Η οικονομία της γιαγιάς

Σήμερα που γράφω, συμπληρώνονται 28 χρόνια από τότε που έφυγε η γιαγιά μου, η Σαββού. Σαν σήμερα είχε γεννηθεί και η άλλη μου γιαγιά, η Χαρίτα. Για χρόνια τις θυμόμουν με θλίψη απώλειας. Ειδικά τη Σαββού που έφυγε πρόωρα, νικημένη από τον καρκίνο. Τώρα, ύστερα από τόσο καιρό, τις θυμάμαι κυρίως με ευγνωμοσύνη.

Τις σκέψεις αυτές έκανα στο χαλαρό πρωινό μου τρέξιμο, μέσα στο ψυχρό χάραμα. Θυμήθηκα την αυλή της γιαγιάς. Τυχερά τα παιδιά που μεγάλωσαν σε μια τέτοια αυλή. Ακόμη πιο τυχερά αν εκεί βρίσκονταν μαζί και τα ξαδέλφια τους. Ο δεσμός που χτίζεται τότε μένει δυνατός, ακόμη κι όταν τα χρόνια περνούν και ο καθένας παίρνει τον δρόμο του.

Αναπόφευκτα σκέφτηκα και τον γιο μου. Πόσο τυχερός είναι που περνά ώρες με τη δική του γιαγιά και τα ξαδέλφια του. Κι ύστερα η σκέψη πήγε σε κάτι μεγαλύτερο: πόσο τυχερές είναι οι οικογένειες που μπορούν να στηριχθούν στους παππούδες και στις γιαγιάδες για να μεγαλώσουν τα παιδιά τους.

Να τα προσέχουν, να τα πάρουν από το σχολείο, να τα πάνε στο φροντιστήριο ή στην προπόνηση, να τους μαγειρέψουν, να τα φροντίσουν όταν αρρωστήσουν. Να μείνουν μαζί τους όταν οι γονείς εργάζονται ή χρειάζονται λίγες ώρες για να πάρουν ανάσα. Ή για να θυμηθούν πως είναι και ζευγάρι, όχι μόνο υπεύθυνοι μιας μικρής επιχείρησης οικογενειακών μεταφορών. Τα κάνουν με αγάπη και χαρά. Λένε πως έτσι κερδίζουν χρόνια.

Υπάρχει όμως και μια λιγότερο ορατή πλευρά αυτής της προσφοράς. Αν η Κύπρος μετρούσε πραγματικά όσα κρατούν την οικονομία της όρθια, θα έπρεπε να προσθέσει ακόμη έναν πυλώνα: την Κύπρια γιαγιά.

Μαζί της, βέβαια, και τους παππούδες που σηκώνουν επίσης βάρος. Πόσοι γονείς θα έπρεπε διαφορετικά να μείνουν στο σπίτι ή να σχολάσουν νωρίτερα; Πόσα χρήματα εξοικονομεί ένας οικογενειακός προϋπολογισμός από αυτές τις υπηρεσίες που αποκαλούμε «δωρεάν»; Η φροντίδα αυτή δεν έχει μισθό, ωράριο ή τιμολόγιο. Κάνει όμως δυνατή την εργασία πολλών γονιών.

Μόνο που η φροντίδα των παππούδων και των γιαγιάδων είναι δώρο. Δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη ούτε να γίνεται υποκατάστατο της ευθύνης του κράτους για αυτό που ονομάζουμε «μέριμνα». Δεν είναι όλες οι οικογένειες το ίδιο τυχερές. Κάποιοι παππούδες/γιαγιάδες εργάζονται ακόμη, άλλοι ζουν μακριά ή χρειάζονται οι ίδιοι φροντίδα. Και δεν είναι αυτονόητο ότι εμείς θα μπορούμε ή θα θέλουμε να κάνουμε για τα παιδιά μας όσα έκαναν οι γονείς μας για εμάς. Οι ηλικίες, οι συνθήκες και οι νοοτροπίες αλλάζουν.

Γι’ αυτό χρειάζονται υπηρεσίες φροντίδας που να είναι προσιτές, αξιόπιστες και ανθρώπινες. Προσχολική φροντίδα που μπορούν να πληρώσουν οι οικογένειες, ολοήμερα σχολεία με ωράρια που συμβαδίζουν με την εργασία, ουσιαστική στήριξη για τους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας και τα άτομα με νοητική αναπηρία. Ένα κράτος που αφαιρεί έγνοιες από τις οικογένειες και δεν τις αφήνει να τα βγάλουν πέρα μόνες. Γιατί το άγχος της φροντίδας το ζουν καθημερινά πολλοί συμπολίτες μας.

Θυμάμαι τη Σαββού αυστηρή, δίκαιη, μα ζεστή. Να μας βάζει σε τάξη και να μας μαθαίνει, χωρίς μεγάλα λόγια, τι σημαίνει θυσία. Και θυμάμαι τη Χαρίτα, στα 93 της, να ξυρίζει τον θείο μου τον Τάκη, τον μικρότερο από τους πέντε γιους της, έναν άνθρωπο με σύνδρομο Down. Μια εικόνα φροντίδας που χωρά μέσα της ολόκληρη τη ζωή.

Το επίπεδο μιας χώρας φαίνεται και στον τρόπο που οργανώνει τη φροντίδα. Στο αν αφήνει τις οικογένειες να σηκώνουν μόνες τους το βάρος ή αν τις στηρίζει ουσιαστικά. Η ποιότητα ζωής δεν μετριέται μόνο με αναβαθμίσεις σε οίκους αξιολόγησης. Μετριέται και με το αν οι άνθρωποι μπορούν να ζουν με αξιοπρέπεια και οι δικοί τους να ανασαίνουν λίγο πιο ελεύθερα.

Η αυλή της γιαγιάς μου ήταν κάποτε ένας μικρός κόσμος. Σήμερα καταλαβαίνω πως κρατούσε πολλά περισσότερα από παιδιά και ξαδέλφια. Κρατούσε δεσμούς, οικογένειες και, με τον δικό της αθόρυβο τρόπο, ένα κομμάτι της κοινωνίας.

*Διευθυντής Διοίκησης και Οικονομικών Πανεπιστημίου Κύπρου