H Παναγία στη μεσαιωνική Λευκωσία: Στο φως άγνωστα στοιχεία για ναούς, τοπόσημα και επίθετα προς τιμήν της (εικόνες)

Κι εσύ, Πετόμενη , χάρισέ μου

τα δυο λευκά φτερά σου

ν’ αποδημήσω σ’έναν  άλλο κόσμο

σε μιαν αλώβητη πατρίδα …         

Η έρευνα και πρωτίστως η αρχειακή κατέδειξε άγνωστα στοιχεία για τέσσερις ναούς στη μεσαιωνική Λευκωσία αφιερωμένους στην Παναγία  που εξέλιπαν. Αυτοί ήταν: Παναγία η Χρυσοπράσινη, Παναγία η Πετόμενη, Παναγία η Πιτυούσα ή της πεύκης  και  Παναγία η Γοργοεπήκοος.  

Στο διάβα των αιώνων οι τέσσερις αυτοί ναοί, οι αφιερωμένοι στην Παρθένο Μαρία, για κάποιους λόγους, όπως θα εξετάσουμε στη συνέχεια, κατεδαφίστηκαν ή καταστράφηκαν, παντελώς ξεχάστηκαν και δεν διασώθηκαν ούτε και σ’ αυτήν  την προφορική παράδοση, όπως συμβαίνει συχνά. Τελικά όμως η αρχειακή έρευνα, μετά πάροδο αιώνων έρχεται αρωγός ώστε οι εν λόγω ναοί να προβάλουν μέσα από την αχλύ του χρόνου και να μας γίνει γνωστό  σε ποιο σημείο της πρωτεύουσάς μας ήταν οικοδομημένοι.

 Παναγία η Χρυσοπράσινη

Το 1879 οι αποικιοκράτες Άγγλοι άνοιξαν την πρώτη δίοδο ώστε να περνούν με ευκολία τροχοφόρα στην εντός των τειχών Λευκωσία δίπλα στην Πύλη Πάφου ενώ στη συνέχεια άνοιξαν και άλλες διόδους. Γύρω στα 1931-32 άνοιξαν τη δίοδο δίπλα στον προμαχώνα Caraffa, δηλαδή προς τα βόρεια της Πύλης Αμμοχώστου. Κατά τη διάρκεια των εργασιών αποκαλύφθηκαν τα  θαμμένα ερείπια  ενός  λατινικού ναού που χρονολογήθηκε τον 13^ο αιώνα, σύμφωνα με όσα κατέγραψε η Αγγλίδα αρχαιολόγος  Joan du Plat  Taylor,  που είχε πραγματοποιήσει στον χώρο μια σημαντική σωστική ανασκαφή. Έως τότε κανείς δεν γνώριζε ποιος ήταν αυτός ο ναός ενώ  πρόσφατες έρευνες  μας πληροφόρησαν πώς για την οικοδόμηση  το 1567 του προμαχώνα Caraffa της βενετικής οχύρωσης  της πρωτεύουσάς μας, είχαν κατεδαφιστεί στον χώρο  πέντε ναοί και ένας μεταξύ αυτών ήταν ο ναός των Ναϊτών Ιπποτών, ο αποκαλούμενος il Tempio. Ένα πιο πρόσφατο χειρόγραφο με στοιχεία από τα τέλη της βενετικής κυριαρχίας στη μεγαλόνησο, άνοιξε ένα νέο παράθυρο γύρω από τον αναφερόμενο ναό και κυρίως σχετικά με την ιστορία του.

 Ο ναός των Ναϊτών ιπποτών δεν ήταν άλλος, όπως μαρτυρείται σ’ αυτή την πηγή, παρά ο ναός ο αφιερωμένος στην Παναγία που έφερε το επίθετο Χρυσοπράσινη (Templos over auroprasini). Ο συγκεκριμένος  ναός,  που αναφέρεται ως ιδιοκτησία των Ναϊτών,  είμαι σε θέση να υποστηρίξω ότι  αρχικά  πρέπει οπωσδήποτε να ήταν ορθόδοξος βυζαντινός ναός  με το όνομα Παναγία η Χρυσοπράσινη, τον οποίο θα  κατέλαβαν οι Ναΐτες  μετατρέποντάς τον  σε λατινικό, όταν  αγόρασαν την Κύπρο από τον  Ριχάρδο Λεοντόθυμο. Τούτο εξάγεται από το γεγονός ότι η κυριαρχία των Ναϊτών στην Κύπρο δεν  διήρκεσε ούτε έναν χρόνο  παρά μόνο γύρω στους οκτώ μήνες  αφού πολύ σύντομα στράφηκε εναντίον τους ο λαός της Κύπρου  αναγκάζοντάς τους να δώσουν πίσω τη μεγαλόνησο, η οποία  στη συνέχεια πέρασε στον Guy de Lusignan.

