Δυναμώνει η φωνή των άτυπων φροντιστών στην Κύπρο: Tο «Θάλπω» έγινε πλήρες μέλος της Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας – Αναγκαία η πολιτική συμφιλίωση της εργασίας και της φροντίδας

«Θέλουμε να δώσουμε φωνή, υποστήριξη και ενημέρωση στους χιλιάδες ανθρώπους σε κάθε γωνιά της Κύπρου που φροντίζουν καθημερινά γονείς, παιδιά, συζύγους και άλλα αγαπημένα πρόσωπα, συχνά χωρίς να αναγνωρίζουν τον εαυτό τους ως φροντιστές», τόνισε στον «Φ» ο Μάριος Κανταρής πρόεδρος του νεοσύστατου Δικτύου Ενδυνάμωσης Άτυπων Φροντιστών Κύπρου «Θάλπω» που έχει πρόσφατα εγγραφεί επίσημα ως μη κερδοσκοπικό σωματείο.

Ο κ. Κανταρής πλαισιωνόταν στη συνέντευξη στην εφημερίδα μας από τα μέλη του Δικτύου Μάγδα Παπαδοπούλου και Χριστίνα Piper ενώ διαδικτυακά μας μίλησε και η γραμματέας του σωματείου Εύη Σαββίδου. Όπως μας ανέφεραν, «η άτυπη φροντίδα αφορά τη μη αμειβόμενη φροντίδα και υποστήριξη που παρέχεται από μέλη της οικογένειας, φίλους ή άλλα κοντινά πρόσωπα, σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, άτομα με αναπηρίες, άτομα με άνοια, καρκίνο, χρόνιες ή εκφυλιστικές παθήσεις, ανθρώπους μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο και άλλες καταστάσεις που δημιουργούν ανάγκες μακροχρόνιας φροντίδας και  υποστήριξης.

 Ο άτυπος ή οικογενειακός φροντιστής, είναι το πρόσωπο που παρέχει, χωρίς επαγγελματική σχέση και συνήθως χωρίς αμοιβή, ουσιαστική και τακτική φροντίδα ή υποστήριξη σε συγγενή, φίλο ή άλλο κοντινό πρόσωπο που τη χρειάζεται. Μπορεί να είναι σύζυγος, γονέας, παιδί, άλλος συγγενής, φίλος ή γείτονας. Πρόκειται για μια προσφορά ανεκτίμητης κοινωνικής αξίας, η οποία συχνά παραμένει αόρατη, παρότι αποτελεί βασικό πυλώνα κάθε συστήματος υγείας και κοινωνικής φροντίδας». Οι συνομιλητές μας, μας πληροφόρησαν ότι  λίγο μετά την επίσημη εγγραφή του στην Κυπριακή Δημοκρατία, το «Θάλπω» πέτυχε μια σημαντική ευρωπαϊκή διάκριση, καθώς έγινε πλήρες μέλος της Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας Φροντιστών (Eurocarers) που εκπροσωπεί τους άτυπους φροντιστές και τους οργανισμούς τους σε ολόκληρη την Ευρώπη και συνεργάζεται με θεσμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εθνικές κυβερνήσεις, ερευνητικά ιδρύματα και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών για την προώθηση πολιτικών που αναγνωρίζουν, υποστηρίζουν και ενδυναμώνουν τους φροντιστές. Μας αναφέρθηκε ότι «η ένταξη του «Θάλπω» στη «Eurocarers», αποτελεί ιδιαίτερα σημαντική εξέλιξη για την Κύπρο, καθώς δημιουργεί μια άμεση σύνδεση της χώρας με το ευρωπαϊκό κίνημα για τους άτυπους φροντιστές και διευρύνει την πρόσβαση σε τεχνογνωσία, έρευνα, καλές πρακτικές και διεθνείς συνεργασίες».

