Σε τροχιά σημαντικών ανατροπών εισέρχεται η ευρωπαϊκή και κυπριακή οικονομία, μετά τη δημοσίευση της νέας πρότασης αναθεώρησης του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (EU ETS) από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την περίοδο μετά το 2030. Στόχος της πρότασης είναι η ευθυγράμμιση της ΕΕ με τον κλιματικό στόχο του 2040 για μείωση των ρύπων κατά 90% σε σχέση με το 1990, εξισορροπώντας την κλιματική φιλοδοξία με την προστασία της βιομηχανικής ανταγωνιστικότητας.
Το νέο πλαίσιο φέρνει μαζί του κρίσιμες διατάξεις που αγγίζουν άμεσα την Κύπρο, με θετικά οικονομικά αποτελέσματα εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ σε καίριους τομείς, αλλά και παράλληλες προκλήσεις για τις αερομεταφορές, την εγχώρια βιομηχανία και τη διαχείριση των αποβλήτων.
Μετά από συντονισμένες ενέργειες του γραφείου του Επιτρόπου Κώστα Καδή και της Μόνιμης Αντιπροσωπείας της Κύπρου, εξασφαλίστηκε η παράταση έως το 2038 του πρόσθετου μεριδίου εσόδων με κατανομή 3,5% από το ναυτιλιακό ETS, ρύθμιση που αφορά αποκλειστικά την Κύπρο, την Ελλάδα και τη Μάλτα λόγω του εξαιρετικά υψηλού αριθμού ναυτιλιακών εταιρειών που φιλοξενούν. Η ρύθμιση αυτή αποφέρει όφελος εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ, τα οποία δεσμεύονται για μέτρα απανθρακοποίησης της ναυτιλίας π.χ. πράσινα καύσιμα, ηλεκτροδότηση λιμένων, ενεργειακή απόδοση.
Παράλληλα, παρατείνονται έως το 2035 οι εξαιρέσεις για τις θαλάσσιες συνδέσεις δημόσιας ωφέλειας και τη σύνδεση μικρών νησιών.
Από το 2031 το σύστημα επεκτείνεται σε μικρότερα πλοία άνω των 400 τόνων αντί των 5.000 τόνων που ισχύει σήμερα.
Επίσης, δημιουργείται μηχανισμός στήριξης για την κάλυψη της διαφοράς κόστους μεταξύ συμβατικών και καθαρών ναυτιλιακών καυσίμων με διαθέσιμα έως 110 εκατ. δικαιώματα έως το 2040.
Επιπρόσθετα, ενισχύονται τα μέτρα κατά της μετατόπισης φορτίων προς λιμάνια γειτονικών τρίτων χωρών.
Η ΑΗΚ θα συνεχίσει να επιβαρύνεται με το κόστος αγοράς δικαιωμάτων εκπομπών CO2 για όσο διάστημα παράγει ηλεκτρισμό από πετρελαιοειδή, κόστος που μετακυλίεται στους καταναλωτές. Ωστόσο, η πρόταση εισάγει δύο θετικές παραμέτρους:
• Ομαλότερος ρυθμός μείωσης των δικαιωμάτων ώστε να αποτρέπεται η απότομη εκτίναξη της τιμής του άνθρακα.
• Τα κράτη μέλη υποχρεούνται να διαθέτουν τουλάχιστον το ήμισυ των εσόδων πίσω στον ενεργειακό τομέα (δίκτυα, ανανεώσιμες πηγές, αποθήκευση, εξηλεκτρισμός), προσφέροντας μόνιμη διαρθρωτική λύση στο ψηλό ενεργειακό κόστος της Κύπρου. Επιπλέον, η Κύπρος διατηρείται στη ρύθμιση αλληλεγγύης.
Για την κυπριακή βαριά βιομηχανία, κυρίως τσιμεντοποιεία και κεραμοποιεία, η πρόταση παρατείνει τη δωρεάν κατανομή δικαιωμάτων έως το 2037. Ωστόσο, τίθεται ένας αυστηρός όρος: Το 80% των δωρεάν δικαιωμάτων θα παραχωρείται με την υποβολή σχεδίου επενδύσεων απανθρακοποίησης.
Το υπόλοιπο 20% θα αποδίδεται μόνο όταν αποδειχθεί η υλοποίηση του σχεδίου. Βιομηχανικές μονάδες που αδυνατούν να ανταποκριθούν κινδυνεύουν να χάσουν δικαιώματα, αντιμετωπίζοντας αυξημένο κόστος παραγωγής. Παράλληλα, ιδρύεται Τράπεζα Βιομηχανικής Απανθρακοποίησης για τη χρηματοδότηση πράσινων επενδύσεων.
Σήμερα το ETS καλύπτει μόνο τις πτήσεις εντός Ευρώπης. Από το 2029, το σύστημα επεκτείνεται και σε πτήσεις που αναχωρούν από την ΕΕ προς τρίτες χώρες σε ακτίνα έως 5.000 χιλιομέτρων.
Για την Κύπρο, αυτό σημαίνει ότι επηρεάζεται άμεσα μεγάλο μέρος των αεροπορικών συνδέσεων με τη Μέση Ανατολή και τον Περσικό Κόλπο, περιοχές ζωτικής σημασίας για τον τουρισμό και τη συνδεσιμότητα του νησιού. Αν και προβλέπονται απλουστεύσεις για μικρούς αερομεταφορείς και επανεξέταση το 2032, οι επιπτώσεις στο τιμολόγιο των εισιτηρίων και στην τουριστική κίνηση απαιτούν άμεση αξιολόγηση από τις αρμόδιες Αρχές.