 Τα πιο πάνω στοιχεία τεκμηριώνονται  και από την ύπαρξη μιας εικόνας, ενός θρησκευτικού κειμηλίου  με την Παναγία που διασώθηκε στον γειτονικό ναό της Παναγίας της Χρυσαλινιώτισσας  και  απόκειται σήμερα στο Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Μακαρίου του Γ΄. Η εικόνα φέρει την εξής  εύγλωττη ως προς το θέμα μας επιγραφή: Μήτηρ Θεού η Χρυσοπράσινη η Τε(μ)πλιώτισσα και έχει χρονολογηθεί στον 15^ο αιώνα.

Το επίθετο της Παναγίας Χρυσοπράσινη έσβησε και αυτό  με την πάροδο των αιώνων αν και όπως τεκμηριώνεται στις πηγές  δύο ναοί  ήταν αφιερωμένοι στην Παναγία με αυτό  το προσωνύμιο, ένας στη μεσαιωνική Αμμόχωστο και ένας στη  μεσαιωνική Λευκωσία. Το επίθετο αυτό της Παναγίας διασώθηκε στο μεσαιωνικό χρονικό που φέρει το όνομα του ιδιοκτήτη του Φραγκίσκου Amadi αλλά και στην ιστορία του Φλωρίου Βουστρωνίου σε ό,τι αφορά τον ομώνυμο ναό στην Αμμόχωστο.

Γύρω στα 1404 σε μια προσπάθεια του βασιλιά Ιανού να ανακαταλάβει την Αμμόχωστο από τα χέρια των Γενουατών πολιόρκησε την πόλη  και κατόρθωσε να καταστρέψει ένα τμήμα των τειχών κοντά στη Χρυσοπράσινη (Crussoprassini), στοιχεία τα οποία αντλεί και  αναφέρει  και ο Φλώριος Βουστρώνιος. Τα σχετικά με τον ναό της Παναγίας της Χρυσοπράσινης  στη Λευκωσία δεν τεκμηριώνονται  μόνο  με την πηγή που ταυτίζει τον ναό των Ναϊτών με τον ναό της Παναγίας της Χρυσοπράσινης αλλά και  με την εικόνα  της στο  Βυζαντινό Μουσείο.

Όπως έχω υποστηρίξει σε πρόσφατη μελέτη μου η εικόνα της Παναγίας της Χρυσοπράσινης πρέπει να  μεταφέρθηκε στη γειτονική, γυναικεία  τότε μονή   της Παναγίας (Χρυσαλινιώτισσας) μετά την κατεδάφιση του ναού  των Ναϊτών ή Παναγίας της Χρυσοπράσινης.  Επίσης προσπάθησα να ερνηνεύσω το επίθετο Χρυσαλινιώτισσα,  το οποίο εμφανίζεται στα πρώτα χρόνια της τουρκοκρατίας ως Αλινιώτισσα και τέλος ως Χρυσαλινιώτισσα συνδέοντάς το με την Παναγία Χρυσοπράσινη. Τέλος, η ύπαρξη και η ταύτιση του ναού των Ναϊτών με την Παναγία τη Χρυσοπράσινη  στη μεσαιωνική Λευκωσία,  με τα όσα σχολίασα πιο πάνω, αποτελεί αδιαμφισβήτητο γεγονός.

Η Παναγία η Πετόμενη

Ο εξόριστος  ευγενής στη Ρώμη  Ούγος Bousac,  που ακολούθησε τη βασίλισσα Καρλόττα όταν έχασε το στέμμα από τον σφετεριστή του θρόνου και ετεροθαλή αδελφό της Ιάκωβο Β΄ Lusignan, δεν θα υποψιαζόταν ότι κάποιες  σημειώσεις  του θα διέσωζαν σημαντικά στοιχεία για τη μεσαιωνική Λευκωσία.

