Στα μέσα του περασμένου Δεκεμβρίου ξεκίνησε για την ανθρωπότητα το μεγάλο στοίχημα των εμβολιασμών εναντίον της Covid-19. Ελπίδα όλων η επιστροφή στην κανονικότητα. Οι περισσότερες χώρες πληρώνουν ένα πολύ μεγάλο τίμημα για την πανδημία. Οι ανθρώπινες απώλειες είναι πολλές, το οικονομικό κόστος τεράστιο και για αυτό οι πιέσεις ώστε να σταματήσει η εξάπλωση της ασθένειας είναι τεράστιες. Πλέον ένα φως αρχίζει να διαφαίνεται στην άκρη του τούνελ, πως ο εφιάλτης θα τελειώσει μέσα στους επόμενους μήνες. Οι έρευνες δείχνουν πως οι εμβολιασμοί είναι αποτελεσματικοί και επομένως το μεγάλο στοίχημα τώρα είναι να αρθούν τα εμπόδια, ώστε όσο το δυνατόν περισσότερο άνθρωποι να εμβολιαστούν, χωρίς καθυστερήσεις.

Το μήνυμα πως αν τηρηθούν σωστά τα μέτρα και πως αν οι περισσότεροι σπεύσουν να εμβολιαστούν είναι ίσως ο μόνος δρόμος για να ξεμπερδεύουμε με την πανδημία, στέλνουν μιλώντας στον “Φιλελεύθερο”, δύο γιατροί, που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της αντιμετώπισης της ασθένειας στη Βρετανία: ο Πολ Χάντερ, καθηγητής Ιατρικής Μικροβιολογίας στο πανεπιστήμιο East Anglia και ο Βασίλης Βασιλείου, αναπληρωτής καθηγητής Καρδιολογίας στο ίδιο πανεπιστήμιο. Στη συνέντευξή τους, οι δύο ειδικοί τόνισαν ούτως ή άλλως στόχος του εμβολιασμού είναι να μειωθεί ο κίνδυνος σοβαρής νόσου και θανάτου, και όχι να εξαλειφθεί πλήρως ο ιός, πράγμα που είναι σχεδόν αδύνατον εξαιτίας των πολλαπλών μεταλλάξεων που παρουσιάζει. 

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:

Κανένας δεν μπορεί με βεβαιότητα να πει πότε θα κτιστεί το πολυπόθητο τείχος ανοσίας, αφού ακόμη υπάρχουν πολλά που πρέπει να μπουν κάτω από το μικροσκόπιο των αρμόδιων Αρχών, αλλά και των ερευνητών. Πάντως, οι δύο ειδικοί είναι σίγουροι ότι το επόμενο διάστημα θα δούμε μείωση των εισαγωγών στα νοσοκομεία όπως και μείωση του αριθμού των ανθρώπων που χάνουν τη ζωή τους από την Covid-19. Η ανησυχία από τις μεταλλάξεις, ενδεχομένως είναι κατανοητή, αλλά αυτό που πρέπει να έχουμε υπόψη μας είναι ότι τα εμβόλια προστατεύουν από σοβαρή νόσο και συμβάλλουν ώστε να μην υπεφορτωθούν τα νοσοκομεία και τα συστήματα υγείας. Το μήνυμα των Πολ Χάντερ (Π.Χ.) και Βασίλη Βασιλείου (Β.Β.) είναι άκρως ενθαρρυντικό: Θα νικήσουμε τον κορωνοϊό, έστω κι αν χρειαστεί να παλέψουμε για καιρό ακόμη μαζί του.

-Πόσο διάστημα πρέπει ακόμη να περάσει ώστε οι μαζικοί εμβολιασμοί να έχουν ένα απτό αποτέλεσμα για τη γενική ανοσία του πληθυσμού; Ποιο ρόλο πιστεύετε πως θα διαδραματίσει το γεγονός πως κάθε χώρα ακολουθεί διαφορετικό πρόγραμμα;

Π.X.- Η πλήρης ανοσία του πληθυσμού δεν πρόκειται να επιτευχθεί ποτέ, καθώς τόσο η φυσική μόλυνση όσο και τα εμβόλια δεν αποτρέπουν επαρκώς την επαναμόλυνση, ακόμη και όταν προλαμβάνουν σοβαρές εκφάνσεις και επιπλοκές της νόσου. Ο στόχος του εμβολιασμού είναι να μειωθεί ο κίνδυνος σοβαρής νόσου και θανάτου, και όχι να εξαλειφθεί ο ιός.