Από το 2031, η καύση αστικών αποβλήτων εντάσσεται σταδιακά στο ETS. Δίνεται η δυνατότητα εθνικής εξαίρεσης έως το 2035, εφόσον το κράτος μέλος πληροί συγκεκριμένα κριτήρια προόδου στους ευρωπαϊκούς στόχους ανακύκλωσης και ταφής.
Επιπλέον, οι χώροι υγειονομικής ταφής θα υπαχθούν σε υποχρεώσεις παρακολούθησης και υποβολής εκθέσεων εκπομπών, με προοπτική μελλοντικής χρέωσης. Λόγω της υψηλής εξάρτησης της Κύπρου από την ταφή αποβλήτων, απαιτείται ταχεία προσαρμογή στον σχεδιασμό των μονάδων ενεργειακής αξιοποίησης ώστε να μην επιβαρυνθούν υπερβολικά οι τοπικές αρχές και οι πολίτες.
Κλίμα, ενεργειακό κόστος και επιβίωση της ευρωπαϊκής βιομηχανίας
Η επικείμενη αναθεώρηση του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών της ΕΕ (EU ETS) το 2026 αποτελεί κρίσιμο σημείο για την προσαρμογή του πλαισίου στις ιδιαιτερότητες των θαλάσσιων μεταφορών, τη διασφάλιση της αεροπορικής συνδεσιμότητας, τις μονάδες ηλεκτροπαραγωγής, τη βαριά βιομηχανία και τα απόβλητα.
Μέσα από τον μηχανισμό του ETS η ΕΕ χρεώνει τους ρύπους CO2 στους φορείς εκμετάλλευσης που εκπέμπουν διοξείδιο του άνθρακα. Οι εν λόγω φορείς υποχρεούνται να αγοράζουν δικαιώματα για κάθε τόνο που εκπέμπουν. Μάλιστα, η ποσότητα δικαιωμάτων που διατίθεται κάθε χρόνο μειώνεται σταδιακά, ώστε οι ρύποι να γίνονται ολοένα και ακριβότεροι και οι επιχειρήσεις να προχωρούν σε επενδύσεις καθαρών τεχνολογιών. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η ΑΗΚ, παράγοντας ρεύμα κυρίως από μαζούτ, επιβαρύνεται με σημαντικό κόστος αγοράς δικαιωμάτων, το οποίο στο τέλος της ημέρας μετακυλίεται στους λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος. Χρήματα που δεν χάνονται, αλλά επιστρέφουν ως έσοδα στα κρατικά ταμεία και μέσα από αυτά χρηματοδοτούνται δράσεις για την πράσινη μετάβαση.
Η Κομισιόν παρουσίασε στις 17 Ιουλίου 2026 το νέο νομοθετικό πακέτο αναθεώρησης για την περίοδο μετά το 2030. Πλέον, η Ιρλανδική Προεδρία στοχεύει σε πολιτική συμφωνία των κρατών μελών στο Συμβούλιο Περιβάλλοντος στις 11 Δεκεμβρίου 2026, με σκοπό την οριστική ολοκλήρωση των διαπραγματεύσεων με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έως το τέλος Μαρτίου 2027. Η Κύπρος αναμένεται να συνεχίσει τη διαπραγμάτευση σε στενό συντονισμό με την Ελλάδα και τη Μάλτα, με στόχο τη διασφάλιση των κεκτημένων στη ναυτιλία και την προσεκτική διαχείριση των προκλήσεων στην αεροπορία και τα απόβλητα.
Η Κύπρος περιλαμβάνεται επίσημα στα 12 κράτη-μέλη χαμηλότερου εισοδήματος που εμπίπτουν στην αναδιανομή του 10% των δικαιωμάτων δημοπράτησης του ETS, με στόχο τη δικαιότερη κατανομή των βαρών και την ενίσχυση των εθνικών εσόδων για την πράσινη μετάβαση.
Θεσπίζεται ο μηχανισμός Investment Booster ο οποίος δεσμεύει μέρος από τα 400 εκατομμύρια δικαιώματα εκπομπών για επενδύσεις, εξασφαλίζοντας στα 12 χαμηλότερου εισοδήματος κράτη-μέλη, περιλαμβανομένης της Κύπρου, εγγυημένο μερίδιο 25% ανάλογο με τις βιομηχανικές τους εκπομπές, καθώς και πρόσβαση στο υπόλοιπο διαθέσιμο απόθεμα.
Για την Κύπρο, ως κορυφαίο ναυτιλιακό κέντρο και νησιωτικό κράτος, η αναθεώρηση δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην αποτροπή της εκτροπής φορτίων προς γειτονικούς λιμένες εκτός ΕΕ (π.χ. Ανατολική Μεσόγειος), ενώ επιστρέφει σημαντικά κεφάλαια στη ναυτιλία για καθαρά καύσιμα και λιμενικές υποδομές.
Σημαντικό μέρος των εσόδων που προέρχονται από τον ναυτιλιακό τομέα θα πρέπει να επιστρέφει στον ίδιο τον κλάδο μέσω χρηματοδότησης πράσινων επενδύσεων, ανάπτυξης λιμενικών υποδομών, παραγωγής και διάθεσης καθαρών ναυτιλιακών καυσίμων, έργων ηλεκτροδότησης πλοίων από την ξηρά, ενίσχυσης της καινοτομίας και της έρευνας.