Η απουσία δομών και οι ανισότητες

Όπως επεσήμανε ο Μάριος Κανταρής,  «η Κύπρος δεν έχει ικανοποιητικές δομές που να ανταποκρίνονται με επάρκεια στις ανάγκες των ατόμων με αναπηρία, ή μεγαλύτερης ηλικίας, ή πολύ μικρών παιδιών ή άλλων ατόμων με ανάγκες μακροχρόνιας ή προσχολικής φροντίδας και έτσι τη φροντίδα τους αναλαμβάνουν, ανάλογα με την περίπτωση, τα παιδιά, οι σύζυγοι-σύντροφοι, οι γιαγιάδες-παππούδες ή στενοί συγγενείς, συνήθως γυναίκες που μπορεί να είναι και εργαζόμενες, που αναγκάζονται συχνά να μειώσουν τις ώρες εργασίας τους και να δουλεύουν «part-time» ή να σταματήσουν να εργάζονται. Ενισχύονται έτσι υφιστάμενες ανισότητες στο εισόδημα, με απώλεια εισοδήματος, εισφορών και μελλοντικών συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων. Η συνταξιοδοτική προστασία των φροντιστών, είναι ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης και ισότητας των φύλων. Με την άτυπη φροντίδα επιβαρύνονται επίσης μετανάστριες οικιακές βοηθοί, οι οποίες, πέρα από οικιακές εργασίες, αναλαμβάνουν στην πράξη και σημαντικό μέρος της καθημερινής φροντίδας ηλικιωμένων, ατόμων με αναπηρίες ή με χρόνιες παθήσεις. Η συμβολή τους είναι ουσιαστική, αλλά συχνά παρέχεται μέσα σε ένα ευάλωτο εργασιακό πλαίσιο, γεγονός που αναδεικνύει την ανάγκη για σαφέστερη ρύθμιση, κατάλληλη εκπαίδευση και ισχυρότερη εργασιακή και κοινωνική προστασία».

Η ανάγκη για ευελιξία στην εργασία

 Ο πρόεδρος του «Θάλπω» επεσήμανε ότι σε ένα μήνα τιμάται η Ευρωπαϊκή Ημέρα Φροντιστών που είναι η 6η Οκτωβρίου κάθε έτους, όπως καθορίστηκε από την Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Φροντιστών. Πρόσθεσε ότι «το φετινό μήνυμα της Ημέρας είναι η ευελιξία στην εργασία καιμάς θυμίζει ότι η φροντίδα είναι απρόβλεπτη και ότι η ζωή γύρω από τον φροντιστή, πρέπει να μπορεί να υπόκειται σε  προσαρμογές. Η ευελιξία στην εργασία, η πρόσβαση σε υποστηρικτικές υπηρεσίες και μια κοινωνία που κατανοεί τις πραγματικές ανάγκες των άτυπων φροντιστών, δεν είναι πολυτέλεια, είναι αναγκαία, γιατί η άτυπη φροντίδα δεν ακολουθεί πρόγραμμα. Η φροντίδα αλλάζει και πρέπει επίσης να αλλάξει – μπορεί να αλλάξει – και η εργασία».

Στο θέμα της ευελιξίας στην εργασία, αναφέρθηκε και η γραμματέας του «Θάλπω» Εύη Σαββίδου, τονίζοντας την ανάγκη για εφαρμογή πολιτικής συμφιλίωσης της εργασίας και της φροντίδας. «Πρέπει – είπε – να υπάρχει μια ευέλικτη μορφή εργασίας, π. χ. τηλεργασία και το ωράριο να προσαρμόζεται ανάλογα. Γενικότερα πρέπει να γίνουν εργασιακές ρυθμίσεις, ώστε οι γυναίκες να μην αναγκάζονται να εγκαταλείπουν τη δουλειά τους και να συνταξιοδοτούνται πρόωρα, γιατί πρέπει να φροντίσουν κάποιον δικό τους».

Η κυρία Σαββίδου ανέφερε ενδεικτικά την περίπτωση άτυπης φροντίστριας στενού συγγενικού προσώπου, η οποία, λόγω των αυξημένων ευθυνών φροντίδας και της ανάγκης να μπορεί να ανταποκρίνεται σε απρόβλεπτες καταστάσεις, επέλεξε επαγγελματικό περιβάλλον που της παρέχει μεγαλύτερη ευελιξία, αντί μιας θέσης με λιγότερες δυνατότητες άμεσης προσαρμογής του ωραρίου. Το παράδειγμα αναδεικνύει πώς η απουσία επαρκών εργασιακών διευκολύνσεων, μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά τις επαγγελματικές επιλογές ενός άτυπου φροντιστή.