Β.Β. – Δυστυχώς όπως συμβαίνει και με άλλους ιούς, έτσι και ο νέος κορωνοϊός παρουσιάζει πολλαπλές μεταλλάξεις, οι οποίες, «ξεφεύγουν» από τη γενική ανοσία. Για αυτό, καθολική ανοσία είναι πολύ δύσκολο να επιτευχθεί. Ωστόσο, υπάρχει χώρος για αισιοδοξία. Μιλώντας γενικά θα έλεγα ότι ένα νησί που είναι πιο ευέλικτο στα σημεία εισόδου του, μπορεί πιο εύκολα να ελέγξει την εξάπλωση του ιού και ένα καλό παράδειγμα είναι η Νέα Ζηλανδία. Για αυτό ένας συνδυασμός μαζικού εμβολιασμού, που θα επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο σε όλους τους πολίτες που πληρούν τα κριτήρια, με ένα ισχυρό σύστημα ιχνηλάτησης μπορούν να βοηθήσουν την Κύπρο να κρατήσει χαμηλά επίπεδα μόλυνσης του SARS-COV-2 και να της επιτρέψουν να επιστρέψει στην κανονικότητα που επιδιώκει. 

-Κάτω από τις συνθήκες που περιγράφετε σε ποιο ποσοστό οι άνθρωποι πρέπει να εμβολιαστούν, ώστε να επιβεβαιωθεί η προστασία του γενικού πληθυσμού;

Π.Χ.- Η απάντηση είναι περίπλοκη, καθώς υπάρχουν πολλοί παράγοντες που επηρεάζουν τη γενική ανοσία πληθυσμού. Αυτό θα εξαρτηθεί από τον αντίκτυπο που θα έχουν οι μεταλλάξεις του ιού, την ηλικία και τη γεωγραφική κατανομή, την πυκνότητα και την εποχικότητα του πληθυσμού μιας χώρας.

Β.Β.- Είναι, επίσης, σημαντικό να υποδείξουμε πως ακόμη και οι άνθρωποι που εμβολιάζονται δεν έχουν 100% προστασία από τον ιό, και επιπλέον ίσως μπορούν να τον μεταδώσουν. Επομένως, τα μέτρα κοινωνικής απόστασης, η καλή υγιεινή και οι μάσκες, θα συνεχίσουν να είναι μέρος της ζωής μέχρι η Covid-19 να φτάσει στο σημείο που να μην αποτελεί πλέον απειλή. 

-Πιστεύετε πως οι στόχοι που τέθηκαν εξ αρχής για τους εμβολιασμούς ήταν εφικτοί ή απλά ήταν αποτέλεσμα της επιθυμίας μας να πετύχουμε την πολυπόθητη ανοσία;

Β.Β. -Οι προσδοκίες είναι μεγάλες, ωστόσο θεωρώ πως οι στόχοι που τέθηκαν ήταν σχετικά εφικτοί. Το μεγάλο ερώτημα βέβαια, είναι το χρονικό διάστημα που θα χρειαστεί για να τους πετύχουμε, καθώς ο περιοριστικός παράγοντας που βάζει εμπόδια σήμερα εμπόδια είναι στην παραγωγή, δηλαδή η έλλειψη ταχείας παραγωγής των εμβολίων σε επαρκείς δόσεις.

-Αν μπορούσαμε να προγραμματίσουμε το θέμα των μαζικών εμβολιασμών από την αρχή, θα σχεδιάζατε κάτι διαφορετικά; Τι μάθαμε μέχρι στιγμής από τη διαδικασία που τρέχει εδώ και τρεις μήνες περίπου;

Π.Χ.- Μιλώντας για τη Βρετανία, θα έλεγα πως η κατάσταση εδώ προχωρεί πολύ καλά, καθώς το εμβολιαστικό πρόγραμμα βρίσκεται σε εξέλιξη και εμβολιάζονται όλο και περισσότεροι άνθρωποι. Από την άλλη, η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετωπίζει προβλήματα γιατί από ό,τι φαίνεται έδωσε περισσότερη σημασία σε διαδικαστικά θέματα, παρά να εστιάσει στην προστασία του πληθυσμού της. 

