Όταν η σιωπή μιλά και ο λόγος σωπαίνει

Μεταφράζοντας τη σκηνική φωνή της Annie Ernaux.

Ο σκηνικός μονόλογος του « L’Événement» (Το Γεγονός), σε σύλληψη και ερμηνεία της Françoise Gillard, που παρουσιάζεται για την Comédie-Française την Τρίτη 15 Σεπτεμβρίου στο Δημοτικό Θέατρο Λευκωσίας, ανήκει αναμφίβολα στα κείμενα που, όσο τα μεταφράζεις, σε οδηγούν όλο και πιο βαθιά σε έναν κόσμο όπου κάθε λέξη έχει βάρος, μνήμη, σώμα.

Δεκαπέντε πυκνές σελίδες. Μία γυναίκα. Μία φωνή. Και μια εμπειρία που ξεκινά από ένα σώμα, αλλά γρήγορα ξεπερνά τα όριά του και γίνεται κοινωνική, πολιτική, οικουμενική. Για τον μεταφραστή, η πρόκληση αυτού του μονολόγου δεν βρίσκεται τόσο στο τι αφηγείται όσο στο πώς τολμά να το αφηγηθεί. Η γλώσσα είναι γυμνή, κοφτή, χωρίς προστατευτικά στρώματα. Δε ζητά να συγκινήσει. Κι όμως συγκλονίζει.

Δεν επιδιώκει να γίνει ποιητική. Κι όμως γεννά εικόνες που στιγματίζουν. Εκεί βρίσκεται και η παγίδα της μετάφρασης: ο πειρασμός να βοηθήσεις το κείμενο. Να το κάνεις πιο όμορφο, πιο ομαλό, πιο εύκολο. Με την Ernaux χρειάζεται συχνά να αντισταθείς. Να μην εξηγήσεις. Να μην εξευγενίσεις. Να μην προστατεύσεις. Να μην εξευμενίσεις.

Όταν ο χρόνος γίνεται «une chose informe», δεν χρειάζεται να γίνει μια κομψή «οντότητα». Είναι “a shapeless thing” — ένα άμορφο πράγμα, μια μάζα που μεγαλώνει μέσα στην πρωταγωνίστρια και πρέπει να καταστραφεί «με κάθε κόστος». Κι όταν η κοινωνική καταγωγή επιστρέφει μέσα από το σώμα, η φράση χτυπά με μια ειρωνική δραματικότητα: “Sex had caught up with me”. Κυρίως, όμως, υπάρχει η λέξη που δεν λέγεται. Ούτε η ίδια ούτε ο γιατρός προφέρουν τη λέξη «avortement». Γιατί η άμβλωση ήταν κάτι που «δεν είχε θέση στη γλώσσα». Και εδώ ίσως βρίσκεται η βαθύτερη μεταφραστική πρόκληση: πώς δίνεις θέση, σε μια άλλη γλώσσα, σε κάτι που κάποτε δεν είχε θέση ούτε στην πρωτότυπη;

Ακόμη και οι ήχοι αντιστέκονται. Στα γαλλικά, το grossesse παρέχει ηχητική γειτνίαση με το grotesque· στα αγγλικά, το pregnancy χάνει αυτή τη ‘συγγένεια’. Αλλού, η νέα γλώσσα ανοίγει δρόμους. Το «Une épreuve ordinaire» γίνεται “An ordinary ordeal”: μια τρομακτική αντίφαση που συμπυκνώνει πόσο «συνηθισμένο» υπήρξε κάποτε αυτό το κρυφό γυναικείο μαρτύριο. 

Κάποιες λέξεις κουβαλούν έναν ολόκληρο πολιτισμό. Όταν το έμβρυο χάνεται στο νερό, εμφανίζεται η ιαπωνική λέξη mizuko – “water baby”: το αγέννητο παιδί, μια ύπαρξη που αναμνησιακά έμεινε στον υδάτινο κόσμο της μήτρας. Μέσα σε μία λέξη, αυτό που δεν μπορούσε να ονομαστεί αποκτά όνομα. Και μια φευγαλέα κινηματογραφική αναφορά αποκτά άλλο βάρος: The Umbrellas of Cherbourg. Στην ταινία του Jacques Demy, η Geneviève είναι έγκυος, όταν ο Guy επιστρατεύεται και φεύγει για τον πόλεμο της Αλγερίας. Εκείνη μένει πίσω, αντιμέτωπη με την εγκυμοσύνη και την εποχή της. Η Ernaux δεν εξηγεί την αναφορά. Κι ο μεταφραστής οφείλει να την ακολουθήσει. 

Και έπειτα έρχεται το σώμα. Το αίμα, ο πόνος, το νερό, η αιμορραγία. «Μια σκηνή χωρίς όνομα, ζωή και θάνατος την ίδια στιγμή. Μια σκηνή θυσίας». Στο θέατρο οι λέξεις αυτές δε λέγονται απλώς. Ουρλιάζουν. Πρέπει να διασχίσουν τη σιωπή της αίθουσας, να τη γρατζουνίσουν, χωρίς την ασφάλεια μιας επεξήγησης. Ο μονόλογος μιλά για μια εποχή όπου η απαγόρευση καθόριζε όχι μόνο τις πράξεις μιας γυναίκας, αλλά ακόμη και τα λόγια της. Οι νόμοι αλλάζουν, οι κοινωνίες μετακινούνται. Όμως το ερώτημα ποιος ορίζει το γυναικείο σώμα, ποιος το κρίνει και ποιος δικαιούται να αποφασίζει γι’ αυτό (δε θα έπρεπε να…) απασχολεί ακόμα.  

Στο τέλος, η φωνή της Gillard θα ονομάσει αυτό που συνέβη «μια ολοκληρωτική ανθρώπινη εμπειρία»: ζωής και θανάτου, χρόνου, ηθικής, απαγόρευσης και νόμου – βιωμένη μέσα από το σώμα. Ίσως εκεί βρίσκεται και η ευθύνη της μετάφρασης: να αφήσει τη φωνή ακέραιη, αθώπευτη. Να μεταφέρει την ανάσα, τη σιωπή, την ωμότητα από τη μία γλώσσα στην άλλη.  

Γιατί κάποιες φορές η μετάφραση δεν είναι απλώς το πέρασμα των λέξεων.

Είναι το πέρασμα μιας φωνής μέσα από τη σιωπή και τανάπαλιν.

* Η Μαίρη Πανούση είναι μεταφράστρια – Διερμηνέας Συνεδρίων / Institut de Linguistique – Université de Mons-Hainaut, σύμβουλος Στρατηγικής Επικοινωνίας και Διεθνών Σχέσεων – Université Libre de Bruxelles & London School of Economics Υπάλληλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής – ΓΔ Μετάφρασης

• Η παράσταση Το Γεγονός ανεβαίνει στο πλαίσιο του 7ου Διεθνούς Φεστιβάλ Λευκωσίας. Για εισιτήρια: more.com