Η  Χριστίνα Piper έθεσε στη συζήτηση και το θέμα της γονεοποίησης των ανήλικων φροντιστών (young carers), των παιδιών που όχι μόνο δεν λαμβάνουν φροντίδα, αλλά αναγκάζονται κάτω από κάποιες συνθήκες να γίνουν οι «γονείς» των γονιών τους ή των αδερφιών τους, αναλαμβάνοντας ευθύνες δυσανάλογα μεγάλες για την ηλικία τους.

Οι καλές πρακτικές στην Ευρώπη

Η Μάγδα Παπαδοπούλου τόνισε ότι «η άτυπη φροντίδα δεν ακολουθεί ένα πρόγραμμα και το ωράριο είναι απρόβλεπτο, όταν φροντίζεις κάποιο άτομο, αφού μπορεί να προκύψει οτιδήποτε και πρέπει να απουσιάσεις από τη δουλειά ανά πάσα στιγμή. Ο φροντιστής λοιπόν πρέπει να έχει αυτή την ευελιξία, γιατί θέλει να είναι καλός στη δουλειά του, αλλά και να μπορεί να ανταποκρίνεται και στις ανάγκες του ατόμου που φροντίζει. Και οι εργοδότες πρέπει να καταλάβουν αυτή την ανάγκη και να στηρίζουν τους έμπειρους και ευσυνείδητους εργαζόμενους. Αυτό είναι σημαντικό για την κοινωνία γενικότερα, γιατί η άτυπη φροντίδα είναι ενσωματωμένη στο κοινωνικό σύστημα, το οποίο δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει, χωρίς την άτυπη φροντίδα. Πρέπει λοιπόν να αναγνωριστεί, γιατί είναι βασικός κρίκος του συστήματος. Άτυποι  φροντιστές υπήρξαμε όλοι με συγγενικά, κοντινά μας άτομα και πρέπει να το συνειδητοποιούμε και να μην θεωρούμε την άτυπη φροντίδα απλώς…υποχρέωση μας».

Πάνω σε αυτό ο Μάριος Κανταρής πρόσθεσε ότι οι άτυποι οικογενειακοί φροντιστές πρέπει να αυτοπροσδιορίζονται και να αντιληφθούν ότι αυτό που κάνουν είναι μια εργασία και ότι έχουν κάποια δικαιώματα, τα οποία σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, είναι κατοχυρωμένα. Σε αυτές τις χώρες υπάρχουν ήδη οι καλές πρακτικές και θα αναγκαστούν και οι υπόλοιπες να τις ακολουθήσουν, διότι γηράσκουν οι κοινωνίες και υπάρχει αύξηση της εξάρτησης ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας σε νεότερα άτομα, ακόμα και σε βασικές δραστηριότητες όπως η σίτιση και η αυτοεξυπηρέτηση.

 Στη Γερμανία προβλέπονται ειδικές διευθετήσεις για εργαζομένους που φροντίζουν συγγενικό πρόσωπο με ανάγκη μακροχρόνιας φροντίδας. Μεταξύ άλλων, υπάρχει δυνατότητα προσωρινής μείωσης του χρόνου εργασίας έως και τους 24 μήνες, στο πλαίσιο της οικογενειακής άδειας μακροχρόνιας φροντίδας, με ελάχιστο χρόνο εργασίας τις 15 ώρες εβδομαδιαίως.

 Στο Βέλγιο ο άτυπος φροντιστής μπορεί να μειώσει προσωρινά την εργασία του για ένα χρονικό διάστημα, ή να λάβει πλήρη άδεια φροντίδας, ενώ έχει θεσμοθετημένο δικαίωμα να ζητήσει προσαρμογή του ωραρίου του. Εξάλλου σε συγκριτική μελέτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αναφέρεται ότι στη Λιθουανία προβλέπεται δυνατότητα μειωμένου και ευέλικτου ωραρίου για εργαζομένους που φροντίζουν ασθενή μέλος της οικογένειας, ενώ στην Ισπανία αντίστοιχες διευθετήσεις καλύπτουν και τη φροντίδα συγγενών με αναπηρία. Σε κάθε περίπτωση, η δημογραφική πίεση θα αυξηθεί τα επόμενα χρόνια και σύμφωνα με τα στοιχεία που αφορούν την Κύπρο, η αναλογία εξάρτησης ηλικιωμένων προβλέπεται να αυξηθεί από 27,7% που ήταν το 2024, σε 32,1% το 2030 και 42,1% το 2050».