Β.Β.- Συμφωνώ πως η Βρετανία έχει να επιδείξει επιτυχία στο θέμα των εμβολίων. Η ουσία είναι πως χρειαζόμαστε γρήγορο και μαζικό εμβολιασμό. Το Ισραήλ αποτελεί, ίσως, το καλύτερο παράδειγμα και θα πρέπει οι υπόλοιπες χώρες να παραδειγματιστούμε από αυτό. 

-Πόσο ανήσυχοι είστε από τις μεταλλάξεις που παρουσιάζει ο ιός; Είναι όντως απειλή ή απλά έχουμε τρομοκρατηθεί χωρίς να συντρέχουν πραγματικοί λόγοι ανησυχίας;

Β.Β.- Κατ’ αρχάς πρέπει να πούμε πως οι νέες μεταλλάξεις δεν αποτελούν έκπληξη. Είναι συνηθισμένο για τους ιούς να μεταλλάσσονται και να δίνουν νέα στελέχη. Οι νέες μεταλλάξεις είναι δυνατόν να αποτελέσουν πρόβλημα εάν είναι πιο μεταδοτικές (άρα μπορούν να μεταδώσουν τον ιό σε περισσότερα άτομα) ή πιο μολυσματικές (άρα μπορούν να προκαλέσουν σοβαρότερες ασθένειες και να έχουμε περισσότερες νοσηλείες και θανάτους). Δυστυχώς, αρκετές από τις νέες μεταλλάξεις έχουν δείξει παρόμοια χαρακτηριστικά και οδηγήσαν σε ένα αυξανόμενο αριθμό ασθενών, που μολύνονται και καταλήγουν στο νοσοκομείο για νοσηλεία, με αρκετούς από αυτούς να χάνουν ακόμη και τη ζωή τους. Η άλλη μεγάλη ανησυχία, αφορά τους εμβολιασμούς.

-Θεωρείτε, επομένως, πως θα υπάρξει αντίκτυπος για αυτούς που ήδη έχουν εμβολιαστεί από τις μεταλλάξεις του ιού;

Β.Β -Αυτό είναι κάτι που πρέπει να δούμε ξεχωριστά για κάθε μετάλλαξη και για κάθε είδους εμβόλιο, που κυκλοφορεί στην αγορά και δεν μπορούμε να μιλούμε γενικόλογα. Υπάρχει βέβαια, η ανησυχία ότι τα εμβόλια ενδεχομένως να έχουν περιορισμένη προστασία απέναντι σε κάποιες μεταλλάξεις. Ακριβώς αυτό είναι που βλέπουμε ότι συμβαίνει με την νοτιοαφρικανική μετάλλαξη. Από την άλλη, όμως δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι τα εμβόλια προστατεύουν από σοβαρή νόσο και αυτό είναι κάτι εξίσου σημαντικό. Κάθε νέα παραλλαγή που παρουσιάζεται, πρέπει να αξιολογείται. Και εδώ είναι σημαντικό να αναφέρουμε πως όλα τα εμβόλια μπορούν να τροποποιηθούν ώστε να δρουν εναντίον και των νέων μεταλλάξεων. Ωστόσο αυτό είναι μια διαδικασία, η οποία χρειάζεται χρόνο, τουλάχιστον έξι μήνες. Επιπρόσθετα, αυτό προϋποθέτει πως θα εμβολιαστούν ξανά με τα νέα τροποποιημένα εμβόλια, όσοι ήδη έχουν εμβολιαστεί.

-Η Covid-19 δεν αποδείχτηκε μια απλή γρίπη, όπως αρκετοί υποστήριζαν. Τι σας δείχνει η εμπειρία σας για τις μακροπρόθεσμες συνέπειές της;

Β.Β.- Βλέπουμε πως πολλοί άνθρωποι που ασθένησαν στη διάρκεια του πρώτου κύματος της ασθένειας, να έχουν συμπτώματα για αρκετό καιρό μετά. Υποφέρουν από χρόνια κούραση, δύσπνοια, πόνους στο στήθος, αϋπνίες, πονοκεφάλους, κακή μνήμη και συγκέντρωση, ένα σύνδρομο που οι ειδικοί ονομάζουν long Covid δηλαδή Covid μακράς διάρκειας. Έχουμε συναδέλφους γιατρούς και νοσοκόμες που δεν μπόρεσαν να επιστρέψουν στη δουλειά τους, αρκετούς μήνες μετά που ασθένησαν, επειδή δεν μπορούσαν να ανταπεξέλθουν στα καθήκοντά τους. Επομένως, ο μόνος τρόπος για να αποτρέψουμε τη θνησιμότητα και τη νοσηρότητα που σχετίζονται με τη μόλυνση με Covid-19 είναι να στοχεύσουμε σε μια πλήρης εξάλειψης της ασθένειας.

