Η αναγκαιότητα θεσμοθέτησης της Συμβούλου Συμπερίληψης

Η συμπερίληψη δεν μπορεί να παραμένει μια διαρκής υπόσχεση του εκπαιδευτικού μας συστήματος. Δεν μπορεί να εξαρτάται αποκλειστικά από την ευαισθησία μεμονωμένων ανθρώπων, από προσωπικές πρωτοβουλίες ή από προσωρινές διοικητικές διευθετήσεις. Εάν επιδιώκουμε ένα σχολείο στο οποίο κάθε παιδί θα μαθαίνει και θα συμμετέχει ισότιμα, χρειαζόμαστε συνέχεια στον επιστημονικό σχεδιασμό, σταθερούς μηχανισμούς συνεργασίας και σαφείς διαδικασίες εφαρμογής και λογοδοσίας.

Γι’ αυτό εισηγούμαι τη θεσμοθέτηση της Συμβούλου Συμπερίληψης στην Εκπαίδευση και τον Πολιτισμό, με προσδιορισμένη αποστολή, επιστημονική αυτονομία και οριζόντια δυνατότητα συνεργασίας με τις αρμόδιες υπηρεσίες. Δεν πρόκειται για κατοχύρωση ενός προσωπικού ρόλου ούτε για δημιουργία ακόμη μίας γραφειοκρατικής βαθμίδας. Πρόκειται για την ανάγκη να αποκτήσει θεσμική διάρκεια μια λειτουργία που συνδέει την έρευνα, την εκπαιδευτική πολιτική, το σχολείο και την κοινωνία.

Από τις δεσμεύσεις στην πράξη

Το άρθρο 24 της Σύμβασης του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία προβλέπει συμπεριληπτική εκπαίδευση σε όλα τα επίπεδα, χωρίς διακρίσεις. Το Γενικό Σχόλιο αριθ. 4 (2016) εξηγεί ότι η συμπερίληψη απαιτεί μετασχηματισμό της εκπαιδευτικής κουλτούρας, των πολιτικών και των πρακτικών, όχι απλώς τη φυσική παρουσία του παιδιού στο σχολείο. Η Αναθεωρημένη Εθνική Στρατηγική και το Σχέδιο Δράσης για την Αναπηρία 2024–2028 της Κυπριακής Δημοκρατίας περιλαμβάνουν ως διακριτό πυλώνα την ενιαία και συμπεριληπτική εκπαίδευση. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι πώς αυτές οι δεσμεύσεις αποκτούν σταθερή εφαρμογή στην καθημερινή σχολική ζωή.

Ένα ενιαίο επιστημονικό έργο, πολλαπλές εφαρμογές

Κατά την άσκηση των συμβουλευτικών καθηκόντων που μου ανατέθηκαν, διαμόρφωσα και υπέβαλα ένα σύνολο αλληλοσυνδεόμενων επιστημονικών και παιδαγωγικών προτάσεων. Το LitArts – «Ο Κήπος της Συμπερίληψης» αξιοποιεί τη λογοτεχνία, τη δημιουργική γραφή, το θέατρο, τη μουσική και τις τέχνες για κοινή μάθηση και έκφραση. Το μοντέλο αναπτύχθηκε σε πέντε θεματικούς άξονες —Συμπερίληψη, Μεταμόρφωση, Μνήμη, Φωνή και Παράδοση— με σχεδιασμό σταδιακής εφαρμογής· δεν σημαίνει ότι όλοι οι άξονες εφαρμόζονται ταυτόχρονα. Σχολικές συνεργασίες και βιωματικές δράσεις, μεταξύ άλλων με αφετηρία το παραμύθι «Το αγόρι που αγαπούσε όλα τα λουλούδια», έδωσαν στην επιστημονική σύλληψη πεδίο παιδαγωγικής δοκιμής.

Το «Μαζί Είμαστε Καλύτεροι» είναι διακριτή πρόταση συστηματικής επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών, με ιδιαίτερη προσοχή στις Ειδικές Μονάδες: συνδέει τον αναστοχασμό, τη βιωματική μάθηση, τη συνεργασία με τις οικογένειες και τις επαγγελματικές κοινότητες μάθησης. Στην ίδια κατεύθυνση εντάσσονται η επιστημονική μελέτη για τη λειτουργία των Ειδικών Μονάδων και η πρόταση για ένα Εθνικό Πλαίσιο Ποιότητας, του οποίου το πρώτο μέρος υποβλήθηκε στην Υπουργό Παιδείας. Σκοπός τους είναι να εξεταστούν τεκμηριωμένα οι υφιστάμενες πρακτικές και να διαμορφωθούν κοινά κριτήρια ποιότητας, υποστήριξης και ουσιαστικής συμμετοχής.

