Η ακροδεξιά προελαύνει στη Γερμανία: Τι σημαίνει η νίκη του AfD

Ανταπόκριση από Βρυξέλλες

Η γερμανική ακροδεξιά κατέγραψε τη μεγαλύτερη εκλογική επιτυχία της από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στις περιφερειακές εκλογές της Κυριακής στη Σαξονία-Άνχαλτ, με το κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) να φτάνει, για πρώτη φορά, στο κατώφλι της πραγματικής εξουσίας.

Οι εκλογές στο κρατίδιο θεωρούνται κρίσιμη δοκιμασία για το κατά πόσο το αντιμεταναστευτικό και φιλορωσικό AfD, το οποίο πλέον είναι με διαφορά το δημοφιλέστερο κόμμα στη μεγαλύτερη οικονομία της ΕΕ, μπορεί να μετατρέψει την εκλογική του δύναμη σε συμμετοχή στην κυβέρνηση.

Παράλληλα, ο θρίαμβος της ακροδεξιάς στο ανατολικό κρατίδιο της Σαξονίας-Άνχαλτ αποτελεί ήττα για τον Γερμανό καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς και στέλνει προειδοποιητικό μήνυμα σε άλλους Ευρωπαίους ηγέτες που αντιμετωπίζουν τον ίδιο συνδυασμό χαμηλής ανάπτυξης και απογοήτευσης από την κατεστημένη πολιτική.

Σε ένα ολοένα και πιο πολωμένο πολιτικό σύστημα, ο Μερτς, τα προσωπικά ποσοστά αποδοχής του οποίου έχουν υποχωρήσει σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, βρέθηκε στο επίκεντρο της οργής των ψηφοφόρων για το κόστος ζωής, τις συντάξεις και την οικονομική ανασφάλεια.

Στις πρώτες δημόσιες δηλώσεις του μετά τις εκλογές, ο Μερτς δήλωσε στο εκτελεστικό συμβούλιο του συντηρητικού κόμματός του, των Χριστιανοδημοκρατών (CDU), ότι το αποτέλεσμα είχε κλονίσει βαθιά το κόμμα. Ωστόσο, κατέστησε για ακόμη μία φορά σαφές ότι το CDU δεν θα συνεργαστεί με το AfD.

Πηγή που εργάζεται πάνω σε θέματα γερμανικής πολιτικής στις Βρυξέλλες και επιθυμεί να διατηρήσει την ανωνυμία της δήλωσε: «Εάν το CDU, το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα (SPD), οι Πράσινοι και η Die Linke αρνηθούν όλοι να συνεργαστούν με το AfD, οι αριθμητικοί συσχετισμοί δείχνουν ότι το AfD θα χρειαστεί υποστήριξη για να εξασφαλίσει την πλειοψηφία».

Τι προτείνει το AfD;

Το πολιτικό πρόγραμμα του AfD επικεντρώνεται σε μεγάλο βαθμό στη μετανάστευση, την εθνική κυριαρχία και μια πιο περιοριστική προσέγγιση στο άσυλο. Το κόμμα ζητά αυστηρότερους ελέγχους στα σύνορα, την απέλαση των ανθρώπων που υποχρεούνται να εγκαταλείψουν τη Γερμανία και περιορισμούς στην περαιτέρω μετανάστευση. Υποστηρίζει επίσης αυτό που περιγράφει ως «remigration» («επαναμετανάστευση») και επιθυμεί να καταστήσει δυσκολότερη την πολιτογράφηση.

Στην εξωτερική πολιτική, το AfD υιοθετεί μια σαφώς διαφορετική θέση από εκείνη της σημερινής γερμανικής κυβέρνησης: αντιτίθεται στη συνέχιση της στρατιωτικής υποστήριξης προς την Ουκρανία και τάσσεται υπέρ της αποκατάστασης στενότερων οικονομικών σχέσεων με τη Ρωσία, συμπεριλαμβανομένης της άρσης των κυρώσεων. Το Reuters έχει περιγράψει τη θέση του κόμματος ως εθνικιστική, αντιμεταναστευτική και φιλορωσική.