Aν δεν έχουμε ένα κράτος με υγιή πληθυσμό η οικονομία ούτως ή άλλως θα υποφέρει

-Οι πιέσεις για να ξεκινήσουν τα ταξίδια είναι μεγάλες. Υποστηρίζετε την ιδέα που κερδίζει έδαφος στην Ευρωπαϊκή Ένωση ότι θα πρέπει να υπάρξει ένα «εμβολιαστικό διαβατήριο» για σκοπούς ταξιδιών και όχι μόνο;

Π.Χ. -Είμαι σίγουρος πως δεν πρόκειται να πετύχουμε πλήρη γενική ανοσία. Από τη στιγμή που οι πλέον ευπαθείς θα εμβολιαστούν, πιστεύω πως πρέπει να αρθούν οι ταξιδιωτικοί περιορισμοί. 

Β.Β.- Είναι δύσκολο προς το παρόν να λάβουμε μια τέτοια απόφαση. Προχωρώντας μπροστά, κατά την άποψη μου το πλέον ασφαλές που μπορούμε να κάνουμε είναι να ζητούμε αρνητικό τεστ κορωνοϊού για όλους όσους ταξιδεύουν 72 ώρες πριν από το ταξίδι τους και να διενεργούμε rapid test με την άφιξή τους στο αεροδρόμιο μιας ξένης χώρας. Πάντως, αυτό που πρέπει να καταλάβουμε είναι πως όσο περισσότεροι άνθρωποι εμβολιαστούν, τόσο πιο ασφαλή θα γίνουν και τα ταξίδια.

-Πώς αξιολογείτε τους τελευταίους 14 μήνες που η ανθρωπότητα ζει στη σκιά της πανδημίας; Ποιες επιτυχίες καταγράφηκαν και ποιες αποτυχίες;

Β.Β. -Πόσο μοναδικά ασυνήθιστος υπήρξε ο τελευταίος χρόνος. Έχουμε δει πολλούς οργανισμούς να συνεργάζονται μεταξύ τους, προκειμένου να μηδενίσουν την επίδραση του ιού. Ο ρόλος της επιστήμης αλλά και της ιατρικής έχουν βρεθεί στο επίκεντρο και για άλλη μια φορά οι πιο σημαντικές επιτυχίες ανήκουν στον ιατρικό τομέα. Μέσω των κατάλληλων συνεργασιών στήθηκαν με πολύ μεγάλη ταχύτητα κλινικές δοκιμές, οι οποίες επέτρεψαν τον εντοπισμό θεραπειών όπως η δεξαμεθαζόνη (ένα στειροειδές) που έσωσε ανθρώπινες ζωές. Επιπλέον, η επιστήμη και η ιατρική χρησιμοποίησαν τα χρόνια εμπειρίας τους και κατάφεραν να αναπτύξουν ασφαλή και αποτελεσματικά εμβόλια μέσα σε χρόνο ρεκόρ. Από την άλλη δεν ήταν τα πάντα ρόδινα, φυσικά. Το γεγονός πως δεν εκτιμήσαμε πόσο γρήγορα επιτίθεται ο νέος κορωνοϊός μπορεί να θεωρηθεί αποτυχία. Αυτό μας οδήγησε σε μια κατάσταση, όπου πάρθηκαν κρίσιμες αποφάσεις, χωρίς να έχουμε πλήρη δεδομένα μπροστά μας και για αυτό πολλές κυβερνήσεις καθυστέρησαν στο να λάβουν αποφασιστικά μέτρα εγκαίρως. Θα αναφερθώ, ξανά στο παράδειγμα της Νέας Ζηλανδίας όπου η κυβέρνηση της χώρας επέβαλε νωρίς lockdown, αυστηρούς ελέγχους στα σύνορα και καθιέρωσε ένα αποτελεσματικό σύστημα ιχνηλάτησης, κάτι που της επέτρεψε σήμερα να έχει μηδενικά κρούσματα. Αυτό που θέλω να πω είναι πως μάθαμε πως όταν ο ιός είναι σε άνοδο, κανένα άλλο μέτρο δεν μπορεί να τον σταματήσει από το πλήρες lockdown.

