Όταν η υγεία μετατρέπεται σε προϊόν και ο επαγγελματίας σε influencer

Ο πρόσφατος θάνατος του Γιώργου Μαζωνάκη και όσα παρακολουθούμε να εξελίσσονται προκαλούν θλίψη, θυμό και έντονο προβληματισμό. Πρόκειται, πρωτίστως, για μια τεράστια ανθρώπινη τραγωδία. Ταυτόχρονα, όμως, η υπόθεση αυτή επαναφέρει στο προσκήνιο ένα διαχρονικό πρόβλημα, το οποίο έλαβε αυτή τη φορά πολύ μεγαλύτερη δημοσιότητα επειδή το θύμα ήταν επώνυμο: τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε τους επαγγελματίες στους οποίους εμπιστευόμαστε την υγεία μας.

Οι έρευνες βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη και προφανώς κανείς δεν μπορεί να προδικάσει το αποτέλεσμά τους. Ωστόσο, τα όσα βλέπουν το φως της δημοσιότητας δημιουργούν σοβαρά ερωτήματα τόσο για τις συγκεκριμένες ιατρικές πράξεις όσο και για τον τρόπο με τον οποίο ορισμένοι επαγγελματίες υγείας παρουσιάζουν τον εαυτό τους και τις υπηρεσίες τους.

Τα τελευταία χρόνια έχει εξελιχθεί σε μάστιγα η προώθηση υπηρεσιών υγείας μέσω των ΜΚΔ. Ιατρικές και ψυχολογικές υπηρεσίες παρουσιάζονται, σε πολλές περιπτώσεις, με έναν τρόπο που θυμίζει διαφήμιση προϊόντων πολυτελείας και όχι επιστημονική και επαγγελματική πράξη. «Premium» υπηρεσίες, εντυπωσιακές υποσχέσεις, μαγικά αποτελέσματα, φωτογραφίες, βίντεο, δακρύβρεχτες μαρτυρίες και επιστημονικοφανείς αναφορές δημιουργούν μια εικόνα κύρους και επιτυχίας. Αντανακλά, όμως, αυτή η εικόνα την πραγματική επαγγελματική επάρκεια;

Προφανώς, η παρουσία ενός επαγγελματία υγείας στα ΜΚΔ δεν είναι από μόνη της προβληματική. Τα μέσα αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ενημέρωση και την εκπαίδευση του κοινού. Το πρόβλημα ξεκινά όταν η ενημέρωση μετατρέπεται σε αυτοπροβολή, η επιστημονική ιδιότητα σε εμπορικό σήμα και η υπηρεσία υγείας σε προϊόν που υπόσχεται γρήγορα, εύκολα και σχεδόν μαγικά αποτελέσματα.

Σε ποιον αναλογεί η ευθύνη για αυτή την κατάσταση; Είναι εύκολο να την αποδώσουμε αποκλειστικά στους πολίτες, υποστηρίζοντας ότι ο καθένας οφείλει να ελέγχει τα προσόντα του επαγγελματία που επιλέγει. Το μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης, όμως, το φέρουμε πρώτα εμείς οι ίδιοι οι επαγγελματίες υγείας. Δεν έχουμε καταφέρει να εξηγήσουμε επαρκώς, αρχικά εντός «των οίκων» μας και έπειτα στην κοινωνία, τι σημαίνει επιστημονική επάρκεια και υπεύθυνο επαγγελματικό προφίλ.

Στους χώρους της υγείας δεν αναζητούμε influencers. Αναζητούμε επιστήμονες. Δεν ασκούμε «τέχνη» με την έννοια της προσωπικής έμπνευσης, του αυτοσχεδιασμού και του ανεξέλεγκτου πειραματισμού. Ασκούμε επιστήμη. Αυτό σημαίνει ότι κάθε πράξη, διατύπωση και παρέμβασή μας πρέπει να βασίζεται στα καλύτερα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα, σε συνδυασμό με την κλινική μας κρίση. Και η κλινική κρίση δεν αποτελεί κάποια αυθαίρετη ή διαισθητική πρακτική. Είναι αποτέλεσμα γνώσης, εκπαίδευσης, συσσωρευμένης εμπειρίας και εξατομικευμένης προσεκτικής αξιολόγησης των αναγκών του ανθρώπου.

Θα πρέπει να θυμίσουμε τόσο σε εμάς όσο και στην κοινωνία ότι η υγεία – σωματική και ψυχική – δεν μπορεί να εμπορευματοποιείται με τον τρόπο που βλέπουμε σήμερα. Η συνεχής παρουσία στο TikTok, στο Instagram και στα podcasts, τα εύπεπτα τσιτάτα και η επίφαση επιστημονικότητας δεν αποτελούν πιστοποιητικά επαγγελματικής επάρκειας. Η δημοφιλία δεν ισοδυναμεί με αξιοπιστία και ο αριθμός των ακολούθων και των «ikes δεν αποτελεί επιστημονικό προσόν.

Γι’ αυτό και οι υπερβολικές υποσχέσεις, η απουσία αναφοράς στους κινδύνους μιας παρέμβασης, η επίκληση προσωπικού κύρους αντί επιστημονικών δεδομένων και η παρουσίαση μιας υπηρεσίας υγείας ως σύμβολο κοινωνικού γοήτρου θα πρέπει να λειτουργούν ως προειδοποιητικά σημάδια. Οι πολίτες χρειάζεται να ελέγχουν όχι μόνο εάν ένας επαγγελματίας είναι εγγεγραμμένος, αλλά και την ειδικότητα, την εκπαίδευση και τα πραγματικά όρια της επαγγελματικής του επάρκειας.

Επιστρέφοντας στην αφορμή αυτού του κειμένου, ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα να μην είναι τελικά η εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης και της τεχνολογίας. Ακόμη και μια απλή διαδικτυακή αναζήτηση ή μια ερώτηση σε ένα εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης για το πότε και πως εφαρμόζεται η συγκεκριμένη ιατρική πράξη – χωρίς αυτό να υποκαθιστά την επιστημονική συμβουλή – θα μπορούσε να είχε δημιουργήσει τις σωστές επιφυλάξεις. Εκείνο από το οποίο κινδυνεύουμε περισσότερο είναι η ανθρώπινη απληστία, η αμέλεια, η έλλειψη λογοδοσίας και η εκμετάλλευση της ανθρώπινης ανάγκης. Η υγεία δεν είναι προϊόν και η επιστημονική πράξη δεν είναι παράσταση.

*Επίκουρος καθηγητής Κλινικής Ψυχολογίας Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Κλινικός Ψυχολόγος (Αρ. Εγγρ. 535)