Αναφέρομαι στις σημειώσεις που κατέγραψε  σε χειρόγραφο που απόκειται  στα Αρχεία του Βατικανού και είναι σημαντικές για  την τοπογραφία  και κυρίως για έναν ναό στη μεσαιωνική Λευκωσία, αφιερωμένο στην Παναγία. Πρόκειται για τη  μοναδική έως σήμερα πηγή για τον ναό της  Παναγίας της  Πετόμενης. Μία από τις τρεις κατοικίες που είχε ο φεουδάρχης  Bousac στη Λευκωσία, όπως ο ίδιος σημείωσε στα παράφυλλα του χειρογράφου με τις «Ασσίζες της Ιερουσαλήμ»  γειτνίαζε  με τον ναό της Παναγίας της Πετόμενης (Νοstra Dona de Petomeny) αλλά και με την Αρχιεπισκοπή. Η Παναγία η Πετόμενη  ήταν όπως μπορώ να υποθέσω, σύμφωνα με τα γραφόμενά του, στο κέντρο της πόλης, αλλά την ακριβή θέση της μάλλον δεν θα την πληροφορηθούμε ποτέ,  αφού δεν έχει απομείνει κανένα ίχνος από αυτή και ούτε διαθέτουμε πηγές για την ίδια εκτός από τη μοναδική αυτή  αναφορά του Bousac.

 Το επίθετο Πετόμενη της Παναγίας  παραπέμπει στη Ζωοδόχο Πηγή που είναι η ίδια  και στο αλλόμενον ύδωρ, αυτό που αναβλύζει και εκτινάσσεται προς τα πάνω.  Το επίθετο της Παναγίας Πετόμενη είναι συνώνυμο με το  επίθετο Πετούντα. Έχουμε στον Μαζωτό την Παναγία την Πετούντα  όπου υπάρχουν και ερείπια παλαιάς εκκλησίας, η οποία ανάγεται ίσως στην πρωτοβυζαντινή περίοδο.  Σύμφωνα μ’ έναν θρύλο της περιοχής πιστεύεται ότι στον χώρο που οικοδομήθηκε η εκκλησία έφθασε εκεί η Παναγία πετώντας.

Ερείπια ναού της Παναγίας της Πετόμενης ή Πετομενίτισσας υπάρχουν κοντά στα χωριά Συγχαρί και Βουνό, στο διαμέρισμα της Κερύνειας. Εκεί, κοντά στα ερείπια της Παναγίας της Πετόμενης ή Πετομενίτισσας, υπήρχε  κάποτε πλούσια πηγή νερού από την οποία υδροδοτείτο στο παρελθόν  το Καϊμακλί. Οι βενετικές πηγές επιπρόσθετα  καθώς και η προφορική παράδοση των γειτονικών χωριών  μαρτυρούν ότι η Παναγία η Πετόμενη ή Πετομενίτισσα βρισκόταν σε ένα μεσαιωνικό χωριό το οποίο εξέλιπε. Πρόκειται για το χωριό που φέρει επίσης το όνομα Πετόμενη και  για το οποίο τo 1542 κύπριοι φεουδάρχες είχαν οδηγηθεί στα δικαστήρια για κάποιες γαίες. Φαίνεται το χωριό  να πήρε το όνομά του από το ωραίο  επίθετο  Πετόμενη της Παναγίας.

Παναγία η Γοργοεπήκοος

Από την  πολύτιμη ως προς τις ειδήσεις διαθήκη του 1538 του κύπριου μεγαλοφεουδάρχη Ευγένιου Συγκλητικού, που κατέβαλε ένα υπέρογκο ποσό στους Βενετούς για να αποκτήσει τον κενό τίτλο της κομητείας Rochas, ήρθε στο φως  και η ύπαρξη ναού στη μεσαιωνική Λευκωσία αφιερωμένου στην Παναγία Γοργοεπήκοο ή Γοργοαπακούσα, όπως αναφέρεται από τον λαό.

Ο διαθέτης  άφηνε, όπως καταγράφεται στη διαθήκη του, 100 δουκάτα  στην εκκλησία που βρίσκεται στην περιοχή της πλατείας Caviaro στη Λευκωσία και ονομάζεται Αγία Μαρία Γοργοαπακούσα, η οποία  καταγράφεται  παρεφθαρμένα  από τον βενετό νοτάριο ως Santa Maria Vourgocapussa.

Σημειώνω εδώ σχετικά με την ταύτιση του επιθέτου Vourgacapussa με το Γοργοαπακούσα ότι το ρήμα  του κυπριακού ιδιώματος βουρώ, δηλαδή τρέχω, προέρχεται από το ρήμα γρηγορώ και κατά συνέπεια το Gorgoapacussa μετατράπηκε σε Vourgocapussa. Τα στοιχεία της διαθήκης μας οδηγούν στον συγκεκριμένο χώρο στον οποίο ήταν οικοδομημένος έως το 1567 ο ναός της Παναγίας της Γοργοεπηκόου. Ο Ευγένιος Συγκλητικός διευκρινίζει ότι ο ναός αυτός  ήταν πλησίον της Πλατείας Caviaro, η οποία, όπως κατέδειξα στο παρελθόν σε μελέτη μου, υφίστατο  έως  το 1567, στον χώρο που απλώθηκε η τάφρος του προμαχώνα Ποδοκάθαρο.

