρονομιά, τους δημοκρατικούς θεσμούς και γενικότερα την Κύπρο των επόμενων γενεών.

Ένα παράδειγμα: Κέντρο Κοινής Μνήμης και Οράματος

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς θα μπορούσε να εφαρμοστεί αυτή η νέα φιλοσοφία είναι η δημιουργία ενός Κέντρου Κοινής Μνήμης και Οράματος στη Νεκρή Ζώνη — ως υπέρβαση στα σημερινά Μνημεία Βαρβαρότητας της “άλλης” πλευράς. Το Κέντρο, κατά προτίμηση στη νεκρή ζώνη, θα αποτελούσε ένα σύγχρονο, διαδραστικό χώρο όπου Ελληνοκύπριοι, Τουρκοκύπριοι και άλλοι επισκέπτες θα έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν την ιστορική πορεία της Κύπρου μέσα από τις διαφορετικές εμπειρίες και οπτικές των κοινοτήτων της.

Στόχος δεν θα είναι η κατασκευή μιας ενιαίας «σωστής» αφήγησης της κυπριακής ιστορίας. Αντίθετα, μέσα από ιστορικά τεκμήρια, εικόνες, προφορικές μαρτυρίες και σύγχρονες διαδραστικές τεχνολογίες, ο επισκέπτης θα μπορεί να γνωρίζει πώς διαφορετικοί άνθρωποι και κοινωνικές ομάδες αντιλαμβάνονταν τα γεγονότα σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους: πώς ζούσαν, τι φοβούνταν, τι επιδίωκαν και πώς ερμήνευαν τις πράξεις της άλλης κοινότητας. Και κάθε επισκέπτης θα μπορεί να αναζητά περισσότερη εμβάθυνση σε κάποιο ζήτημα που τον ενδιαφέρει προσωπικά, μέσα από ατομική, ψηφιακή πλοήγηση.

Το Κέντρο θα μπορούσε να ξεκινήσει με περιορισμένες θεματικές ενότητες από όλες τις βασικές ιστορικές περιόδους και πεδία εμπειριών, ενώ στη συνέχεια να εμπλουτίζεται συνεχώς. Παράλληλα, θα μπορούσε να αποτελέσει τον κεντρικό κόμβο ενός ευρύτερου δικτύου παρόμοιων κέντρων, με αλληλοσυμπληρούμενες θεματικές. Θα μπορούσαν, για παράδειγμα, να δημιουργηθούν διαδραστικά κέντρα ιστορικής ερμηνείας πόλεων και περιοχών, με πρώτη ίσως την Αμμόχωστο, καθώς και ψηφιακές αφηγήσεις στα μνημεία που έχουν διασωθεί από την Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά. Θα μπορούσαν επίσης να αναπτυχθούν ένα Ψηφιακό Αρχείο Κοινής Μνήμης και νέες πλατφόρμες δημόσιου διαλόγου, συμμετοχής των πολιτών και συνταγματικής παιδείας.

Το Κέντρο, επομένως, δεν αποτελεί αυτοσκοπό ούτε το σύνολο της πρότασης. Είναι ένα παράδειγμα του πώς ένα νέο ΜΟΕ μπορεί να δημιουργήσει άμεση δημόσια αξία και, ταυτόχρονα, να εξελίσσεται σε έναν μόνιμο και ευρύτερο κοινό θεσμό.

Η ανάγκη στήριξης από τον ΟΗΕ και την Ευρωπαϊκή Ένωση

Οι πρωτοβουλίες αυτές ούτε υποκαθιστούν τις πολιτικές διαπραγματεύσεις ούτε προδικάζουν την έκβασή τους. Η αξία τους υπάρχει ανεξάρτητα από το αν και πότε θα επιτευχθεί συνολική συμφωνία. Δημιουργούν άμεσα οφέλη για την κοινωνία και ταυτόχρονα ενισχύουν τη γνώση, την εμπιστοσύνη, τη συνεργασία και τις θεσμικές δυνατότητες πάνω στις οποίες θα μπορούσε να στηριχθεί οποιαδήποτε ειρηνική πολιτική διευθέτηση επιλέξουν στο μέλλον οι δύο κοινότητες.

Για να αποκτήσει όμως μια τέτοια προσέγγιση την αναγκαία κλίμακα, διάρκεια και αξιοπιστία, χρειάζεται τη στήριξη των Ηνωμένων Εθνών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Θα μπορούσε, ως πρώτο βήμα, να συγκροτηθεί μια μικρή δικοινοτική επιστημονική ομάδα, με ισχυρή εκπροσώπηση και από τις δύο κοινότητες και τη συνδρομή περιορισμένου αριθμού διεθνών συμβούλων με εμπειρία από αντίστοιχα εγχειρήματα. Αποστολή της θα ήταν να επεξεργαστεί ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο, μια μελέτη σκοπιμότητας και ένα σχέδιο σταδιακής εφαρμογής.

Η δυσκολία εξεύρεσης νέων σημαντικών ΜΟΕ μπορεί έτσι να μετατραπεί σε ευκαιρία. Αντί να αναζητούμε κάθε φορά ακόμη ένα μεμονωμένο μέτρο, μπορούμε να αρχίσουμε να οικοδομούμε μια ευρύτερη Πρωτοβουλία Κοινού Κοινωνικού Χώρου για την Κύπρο (The Shared Civic Space Initiative [SCSI] — for Cyprus).

Η νέα γενιά ΜΟΕ δεν πρέπει, επομένως, να κρίνεται μόνο από τα προβλήματα που επιλύει. Πρέπει να κρίνεται και από την κοινή δημόσια αξία, τις νέες δυνατότητες συνεργασίας και τον κοινό κοινωνικό χώρο που δημιουργεί — από σήμερα, ανεξάρτητα από το τι θα φέρει η πολιτική διαδικασία αύριο.