-Μιλώντας για lockdown η συζήτηση για την αποτελεσματικότητά τους έχει ανάψει για τα καλά. Από τη μια φαίνεται πως σώζουν ζωές, αλλά μήπως το τίμημα που καταβάλλουμε για αυτά, οικονομικό, ζητήματα ψυχικής υγείας, απομόνωση, είναι τελικά πολύ μεγάλο;

Β.Β.- Ακριβώς. Τα lockdown δεν είναι κάτι ευχάριστο και προκαλούν πολλά προβλήματα. Για αυτό άλλωστε και οι περισσότερες κυβερνήσεις δοκιμάζουν οποιοδήποτε άλλο μέτρο προτού τελικά τα εφαρμόσουν. Στην τελική, στη ζυγαριά μπαίνουν η οικονομία και η υγεία προκειμένου να αποφασιστεί η εφαρμογή ενός lockdown. Επίσης, εξαιρετικά σημαντική είναι και η χρονική συγκυρία, δηλαδή πότε και για πόσο χρονικό διάστημα θα εφαρμοστεί. Πλέον ξέρουμε ότι η έξαρση των κρουσμάτων Covid-19 δεν μπορεί να αναχαιτιστεί με άλλον τρόπο. Άρα αν πρέπει να εφαρμοστεί, ίσως να πρέπει να γίνεται προτού φτάσει η κατάσταση στο απροχώρητο, ώστε να έχει και μικρότερη διάρκεια. 

Είναι σημαντικό, να προσθέσω ωστόσο πως οικονομία και υγεία είναι αλληλένδετες έννοιες και όχι απαραίτητα αντίπαλες. Με άλλα λόγια, αν δεν έχουμε ένα κράτος με υγιή πληθυσμό, η οικονομία ούτως ή άλλως θα υποφέρει. Τα lockdown δεν είναι τα μόνα που επηρεάζουν την οικονομία. Το πλήγμα στην οικονομία θα είναι ενδεχομένως πολύ μεγαλύτερο αν η επιδημία δεν ελεγχθεί με ένα lockdown. Η επιβαρυμένη νοσηρότητα και θνησιμότητα, όχι μόνο λόγω κορωνοϊού μα εξαιτίας του υπερκορεσμού των συστημάτων υγείας, θα έχει ως αποτέλεσμα επιπρόσθετους προβλέψιμους θανάτους, αποδυναμωμένο εργατικό δυναμικό και εξαντλημένους πόρους υγείας με μακροπρόθεσμα μεγαλύτερες συνέπειες για το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο.

Δεν θα μπορούσα από την άλλη, παρά να συμφωνήσω πως τα lockdown είναι σκληρά και πως η απομόνωση είναι μια δύσκολη διαδικασία για όλους και που μπορεί να επιδεινώσει τα προβλήματα ψυχικής υγείας. Για αυτό και είναι σημαντικό για όλους μας να προσπαθήσουμε να συμπαραστεκόμαστε ο ένας και να είμαστε δίπλα στους γείτονες, τους φίλους μας, τα μέλη των οικογενειών μας. Θα νικήσουμε την Covid-19, αλλά αυτό θα πάρει λίγο περισσότερο διάστημα από ό,τι θα θέλαμε.

Nα προστατευθούμε με όποιο εμβόλιο είναι διαθέσιμο

-Θα καταφέρουμε ποτέ να φτάσουμε στο σημείο όπου τα εμβόλια κατά της Covid-19 θα είναι πλέον αχρείαστα;

Π.Χ. -Είναι πολύ νωρίς για προβούμε σε μια τέτοια εκτίμηση. Βλέποντας, όμως πως είναι τώρα η κατάσταση, πιστεύω πως για τα τουλάχιστον επόμενα πέντε-δέκα χρόνια οι άνθρωποι θα χρειάζεται να εμβολιάζονται κατά της Covid-19. Θα κληθούμε να μάθουμε να ζούμε με τον ιό και θα επιβιώνουμε από τις μολύνσεις του, βοηθούμενοι από τα εμβόλια.