«Άλλο η στήριξη της φροντίδας και άλλο η στήριξη του φροντιστή»
Ο Μάριος Κανταρής χαρακτήρισε «πολύ καλή εξέλιξη» τη νέα νομοθεσία του 2026 για την Κοινωνική Συμμετοχή, Συμπερίληψη και Ανεξάρτητη Διαβίωση των Ατόμων με Αναπηρίες. Όπως έγινε γνωστό, η νομοθεσία αυτή προνοεί αύξηση του Επιδόματος Προσωπικής Βοήθειας και Κατ’ Οίκον Φροντίδας από την 1^η Αυγούστου 2026 και αποσυνδέεται από τα εισοδηματικά και περιουσιακά κριτήρια του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος, διευρύνοντας τον αριθμό των δικαιούχων. Για πρώτη φορά τα άτομα με αναπηρίες αποκτούν το δικαίωμα να επιλέγουν τα ίδια τον προσωπικό βοηθό ή τον φροντιστή τους, σύμφωνα με τις δικές τους ανάγκες. Όπως ανέφερε ο κ. Κανταρής, «με τη νομοθεσία αυτή για πρώτη φορά γίνεται αναφορά στην άτυπη φροντίδα, αλλά το επόμενο βήμα πρέπει να αφορά τον άτυπο οικογενειακό φροντιστή.

 Η επόμενη φάση κοινωνικής πολιτικής, πρέπει να αναγνωρίζει τον άτυπο ή οικογενειακό φροντιστή ως πρόσωπο με δικές του ανάγκες, δικαιώματα και κοινωνική προστασία. Η αναγνώριση του φροντιστή πρέπει να βασίζεται στην πραγματική ένταση και διάρκεια της φροντίδας και στον αντίκτυπο που αυτή έχει στη ζωή του και όχι αποκλειστικά στη διάγνωση ή στη διοικητική κατηγορία του ανθρώπου που λαμβάνει τη φροντίδα.

Η Κύπρος παραμένει σε μεγάλο βαθμό ένα οικογενειοκεντρικό σύστημα φροντίδας. Η περιορισμένη διαθεσιμότητα και οικονομική προσιτότητα επίσημων υπηρεσιών, ο κατακερματισμός αρμοδιοτήτων και η απουσία ενός ενιαίου πλαισίου μακροχρόνιας φροντίδας, μεταφέρουν σημαντικό μέρος της καθημερινής ευθύνης στις οικογένειες». Αναφέρθηκε επίσης στη συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση, όπου όπως σημείωσε, «υπάρχει πρόνοια για άτυπη φροντίδα και είναι καλό βήμα, αλλά διασυνδέεται η άτυπη φροντίδα ως συνταξιοδοτούμενος χρόνος εργασίας, μόνο για τα άτομα που λαμβάνουν ήδη το επίδομα, μέσα από τη νομοθεσία για την αναπηρία. Αποκλείονται όλοι οι άλλοι, όπως οι άτυποι φροντιστές που φροντίζουν ασθενείς ηλικιωμένους που δεν παίρνουν επίδομα αναπηρίας. Χρειάζεται λοιπόν βελτίωση για να γίνει πιο συμπεριληπτικό το πλαίσιο, γιατί υπάρχουν μεγάλες ανάγκες για άτομα μεγαλύτερης ηλικίας με μεγάλη εξάρτηση σε άλλους, όσον αφορά το μαγείρεμα, την καθαριότητα, την προσωπική υγιεινή, ή για απλή κοινωνικοποίηση.

 Η προτεινόμενη συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση ανοίγει για πρώτη φορά πιο ουσιαστικά τη συζήτηση για τη συνταξιοδοτική προστασία των ανθρώπων των οποίων η δυνατότητα εργασίας περιορίζεται, επειδή παρέχουν μακροχρόνια άμισθη φροντίδα. Είναι θετική η μεγαλύτερη αναγνώριση της κατ’ οίκον και άτυπης φροντίδας και το γεγονός ότι προνοείται περισσότερη εξατομίκευση της υποστήριξης του ανθρώπου που χρειάζεται φροντίδα και προοπτική ενίσχυσης της συνταξιοδοτικής προστασίας των φροντιστών. Εξακολουθεί  όμως να λείπει αυτοτελές πλαίσιο αναγνώρισης και δικαιωμάτων για τον ίδιο τον φροντιστή, ξεχωριστή αξιολόγηση των αναγκών του, ευρύτερη πρόσβαση σε φροντίδα ανάπαυλας, εκπαίδευση και ψυχοκοινωνική υποστήριξη, προστασία της δυνατότητας συνδυασμού εργασίας και φροντίδας, ολοκληρωμένη κοινωνική προστασία. Η ουσιαστική διάκριση είναι ότι άλλο είναι η στήριξη της άτυπης φροντίδας και άλλο η στήριξη του ίδιου του άτυπου φροντιστή».

