Όταν «εχθρός» σου είναι ο εαυτός σου…

 «Οι λεγόμενες θεραπείες μεταστροφής δεν είναι τίποτε άλλο από ψυχικές χειρουργικές επεμβάσεις που σου αφαιρούν ζωτικά μέρη του εαυτού σου και τις πραγματοποιούν άτομα που τους θεωρούμε επιστήμονες, ειδήμονες ή ανθρώπους του… Θεού πάνω στους οποίους προβάλλουμε σοφία που… δεν έχουν!» ανέφερε σε συνέντευξη του στον «Φ» ο ψυχαναλυτικός ψυχοθεραπευτής Σώτος Μιχαήλ πρόεδρος του Παγκύπριου Συνδέσμου Ψυχοθεραπευτών (ΠΣΨΘ).

Αφορμή για τη συνέντευξη είναι η κατάθεση στη Βουλή πρότασης νόμου του βουλευτή του ΑΚΕΛ Γιώργου Κουκουμά τον Ιανουάριο 2022 για την ποινικοποίηση των «θεραπειών μεταστροφής» σε βάρος ΛΟΑΤKΙ ατόμων. Η πρόταση προνοεί πρόσθεση νέου άρθρου στον Ποινικό Κώδικα βάσει του οποίου «θα τιμωρείται με ποινή φυλάκισης μέχρι και 2 έτη η εφαρμογή οποιασδήποτε τέτοιας «θεραπείας». Η ποινή θα φτάνει μέχρι τα 3 χρόνια όταν εφαρμόζεται «σε ανήλικο ή πρόσωπο που βρίσκεται σε ευάλωτη θέση λόγω ασθένειας, αναπηρίας, ψυχικής κατάστασης ή σχέσης εξάρτησης ή επιρροής», αλλά και όταν πρόσωπο παραπέμπει σε τέτοια πρακτική άλλο πρόσωπο του οποίου ασκεί νόμιμη κηδεμονία». 

Το θέμα συζητήθηκε σε δύο συνεδρίες στην Κοινοβουλευτική Επιτροπή Νομικών τον Μάρτιο και τον Μάϊο 2022, όπου ξεκαθαρίστηκε ότι οι «θεραπείες μεταστροφής» χαρακτηρίζονται από τον ΟΗΕ ως βασανιστήρια και είναι οι διάφορες πρακτικές, τεχνικές και ψευδοθεραπείες (από ψυχοθεραπείες και φαρμακευτική αγωγή μέχρι τη σωματική βία και τον ψυχολογικό καταναγκασμό) που αποσκοπούν στην αλλαγή του σεξουαλικού προσανατολισμού, της ταυτότητας φύλου ή έκφρασης φύλου ενός ατόμου. Τέτοιες πρακτικές μπορεί να διενεργούν από επαγγελματίες υγείας μέχρι ιερείς και συνήθως έχουν θύματα παιδιά ή έφηβους» αναφέρεται στο επεξηγηματικό σημείωμα της πρότασης, η συζήτηση της οποίας θα συνεχισθεί σε επόμενες συνεδρίες της Επιτροπής Νομικών. Στη διάρκεια των δύο συνεδριών ακούστηκαν καταγγελίες ότι γονείς στέλνουν τα παιδιά τους σε ψυχιάτρους από τους οποίους ζητούν να τους «αλλάξουν» τον σεξουαλικό τους προσανατολισμό, ότι ιερείς προβαίνουν ακόμα και σε… εξορκισμούς ή συμβουλεύουν ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα να κάνουν ορμονοθεραπείες και ότι κάποιοι νέοι προχώρησαν σε απόπειρες αυτοκτονίας λόγω της πίεσης που τους ασκείται από το άμεσο περιβάλλον τους για να… διορθώσουν τη σεξουαλική τους προτίμηση.