Σε ό,τι αφορά την οικονομία και το κλίμα, το AfD τάσσεται υπέρ της ανατροπής αρκετών από τις κλιματικές πολιτικές της Γερμανίας και της μείωσης αυτού που θεωρεί δαπανηρούς περιβαλλοντικούς κανονισμούς. Το πρόγραμμά του υποστηρίζει την επέκταση της πυρηνικής και της λιγνιτικής/ανθρακικής ενέργειας, καθώς και την επαναφορά των εισαγωγών ρωσικού φυσικού αερίου, ενώ απορρίπτει την κυρίαρχη επιστημονική συναίνεση σχετικά με την ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή.

Το κόμμα επιθυμεί επίσης η Γερμανία να απομακρυνθεί από τη σημερινή δομή της Ευρωπαϊκής Ένωσης και, σύμφωνα με ανάλυση της Deutsche Welle για το προεκλογικό του πρόγραμμα του 2025, προτείνει την αποχώρηση από την ΕΕ και την κατάργηση του ευρώ, προς όφελος μιας χαλαρότερης ευρωπαϊκής οικονομικής και πολιτικής συνεργασίας.

Γιατί επέλεξαν οι ψηφοφόροι το AfD;

Ένας από τους βασικούς λόγους για την επιτυχία του AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ ήταν η ευρεία δυσαρέσκεια απέναντι στα καθιερωμένα πολιτικά κόμματα, ιδιαίτερα απέναντι στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση υπό τον Μερτς. Δημοσκοπήσεις που πραγματοποιήθηκαν γύρω από τις εκλογές έδειξαν εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα ικανοποίησης από την κυβέρνηση, με το 87% των ψηφοφόρων να δηλώνει δυσαρεστημένο από τις επιδόσεις της. Πολλοί ψηφοφόροι φαίνεται, επομένως, ότι χρησιμοποίησαν τις εκλογές ως τρόπο έκφρασης της απογοήτευσής τους από την εθνική πολιτική, αντί απλώς να επιλέξουν μεταξύ διαφορετικών πολιτικών για το ίδιο το κρατίδιο. Έρευνα της Forschungsgruppe Wahlen, ενός γερμανικού ερευνητικού ινστιτούτου, διαπίστωσε ότι μεγάλη πλειοψηφία των ψηφοφόρων θεωρούσε πως μια καλύτερη επίδοση της ομοσπονδιακής κυβέρνησης θα μπορούσε να είχε αποδυναμώσει το AfD, ενώ πολλοί πρώην ψηφοφόροι του CDU περιέγραψαν ρητά την απόφασή τους να αλλάξουν κόμμα ως «προειδοποίηση» προς την κυβέρνηση. Ως αποτέλεσμα, το AfD επωφελήθηκε από την υποχώρηση της αξιοπιστίας του CDU, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως τη σαφέστερη εναλλακτική απέναντι στο πολιτικό κατεστημένο.

Η μετανάστευση αποτέλεσε έναν ακόμη ιδιαίτερα σημαντικό παράγοντα. Η γερμανική εταιρεία δημοσκοπήσεων Infratest dimap εντόπισε τη μετανάστευση, την εκπαίδευση και την οικονομία μεταξύ των σημαντικότερων προβλημάτων για τους ψηφοφόρους στη Σαξονία-Άνχαλτ, ενώ το AfD θεωρούνταν ολοένα και περισσότερο το κόμμα που ήταν περισσότερο ικανό να αντιμετωπίσει αυτές τις ανησυχίες. Η αντίθεση του κόμματος στη μετανάστευση, οι εκκλήσεις του για αυστηρότερες πολιτικές απελάσεων και η ευρύτερη εθνικιστική ρητορική του, επομένως, βρήκαν ανταπόκριση σε ψηφοφόρους που πίστευαν ότι τα καθιερωμένα κόμματα είχαν αποτύχει να αντιμετωπίσουν τις ανησυχίες σχετικά με τη μετανάστευση και την κοινωνική συνοχή.

Ωστόσο, το αποτέλεσμα δεν θα πρέπει να ερμηνευθεί αποκλειστικά ως ψήφος κατά της μετανάστευσης. Η οικονομική ανασφάλεια και η δυσαρέσκεια για το βιοτικό επίπεδο έπαιξαν επίσης σημαντικό ρόλο. Περίπου 65% των ψηφοφόρων του AfD θεωρούν την οικονομική τους κατάσταση κακή. Στη Γερμανία, οι τιμές των τροφίμων έχουν αυξηθεί κατά 34,7% από το 2019, ενώ οι μισθοί έχουν αυξηθεί μόλις κατά 14,8%. Την ίδια στιγμή, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση πρότεινε μια σειρά μέτρων που περιλαμβάνουν περικοπές στις κοινωνικές παροχές, γεγονός που ενίσχυσε περαιτέρω τη στροφή των ψηφοφόρων προς το AfD.