Μία σημαντική εικόνα,  του 16^ου αιώνα, η οποία προέρχεται από τον ναό της Παναγίας της Χρυσαλινιώτισσας   απόκειται σήμερα  στο Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄  και παρουσιάζει σε διπλή εικονογραφική σύνθεση την Παναγία Γοργοϋπήκοο και την Παναγία Πληροφορούσα ή Αγαπητική και Μισητική, όπως αναφέρεται στη λαϊκή παράδοση.

Η εικόνα αυτή πιθανολογώ ότι προέρχεται από τον ναό της Παναγίας Γοργοαπακούσας (Γοργοεπηκόου) που κατεδαφίστηκε  το 1567 μαζί με άλλους ναούς  για να δημιουργηθεί η τάφρος  και ο προμαχώνας Ποδοκάθαρο. Μετά την κατεδάφιση του ναού όπως και άλλων  τότε ναών μεταφέρθηκαν προς διάσωση  εικόνες, όπως άλλωστε διέσωσε και η προφορική παράδοση, στον ναό της Παναγίας της Χρυσαλινιώτισσας.

Παναγία η Πιτυούσα ή της Πεύκης

Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο για μιαν άγνωστη μέχρι πρότινος εκκλησία αφιερωμένη στην Παναγία  καθώς και μία  άγνωστη ενορία στη μεσαιωνική Λευκωσία, μας κοινοποιεί και πάλι μέσω της διαθήκης του ο Ευγένιος  Συγκλητικός, κτήτορας του Αγίου Μάμαντος Μόρφου και παππούς του κτήτορος του προμαχώνα Rochas στην Πύλη Πάφου.  

Ο Συγκλητικός στον υιό του Μάρκο και στους νόμιμους κληρονόμους του  αρσενικού γένους από πρωτότοκο σε πρωτότοκο και, εάν δεν υπήρχε απόγονος αρσενικού σε θηλυκού γένους,  κληροδοτούσε μία κατοικία στη Λευκωσία, που είχε αγοράσει από τον αείμνηστο Θωμά Φικάρδο. Η κατοικία αυτή ήταν, όπως σημειώνει, στην ενορία της Παναγίας της  Pechiussa (Madona de Pechiussa). Πιστεύω πως θα μπορούσε το κατά παραφθοράν επίθετο της Παναγίας  Pechiussa να ταυτιστεί με το Πιτυούσα, δηλαδή Παναγία της Πεύκης.  Ας υπομνησθεί εδώ ότι κατ’ αναλογίαν  η αρχαία ονομασία των Σπετσών ήταν Πιτυούσα δηλαδή πευκόφυτος. Πρόκειται για ένα επίσης φυτωνυμικό επίθετο  της Παναγίας όπως και τόσα άλλα.

Εάν προσπαθούσαμε να εντοπίσουμε πού ήταν οικοδομημένη αυτή η κατοικία που ο Συγκλητικός αγόρασε από τον αείμνηστο  φεουδάρχη  Θωμά Φικάρδο και κληροδοτούσε στον δευτερότοκο υιό του Μάρκο θα ήταν μάλλον δύσκολο. Αναφέρω ωστόσο ότι  από μία πηγή του 1567 μια κατοικία του Θωμά Φικάρδου, μάλλον εγγονού του προαναφερόμενου, ήταν οικοδομημένη στα βορειοανατολικά της Λευκωσίας προς τον προμαχώνα Λορεντάνο, η οποία επίσης κατεδαφίστηκε για χάρη του νέου οχυρωματικού περιβόλου της Λευκωσίας.

Καταλήγοντας σημειώνω ότι οι  πιο πάνω ειδήσεις  μας  αποκάλυψαν  άγνωστα στοιχεία για ναούς, τοπόσημα και επίθετα  προς τιμήν της Παναγίας στη μεσαιωνική Λευκωσία. Πρόκειται για  σπάνια επίθετα της Παναγίας όσο και ποιητικά: Χρυσοπράσινη, Πετόμενη, Γοργοεπήκοος,   Πιτυούσα ή της Πεύκης…

* Ιστορικός-ερευνήτρια