-Έχω υπόψη μου κύριε Μιχαήλ ότι ο Παγκύπριος Σύνδεσμος Ψυχοθεραπευτών σε υπόμνημα του στην Επιτροπή Νομικών της Βουλής χαρακτηρίζει την πρακτική των «θεραπειών μεταστροφής» κακοποιητική, ανήθικη και επιβλαβή και συμφωνεί με την ποινικοποίηση της. Πώς διαπιστώνετε το πρόβλημα;

-Το πρόβλημα στη γεωμετρία του δεν διαφέρει από τα πάμπολλα προβλήματα ατόμων που έρχονται στη ψυχοθεραπεία. Δηλαδή τους επιβάλλεται να είναι κάτι άλλο από ό,τι είναι. 

-Άλλοι τους δημιουργούν τα προβλήματα που έρχονται να λύσουν μέσω της ψυχοθεραπείας;

-Ακριβώς. Το θέμα είναι η προβολή των εσωτερικών διαταραχών των γονέων, στο παιδί. Στην Κύπρο έχουμε μια κατάσταση όπου πολλοί νέοι και νέες μεγαλώνουν με το «πρέπει» να κάνουν αυτό ή το άλλο, άσχετα από το τι θέλουν οι ίδιοι να κάνουν. Υπάρχει η άποψη των γονιών ότι κάτι λανθασμένο συμβαίνει με το μωρό τους και πάνε να βρουν τον λεγόμενο ειδικό για να το διορθώσει. Είναι σημαντικό για τους πελάτες ν’ ακούσουν από τον ψυχοθεραπευτή ότι δεν φταίνε σε τίποτε, δεδομένου ότι συνήθως μεγαλώνουν με την αίσθηση ότι είναι προβληματικοί, υπερβολικοί στις ανάγκες και στις επιθυμίες τους και μη αποδεκτοί. Ναι, το θέμα μας στο γενικότερο πλαίσιο είναι η καταπίεση και η απόρριψη αυτού που είναι το παιδί. Αν συγκεντρωθούμε στο συγκεκριμένο ζήτημα που έχει να  κάνει με τον πιο σημαντικό εαυτό του ανθρώπου, τη σεξουαλική του προτίμηση και τον προσανατολισμό του φύλου του, βλέπουμε τον γονιό να θέλει να επιβάλει μια άλλη μορφή σεξουαλικότητας και φυλετικής ταύτισης που δεν είναι επιθυμία του παιδιού, αλλά είναι επιθυμία του γονιού. Τα τελευταία 50 χρόνια έφυγαν πολλά νεαρά άτομα στο εξωτερικό στην επιθυμία τους να βρουν ένα περιβάλλον όπου να είναι πιο αποδεκτοί για τη σεξουαλική τους ταυτότητα, αφού στην Κύπρο βίωναν μόνο την απόρριψη και την κοροϊδία». 

-Πιστεύετε ότι κάθε νεαρός γονιός σήμερα πρέπει να έχει ξεκαθαρισμένα μέσα του τα θέματα της σεξουαλικότητας και του φύλου;

-«Χρειάζεται να έχει τον δικό του εσωτερικό διάλογο και να αναγνωρίζει τουλάχιστον ότι χρειάζεται να λύσει κάποια δικά του άλυτα θέματα ώστε να αντιμετωπίσει σωστά το ενδεχόμενο ο γιος του να είναι ομοφυλόφιλος ή η κόρη του λεσβία. Από δική μου εμπειρία υπάρχουν σημάδια από νωρίς τα οποία αγνοήθηκαν. Το παιδί μεγαλώνοντας νιώθει τι θα είναι και τι δεν θα είναι αποδεκτό από τους γονείς. Μπορεί να λεχθεί ότι εκφράζεται συνήθως στην εφηβεία, όμως όταν έρχονται οι άνθρωποι στην ψυχοθεραπεία, θα πουν ότι πάντα ένιωθαν ότι είναι διαφορετικοί – από τότε που ήταν μικρά παιδιά. Στην εφηβεία αρχίζουν να εκφράζονται οι σεξουαλικές επιθυμίες πιο έντονα από την προηγούμενη περίοδο της ζωής και αρχίζει να παίρνει μορφή ο σεξουαλικός προσανατολισμός. Υπάρχουν και οι σωματικές αλλαγές, η επίδραση των ορμονών που αρχίζουν να πέφτουν μέσα σου σαν ατομικές βόμβες και να «φωνάζουν» ότι είσαι έτοιμος για την επόμενη φάση, τη σεξουαλική επαφή. Που δεν είναι διαφοροποιημένη από την αγάπη, αλλά αποτελεί υλοποίηση της επιθυμίας για οικειότητα και για μια αμφίδρομη αγάπη και φροντίδα».