-Τι θα συμβεί στην περίπτωση όπου μια περιοχή, μια χώρα ή μια ήπειρος πετύχει καλύτερο ποσοστό εμβολιασμού από μια άλλη; Ποιοι κίνδυνοι ελλοχεύουν αν για παράδειγμα η Ευρώπη εμβολιάσει το μεγαλύτερο ποσοστό του πληθυσμού της και η Αφρική όχι;

Π.Χ. -Είναι ένα ρίσκο που φέρνει ο διαφορετικός ρυθμός εμβολιασμών και αυτό είναι κάτι που πρέπει να αντιμετωπίσουμε. 

Β.Β.- Συμφωνώ, ο διαφορετικός βαθμός εμβολιασμού είναι ένα θέμα που απασχολεί την ιατρική κοινότητα και πρόκειται για ένα ανεπιθύμητο σενάριο, που θα επιτρέψει την ύπαρξη του ιού, όπως επίσης και τις μεταλλάξεις του.

-Καθώς περισσότερα εμβόλια εγκρίνονται και κυκλοφορούν στην αγορά, πιστεύετε πως είτε οι πολίτες είτε οι κυβερνητικές Αρχές πρέπει να έχουν δικαίωμα στην απόφαση ποιο σκεύασμα θα χρησιμοποιείται;

Π.Χ. -Είναι ένα δύσκολο ζήτημα αυτό. Πάντως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει ήδη εκδώσει κάποιες οδηγίες και αυτό που θέλει κυρίως να πετύχει είναι πως όλες οι χώρες θα έχουν επαρκείς ποσότητες εμβολίων. 

-Είναι ασφαλής η χορήγηση του εμβολίου της AstraZeneca σε ανθρώπους άνω των 65;

Β.Β.- Τόσο ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων, όσο και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας υποστηρίζουν πως το σκεύασμα της AstraZeneca μπορεί να χορηγηθεί σε ανθρώπους ηλικίας 65 χρονών και άνω. Το πιο σημαντικό είναι όλοι να προστατευθούμε με οποιοδήποτε εμβόλιο είναι διαθέσιμο, ανεξαρτήτως ποια εταιρεία τα έχει κατασκευάσει.

Συμβατότητα και δόσεις

-Είναι τα εμβόλια συμβατά μεταξύ τους; Για παράδειγμα για ένα εμβόλιο των δύο δόσεων, μπορεί κάποιος να πάρει την πρώτη από το σκεύασμα της AstraZeneca και τη δεύτερη από αυτό των BioNTech και Pfizer;

Π.Χ.-Είμαι σχεδόν βέβαιος για τη συμβατότητα των εμβολίων, όμως είναι κάτι που πρέπει να αποδειχτεί και επιστημονικά. Αυτή στη στιγμή στη Βρετανία τρέχει μια έρευνα, η οποία ακριβώς θέλει να εξακριβώσει τι γίνεται με αυτό το ζήτημα. 

-Ποια είναι η άποψή σας για τα εμβόλια δύο δόσεων, σε σχέση με αυτά της μιας δόσης;

Β.Β.- Η Βρετανία προκάλεσε έντονες συζητήσεις καθυστερώντας τη δεύτερη δόση από έξι σε δώδεκα βδομάδες, προκειμένου να εμβολιαστούν περισσότεροι άνθρωποι, καθώς δεν υπήρχαν αρκετές διαθέσιμες δόσεις. Υπάρχουν ενδείξεις ότι το εμβόλιο της AstraZeneca είναι ασφαλές και προσφέρει καλύτερη προστασία. Αναμένουμε τα δεδομένα για το εμβόλιο των Pfizer και BioNTech όμως θεωρητικά, ισχύει η ίδια αρχή. Επομένως, έχει κάποιο νόημα το να καθυστερεί η δεύτερη δόση, αν αυτό σημαίνει περισσότερους εμβολιασμούς. Σε ό,τι αφορά στα εμβόλια που είναι μιας δόσης όπως της Johnson & Johnson έναντι αυτών που είναι δύο όπως των AstraZeneca ή των Pfizer και BioΝTech δεν υπάρχει κάποια διαφορά σε σχέση με την αποτελεσματικότητά τους.