Μετά τα αποτελέσματα της Κυριακής, αρκετές φωνές, μεταξύ άλλων και από την Κοινωνική Ένωση της Γερμανίας (SoVD), ζητούν από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση να αλλάξει πορεία στις μεταρρυθμίσεις που έχει σχεδιάσει και να διασφαλίσει την ενίσχυση των δημόσιων υπηρεσιών.

Το κόμμα επωφελήθηκε επίσης από τις ιδιαίτερες πολιτικές και ιστορικές συνθήκες στην ανατολική Γερμανία. Η Σαξονία-Άνχαλτ αποτελούσε μέρος της Ανατολικής Γερμανίας πριν από την επανένωση, και οι οικονομικές και κοινωνικές διαφορές μεταξύ ανατολικής και δυτικής Γερμανίας εξακολουθούν να έχουν πολιτική σημασία. Το Reuters ανέφερε ότι ορισμένοι ψηφοφόροι στην πρώην Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας (ΛΔΓ) εξακολουθούν να βλέπουν τη Ρωσία διαφορετικά από τους ψηφοφόρους στη δυτική Γερμανία, εν μέρει λόγω της ιστορικής εμπειρίας της περιοχής με τη Σοβιετική Ένωση. Η αντίθεση του AfD στη στρατιωτική υποστήριξη προς την Ουκρανία και η υποστήριξή του για την ανανέωση των οικονομικών σχέσεων με τη Ρωσία απευθύνθηκαν, επομένως, σε ορισμένους ψηφοφόρους που ήταν επικριτικοί απέναντι στην τρέχουσα κατεύθυνση της γερμανικής εξωτερικής πολιτικής. Παράλληλα, η προεκλογική εκστρατεία του κόμματος επιχείρησε να αξιοποιήσει αισθήματα νοσταλγίας και δυσαρέσκειας για τις αλλαγές που έφερε η επανένωση. Ο επικεφαλής υποψήφιός του, Ούλριχ Ζίγκμουντ, παρουσίασε μια πιο προσιτή δημόσια εικόνα, χρησιμοποιώντας παράλληλα μηνύματα που επικεντρώνονταν στην αποκατάσταση μιας ασφαλέστερης και πιο ενωμένης Γερμανίας.

Ένας ακόμη σημαντικός παράγοντας ήταν η ικανότητα του AfD να κινητοποιήσει ψηφοφόρους που στο παρελθόν απείχαν από τις εκλογές. Οι πρώτες αναλύσεις των μετακινήσεων των ψηφοφόρων δείχνουν ότι ένα σημαντικό ποσοστό των νέων υποστηρικτών του κόμματος προήλθε από τον πληθυσμό που συνήθως δεν ψήφιζε, ενώ μια ακόμη σημαντική ομάδα είχε προηγουμένως ψηφίσει το CDU. Αυτό δείχνει ότι η επιτυχία του AfD δεν ήταν απλώς αποτέλεσμα της μεγαλύτερης κινητοποίησης των ήδη υπαρχόντων ψηφοφόρων της ακροδεξιάς. Το κόμμα κατάφερε επίσης να προσελκύσει ανθρώπους που προηγουμένως στήριζαν τα κυρίαρχα συντηρητικά κόμματα ή που παρέμεναν πολιτικά ανενεργοί. Η συμμετοχή-ρεκόρ, περίπου 78%, καθιστά αυτό το στοιχείο ιδιαίτερα σημαντικό: το AfD κατάφερε να μετατρέψει τη δυσαρέσκεια σε πραγματική εκλογική συμμετοχή.