Βήματα μπροστά και πίσω

-Σε κοινωνικό επίπεδο τα ζητήματα της σεξουαλικότητας και της έκφρασης της, έχουν σήμερα βελτιωθεί έτσι δεν είναι;

-«Σε μεγάλο βαθμό ναι. Σε μια παρέα ανδρών και γυναικών μπορείς σήμερα να δεις στρέιτ άτομα, ομοφυλόφιλους και λεσβίες και δεν τίθεται κανένα θέμα. Είναι πλέον φυσικό και αποδεκτό η 40χρονη κόρη μου να μιλήσει στις φίλες της για τον άντρα της και η κοπέλα δίπλα της να μιλήσει για τη σύντροφο της. Κι αυτό είναι πολύ ενθαρρυντικό. Υπάρχουν ορισμένα πράγματα που εμείς που μεγαλώσαμε σε… πρωτόγονες καταστάσεις δεν μπορούμε να τα υπερβούμε ποτέ ολοκληρωτικά. Τα εσωτερικεύσαμε μέσα μας και μπορούμε μόνο να έχουμε διάλογο με αυτά. Να σου πω ένα παράδειγμα. Όταν μεγάλωναν οι δύο κόρες μου στο Λονδίνο,  αποφάσισαν να προσκαλέσουν στο σπίτι μια νέα φίλη τους από το δημοτικό σχολείο. Κτύπησε το κουδούνι, άνοιξα την πόρτα και είδα ένα μικρό μαύρο προσωπάκι απέναντί μου. Και ένιωσα σοκ… τις ρώτησα γιατί δεν μου είπαν ότι είναι μαύρη η φίλη τους… Για εκείνες δεν ήταν τίποτα ιδιαίτερο, αλλά εγώ έπρεπε να το συνηθίσω και να διαχειριστώ τον δικό μου «πρωτογονισμό» που εξακολουθούσε να υπάρχει μέσα μου μετά από τόσα χρόνια ψυχοθεραπείας…».

ΕΠΙΤΕΥΓΜΑ Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ

-Παρόλη τη βελτίωση βέβαια, έχουμε και τις «θεραπείες μεταστροφής». Δηλαδή κάνουμε ως κοινωνία βήματα μπροστά και άλλα βήματα πίσω;

-Στην προσωπική θεραπεία έτσι γίνεται – μπορείς να πας τρία βήματα μπροστά και πέντε πίσω… και πας πίσω για να ξαναπάς μπροστά… Το ίδιο και με τη συλλογική εξέλιξη, χρειάζεται να πάμε πίσω προκειμένου να πάμε μπροστά, αφού για να πάμε μπροστά πρέπει να καταλάβουμε καλύτερα τι έγινε πίσω. Είναι μια δυναμική διαδικασία με συνεχείς επιστροφές κι επαναλήψεις.

-Οπότε ήρθε η ώρα να γίνει και αυτή η συζήτηση στη Βουλή για τις «θεραπείες μεταστροφής;

-Είναι επίτευγμα όλος αυτός ο διάλογος στη Βουλή γιατί είναι μέρος της στιγμής που ήρθε για να διαχειριστούμε αυτό το θέμα με ένα πιο ολοκληρωμένο νομοθετικό τρόπο.

Ένας νέος σε άθλια ψυχολογική κατάσταση

-Μου έχετε αναφέρει μια παλαιότερη περίπτωση πελάτη σας στην Αγγλία που αποτελεί ουσιαστικά μέρος της συζήτησης μας…