Συμπληρωματικά, συνέταξα επιστημονικό υπόμνημα επί των προτεινόμενων Κανονισμών για την αγωγή και εκπαίδευση παιδιών με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, με αναφορά στο διεθνές δικαιωματικό πλαίσιο. Ανέπτυξα επίσης προτάσεις για ψηφιακή πλατφόρμα εκμάθησης της ελληνικής μέσα από τον πολιτισμό της Κύπρου και για την ενίσχυση της ελληνόγλωσσης εκπαίδευσης και της διαπολιτισμικής μάθησης. Η γλώσσα, η λογοτεχνία και η πολιτισμική εμπειρία μπορούν να λειτουργήσουν ως γέφυρες συμμετοχής και όχι ως νέοι μηχανισμοί αποκλεισμού.

Η πρόληψη της σχολικής βίας αποτελεί οργανικό μέρος αυτής της φιλοσοφίας. Ο «Κήπος των Ασφαλών Σχέσεων» σχεδιάστηκε ως θεματικός πυλώνας που συνδέει τη συμπερίληψη με την κοινωνική και συναισθηματική μάθηση και την οικοδόμηση ασφαλών σχέσεων. Η πρόταση για τους «Εθελοντές του Κήπου», έναν μαθητικό όμιλο συμπερίληψης και κοινωνικής συμμετοχής, επιδιώκει να μεταφέρει αυτές τις αρχές στην ενεργό πολιτειότητα, μέσα από εθελοντισμό, συνεργασία και πρωτοβουλία των μαθητών. Στον ίδιο σχεδιασμό εντάσσονται δράσεις ευαισθητοποίησης για την αντιμετώπιση στερεοτύπων και διακρίσεων.

Πολιτισμός, παιδιά και ευρωπαϊκή συνεργασία

Η εκπαιδευτική συμπερίληψη δεν τελειώνει στην τάξη. Μέσα από τον Πολιτιστικό Οργανισμό «Νεόφυτος» και το DIS – Together We Are Better αναπτύχθηκε ένας διεθνής πολιτιστικός θεσμός που συνδέει την αναπηρία, την τέχνη, την επιστημονική ανταλλαγή και την κοινωνική συμμετοχή. Η πορεία του από την Κύπρο, με ορίζοντα τη Βουδαπέστη και τις Βρυξέλλες, συνοδεύεται από διεθνείς συνεργασίες και την ανάπτυξη επιστημονικού συνεδρίου για την τέχνη, την αναπηρία και τον κοινωνικό μετασχηματισμό. Η επιδίωξη δεν είναι μια πρόσκαιρη εκδήλωση ευαισθητοποίησης, αλλά ένα διαρκές πεδίο δημιουργίας και ανταλλαγής γνώσης.

Το DIS YOUNG – «Η Κύπρος της Συμπερίληψης – Μια Κύπρος για Όλους» δεν είναι απλώς μια μαθητική έκθεση. Είναι εκπαιδευτική διαδρομή κατά την οποία τα παιδιά παρατηρούν το σχολείο και την κοινότητά τους, αναγνωρίζουν εμπόδια, συζητούν την πολιτισμική τους ταυτότητα και μετατρέπουν τις σκέψεις τους σε έργα. Η έκθεση είναι μια μορφή δημόσιας έκφρασης αυτής της διαδικασίας, χωρίς ανταγωνιστική κατάταξη. Το «Βιβλίο για Όλους – Reading for All» αναπτύσσει αντίστοιχα τη συμπεριληπτική ανάγνωση και τη δημιουργική έκφραση με διαφορετικές δυνατότητες πρόσβασης στη γνώση.