Τέλος, τα στοιχεία δείχνουν ότι το AfD δεν αποτέλεσε απλώς ένα όχημα διαμαρτυρίας για όλους τους ψηφοφόρους του. Κατά τους μήνες που προηγήθηκαν των εκλογών, το κόμμα άρχισε να αποκτά αξιοπιστία μεταξύ των ψηφοφόρων ως κόμμα ικανό να αντιμετωπίσει τα σημαντικότερα προβλήματα του κρατιδίου. Η Infratest dimap διαπίστωσε ότι μόλις το 18% των ψηφοφόρων εμπιστευόταν το CDU για την επίλυση των σημαντικότερων προβλημάτων του κρατιδίου, έναντι 31% που εξέφραζε εμπιστοσύνη στο AfD. Μέχρι τον Ιούλιο, το 36% δήλωνε ότι εμπιστευόταν περισσότερο το AfD για την αντιμετώπιση των βασικών ζητημάτων του κρατιδίου, έναντι μόλις 16% για το CDU. Αυτό δείχνει ότι η υποστήριξη προς το AfD βασιζόταν ολοένα και περισσότερο όχι μόνο στην αντίθεση προς την κυβέρνηση, αλλά και στην πεποίθηση ενός σημαντικού τμήματος των ψηφοφόρων ότι το κόμμα προσέφερε αποτελεσματικότερες λύσεις.

Πόσο αντιπροσωπευτικές είναι αυτές οι εκλογές για τη Γερμανία;

Παρότι το αποτέλεσμα στη Σαξονία-Άνχαλτ είναι σημαντικό, το κρατίδιο δεν είναι απολύτως αντιπροσωπευτικό της Γερμανίας στο σύνολό της. Με λίγο περισσότερους από δύο εκατομμύρια κατοίκους, αντιπροσωπεύει μόνο ένα μικρό ποσοστό των περίπου 84 εκατομμυρίων κατοίκων της Γερμανίας και διαθέτει ιδιαίτερα πολιτικά και ιστορικά χαρακτηριστικά ως πρώην ανατολικογερμανικό κρατίδιο. Το AfD έχει σταθερά καλύτερες επιδόσεις στην ανατολική Γερμανία, όπου η δυσαρέσκεια για τα αποτελέσματα της επανένωσης, τα χαμηλότερα εισοδήματα, η δημογραφική συρρίκνωση και οι διαφορετικές στάσεις απέναντι στη Ρωσία έχουν συμβάλει στην υποστήριξή του. Το Reuters έχει επισημάνει ότι η υποστήριξη προς το AfD στην ανατολή αντανακλά όχι μόνο την αντίθεση στη μετανάστευση, αλλά και τις οικονομικές απογοητεύσεις και την παρατεταμένη αίσθηση ότι η ανατολική Γερμανία έχει παραμεληθεί από το Βερολίνο.

Ωστόσο, οι εκλογές δεν θα πρέπει να απορριφθούν ως ένα μεμονωμένο ανατολικογερμανικό φαινόμενο. Η υποστήριξη προς το AfD αυξάνεται σε εθνικό επίπεδο και η επιτυχία του στη Σαξονία-Άνχαλτ αντανακλά την ευρύτερη δυσαρέσκεια απέναντι στα καθιερωμένα κόμματα και την ομοσπονδιακή κυβέρνηση. Το μέγεθος του αποτελέσματος —περίπου 44% των ψήφων, έναντι 20,8% το 2021— το καθιστά ιδιαίτερα σημαντικό ως ένδειξη του βαθμού στον οποίο έχει αναπτυχθεί η υποστήριξη προς το κόμμα.

Ωστόσο, θα ήταν παραπλανητικό να θεωρήσουμε ότι το 44% στη Σαξονία-Άνχαλτ μεταφράζεται άμεσα σε αντίστοιχη υποστήριξη σε ολόκληρη τη Γερμανία. Η ισχυρότερη επίδοση του AfD στο κρατίδιο αντανακλά συγκεκριμένες συνθήκες της ανατολικής Γερμανίας, οι οποίες δεν απαντώνται στον ίδιο βαθμό στα δυτικά κρατίδια. Παρ’ όλα αυτά, αυτό δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως αποκλειστικά ανατολικογερμανικό πρόβλημα. Οι πιο πρόσφατες δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι, εάν η Γερμανία πραγματοποιούσε σήμερα ομοσπονδιακές εκλογές, το AfD θα ήταν το ισχυρότερο κόμμα στη χώρα, με 28% έναντι 20% του CDU. Επομένως, οι εκλογές θα πρέπει να γίνουν καλύτερα κατανοητές ως προειδοποίηση για μια ευρύτερη εθνική τάση και όχι ως άμεση αποτύπωση της γερμανικής κοινής γνώμης στο σύνολό της.