-«Ναι ήταν ένας νεαρός Κύπριος ο «Ανδρέας» που ήρθε κοντά μου με την ελπίδα να πετύχει αυτό που δεν πέτυχε ο ψυχίατρος που τον παρακολουθούσε μέχρι τότε… δηλαδή να του επιβάλω μια νέα σεξουαλική ταυτότητα…Ο ψυχίατρος εκείνος ήταν ένας τσαρλατάνος που του έλεγε συνεχώς ότι η ομοφυλοφιλία του δεν είναι καλό πράγμα και του έδινε ως «κατ’ οίκο εργασία», κάποια κείμενα να τα διαβάζει και να φαντάζεται τον εαυτό του ότι έβαζε το πέος του μέσα σε… κόπρανα για να σιχαθεί την ομοφυλοφυλική πράξη με σκοπό να τον θεραπεύσει… Δεν ξέρω αν ο νέος αυτός έμεινε στην Αγγλία και τι απέγινε… πάντα τον σκέφτομαι και διερωτώμαι αν μια μέρα θα μπορούσα να τον δω π. χ. στη Λήδρας και να διαπιστώσω ότι προχώρησε καλά στη ζωή του. Αλλά τότε στα 23 του είχε έρθει κοντά μου κατηγορώντας τον εαυτό του με τα πιο βαριά επίθετα, επειδή είχε προτίμηση για άνδρες και «δεν έπρεπε». 

Ήταν σε μια εμπόλεμη κατάσταση με τον εαυτό του συνεχώς… λες και είχε έναν εσωτερικό γονιό που τον κατέκρινε ασταμάτητα. Αυτό που είχε εσωτερικεύσει ήταν ένας τυραννικός γονιός ή ένας τυραννικός θεός. Είχε τόσο πολύ εμπεδώσει μέσα του το «πρέπει», που δεν υπήρχε χώρος στο μυαλό του να προβληματιστεί από πού ερχόταν αυτό το «πρέπει». 

Ο νεαρός αυτός είχε έρθει κοντά μου σε άθλια ψυχολογική κατάσταση, σε βαθιά κατάθλιψη και ανεπτυγμένες αυτοκτονικές τάσεις – μου είχε εκμυστηρευτεί στην πορεία της θεραπείας του ότι σκεφτόταν να πέσει από το μπαλκόνι… Όμως η δουλειά αντιστράφηκε κι εγώ έγινα ο άνθρωπος που θα του έδινα το περιβάλλον μέσα στο οποίο να αναθεωρήσει αυτά τα «πρέπει» και να αναγνωρίσει ότι αυτό που γίνεται δεν είναι δική του παθολογία, αλλά είναι κάτι που του επιβάλλεται… ώστε να μπορέσει να στραφεί προς τον ομοφυλόφιλο εαυτό και να τον διεκδικήσει αντί να τον αποβάλλει». 

-Πιστεύετε ότι τον έχετε βοηθήσει προς αυτή την κατεύθυνση;

-«Σε ένα βαθμό ναι. Τον είχα δει για μερικούς μήνες και θέλω να πιστεύω ότι είχαν μπει οι κατάλληλες βασικές δομές μέσα στις οποίες θα μπορούσε να κτίσει. Γι’ αυτό θα ήθελα να μάθω πώς εξελίχθηκε η περίπτωση του…».

Tι λένε η Νομική Υπηρεσία και η Επιτροπή Βιοηθικής

Σημειώνουμε ότι στη συνεδρία του Μαρτίου η εκπρόσωπος της Νομικής Υπηρεσίας της Δημοκρατίας επιφυλάχθηκε «να μελετήσει επισταμένα τις επί μέρους πρόνοιες πριν να τοποθετηθεί επί αυτών». Συγκεκριμένα, επικαλούμενη εκθέσεις και ψηφίσματα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ανέφερε ότι «για την καταπολέμηση του φαινομένου προκρίνονται  μέτρα προς την εν γένει ενίσχυση του νομοθετικού πλαισίου προτού επιλεχθεί η ποινικοποίηση συγκεκριμένων πράξεων». 

Υπέρ της ποινικοποίησης των «θεραπειών μεταστροφής» τάχθηκαν με υπομνήματα τους στην Επιτροπή Νομικών της Βουλής η Κυπριακή Εταιρεία Ψυχιατρικής, ο Οργανισμός Νεολαίας Κύπρου και η Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής Κύπρου, ο πρόεδρος της οποίας καθηγητής Κωνσταντίνος Φελλάς, ανώτερος αντιπρύτανης του Πανεπιστημίου Λευκωσίας μίλησε για το θέμα στο πλαίσιο του Φόρουμ IDAHOT+ που πραγματοποιήθηκε στις 12-13 Μαϊου 2022 στη Λεμεσό. 