Οι ευρωπαϊκές συνεργασίες και οι πρωτοβουλίες κοινωνικής επιχειρηματικότητας διευρύνουν αυτή την προοπτική προς την έγκαιρη προετοιμασία για την εργασία, την οικονομική συμμετοχή και την ανεξάρτητη ζωή. Η εκπαίδευση δεν μπορεί να θεωρείται επιτυχής εάν οι νέοι, και ιδιαίτερα οι νέοι με αναπηρία, συναντούν μετά το σχολείο ένα νέο αδιέξοδο αποκλεισμού. Η μετάβαση στην ενήλικη ζωή πρέπει να σχεδιάζεται από νωρίς και μαζί με τους ίδιους τους ενδιαφερόμενους.

Τι ακριβώς χρειάζεται να θεσμοθετηθεί

Όλα αυτά δεν αποτελούν έναν κατάλογο προσωπικών επιτευγμάτων. Αναδεικνύουν πώς ένας επιστημονικός συμβουλευτικός ρόλος μπορεί να λειτουργήσει συνθετικά: να συνδέει μελέτες, προτάσεις πολιτικής, παιδαγωγικά προγράμματα, επιμόρφωση, πολιτισμό και αξιολόγηση. Αναδεικνύουν όμως και τις δυσκολίες που προκαλεί η απουσία σταθερών διαδικασιών: ασάφεια αρμοδιοτήτων, καθυστερήσεις, επαναλαμβανόμενες εξετάσεις εγγράφων και αδυναμία έγκαιρης υποστήριξης της εφαρμογής. Η ουσιαστική αξιολόγηση είναι αναγκαία· πρέπει όμως να διακρίνει το ήδη παραχθέν έργο από μια νέα πρόταση και τη συμπληρωματική τεκμηρίωση από την αλλαγή του παιδαγωγικού σχεδιασμού.

Ο θεσμός χρειάζεται σαφές πεδίο ευθύνης, επιστημονικά κριτήρια στελέχωσης, συνεργασία με όλες τις εκπαιδευτικές διευθύνσεις, το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, τα πανεπιστήμια, τα σχολεία, τις οικογένειες και τους αντιπροσωπευτικούς φορείς ατόμων με αναπηρία. Χρειάζεται ετήσιο πρόγραμμα εργασίας, επαρκείς πόρους, θεσμοθετημένα χρονοδιαγράμματα εξέτασης εισηγήσεων, αιτιολογημένες διοικητικές απαντήσεις και δημόσια αποτίμηση αποτελεσμάτων. Η επιστημονική αυτονομία δεν αναιρεί τη λογοδοσία· την προϋποθέτει. Και η οριζόντια συνεργασία δεν υποκαθιστά τις αρμοδιότητες των υπηρεσιών: τις συνδέει.

Η εμπιστοσύνη στους ανθρώπους χρειάζεται θεσμικό αντίκρισμα

Πιστεύω βαθιά στους εκπαιδευτικούς, στους γονείς και στα παιδιά μας. Οι εκπαιδευτικοί δεν είναι εκτελεστές εγκυκλίων, οι γονείς δεν είναι θεατές και τα παιδιά δεν είναι παθητικοί αποδέκτες αποφάσεων. Η συμμετοχή τους πρέπει να ενσωματώνεται στον σχεδιασμό, στην εφαρμογή και στην αξιολόγηση. Αυτή είναι η έννοια της συμπερίληψης ως δημοκρατικής πράξης.

Η Κύπρος διαθέτει γνώση, ανθρώπους και δημιουργικές πρωτοβουλίες. Εκείνο που χρειάζεται είναι θεσμική συνέχεια, ώστε οι καλές πρακτικές να μη χάνονται με την αλλαγή προσώπων ή διοικητικών προτεραιοτήτων. Η θεσμοθέτηση της Συμβούλου Συμπερίληψης αξίζει να εξεταστεί ως συγκεκριμένη πρόταση δημόσιας πολιτικής, με σαφές περιεχόμενο και κριτήρια αποτελεσματικότητας.

Η συμπερίληψη δεν μπορεί να είναι ευθύνη όλων στα λόγια και αρμοδιότητα κανενός στην πράξη. Την Κύπρο μας την οικοδομούμε από τη βάση. Και η βάση είμαστε όλοι εμείς. Οι θεσμοί οφείλουν να διασφαλίζουν ότι αυτή η συλλογική προσπάθεια θα έχει χώρο, συνέχεια και πραγματικό αποτέλεσμα.

Σύμβουλος συμπερίληψης, ΥΠΑΝ