Φροντίδα ανάπαυλας και συνεκτική εθνική πολιτική

Ιδιαίτερη αναφορά έκαναν οι συνομιλητές μας στη φροντίδα ανάπαυλας (respite care) που όπως μας είπαν, «επιτρέπει σε άλλο πρόσωπο ή υπηρεσία να αναλάβει προσωρινά τη φροντίδα, ώστε ο άτυπος φροντιστής να ξεκουραστεί, να εργαστεί, να φροντίσει την υγεία του ή να ανταποκριθεί σε προσωπικές και οικογενειακές υποχρεώσεις

. Στην Κύπρο – πρόσθεσαν – υπάρχουν μορφές υποστήριξης που μπορούν να λειτουργήσουν ως ανάπαυλα. Όμως η ύπαρξη μιας παροχής, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αυτή είναι διαθέσιμη, προσβάσιμη και οικονομικά προσιτή σε κάθε φροντιστή που τη χρειάζεται. Ένα περισσότερο «φροντιστοκεντρικό» πλαίσιο θα μπορούσε να περιλαμβάνει προγραμματισμένη αντικατάσταση του φροντιστή στο σπίτι, ημερήσια φροντίδα, βραχυχρόνια φιλοξενία σε κατάλληλες δομές και έκτακτη φροντίδα ανάπαυλας όταν ο φροντιστής ασθενεί ή αδυνατεί προσωρινά να συνεχίσει. Η οικονομική κάλυψη από μόνη της δεν αρκεί, εάν δεν υπάρχουν επαρκείς υπηρεσίες και διαθέσιμο ανθρώπινο δυναμικό σε ολόκληρη την Κύπρο. Η ανάπαυση του φροντιστή δεν είναι πολυτέλεια, είναι προϋπόθεση για βιώσιμη και ασφαλή φροντίδα μακροπρόθεσμα.

Το «Θάλπω» προτείνει «ευρεία και αυτοτελή αναγνώριση των φροντιστών, αυτοτελή αξιολόγηση των αναγκών τους, εξέταση της σωματικής και ψυχοκοινωνικής επιβάρυνσης και άλλες μορφές υποστήριξης, συνταξιοδοτική και κοινωνική προστασία, συνταξιοδοτικές πιστώσεις ή/και κρατικά επιδοτούμενες εισφορές, όταν η μακροχρόνια φροντίδα περιορίζει ή διακόπτει την εργασία. Η πολιτική πρέπει να αντιμετωπίζει το οικονομικό και συνταξιοδοτικό κόστος της φροντίδας που επιβαρύνει δυσανάλογα τις γυναίκες. Οι ίδιοι οι φροντιστές και οι οργανώσεις που τους εκπροσωπούν, πρέπει να έχουν θεσμική συμμετοχή στον σχεδιασμό των πολιτικών που τους αφορούν. Η θέση του «Θάλπω» είναι ότι οι επιμέρους μεταρρυθμίσεις – αναπηρία, προσωπική βοήθεια, συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση και μακροχρόνια φροντίδα – πρέπει να συνδεθούν σε μια συνεκτική Εθνική Πολιτική για τους Άτυπους και Οικογενειακούς Φροντιστές. Μια τέτοια πολιτική πρέπει να ενταχθεί στο ευρύτερο σύστημα μακροχρόνιας φροντίδας και να διασφαλίζει ότι η οικογένεια έχει πραγματική επιλογή και υποστήριξη και δεν αναλαμβάνει τη φροντίδα απλώς επειδή δεν υπάρχει άλλη διαθέσιμη λύση. Παράλληλα η στήριξη των άτυπων φροντιστών, δεν πρέπει να χρησιμοποιηθεί ως υποκατάστατο της ανάπτυξης επαρκών επίσημων υπηρεσιών κατ’ οίκον, κοινοτικής και μακροχρόνιας φροντίδας».