Ο δρ Φελλάς στάθηκε ιδιαίτερα στις επιπτώσεις παρόμοιων πρακτικών στη ψυχική υγεία των ανηλίκων. Όπως ανέφερε, «τα νεαρά σε ηλικία άτομα είναι ιδιαίτερα ευάλωτα και αυτός ο τρόπος “θεραπείας” μπορεί να τα οδηγήσει σε κατάθλιψη, ανησυχία, χρήση απαγορευμένων ουσιών, τάσεις αυτοκτονίας και εγκατάλειψη της οικογενειακής τους στέγης. Είναι φανερό από τις συζητήσεις που είχαμε σήμερα – είπε – το ότι οι νέοι πρέπει να εκτιμώνται από το τι αυτοί είναι, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το πώς δείχνουν, από πού προέρχονται, από το φύλο τους ή το ποιον αγαπούν. Υπάρχουν πολλά πράγματα που οι νέοι χρειάζονται, σίγουρα όμως αυτό που δε χρειάζονται, είναι το να τους στιγματίζεις με βάση τη σεξουαλική ή τη φυλετική τους ταυτότητα. Αυτό είναι ασυγχώρητο. Οι νέοι μας χρειάζονται αποδοχή, υποστήριξη, σεβασμό και αδιαπραγμάτευτη αγάπη». 

Εξάλλου, ο Σύμβουλος του Προέδρου της Δημοκρατίας για θέματα Πολυπολιτισμικότητας, Αποδοχής και Σεβασμού στη Διαφορετικότητα, Κώστας Γαβριηλίδης, κατέθεσε τέσσερα σημεία βελτίωσης της πρότασης νόμου. 

Στο δικό του υπόμνημα προς την Επιτροπή Νομικών ο Παγκύπριος Ιατρικός Σύλλογος – μέσω του προέδρου του δρα Πέτρου Αγαθαγγέλου και του γραμματέα του δρα Μιχάλη Αναστασιάδη – δηλώνει ότι «στο λεκτικό του προτεινόμενου νομοσχεδίου είναι επιβεβλημένο να προστεθεί και να καταστεί απολύτως σαφής η διαφοροποίηση των επιστημονικά αποδεκτών και τεκμηριωμένων μεθόδων υποστήριξης της ελεύθερης επιθυμίας και δικαιώματος του ατόμου στον αυτοπροσδιορισμό του φύλου του, από τις απαράδεκτες, ανήθικες και αντιδεοντολογικές πρακτικές ή  ψευδοθεραπείες μεταστροφής/επανόρθωσης προς καταστολή ή μεταβολή της βούλησης και έκφρασης του». 

Εξάλλου, στο υπόμνημα του Συνδέσμου Ψυχολόγων Κύπρου που υπογράφει η πρόεδρος του Ελένη Καραγιάννη και η γραμματέας του Μαρίζα Χατζηχαραλάμπους, σημειώνεται η επιφύλαξη του Συνδέσμου για τις προτεινόμενες κυρώσεις. «Θεωρούμε ότι – παρά την ανάγκη για αποτρεπτικές κυρώσεις – οι ποινές φυλάκισης πρέπει να αποτελούν έσχατη λύση, ειδικά όταν πρόκειται για κηδεμόνες» τονίζεται στο υπόμνημα. 

Τέλος, το υπουργείο Υγείας με υπόμνημα που υπέβαλε στη συνεδρία του Μαϊου εισηγείται να τροποποιηθεί το κείμενο του υπό συζήτηση νομοσχεδίου ως εξής: «Επιστημονικά καθιερωμένες κλινικές πράξεις από εξειδικευμένους επαγγελματίες ψυχικής υγείας για σκοπούς αξιολόγησης και θεραπείας δεν συνιστούν ποινικό αδίκημα όταν εφαρμόζονται για την αντιμετώπιση παθήσεων που εντάσσονται στα ισχύοντα επίσημα διεθνή εγχειρίδια ταξινόμησης ψυχικών διαταραχών».