Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google

Add philenews.com on Google

Του Νεόφυτου Καθητζιώτη

Ενόσω η Βουλή εξετάζει τον προϋπολογισμό του 2027, τα δημοσιονομικά νέα είναι γνωστά. Το πλεόνασμα του 2025 ανήλθε στο 3,6% του ΑΕΠ, το υψηλότερο στην Ευρωπαϊκή Ένωση και οι οίκοι αξιολόγησης επανέφεραν την Κύπρο στην κατηγορία Α.

Για το 2027, οι εκτιμήσεις κυμαίνονται μεταξύ 2,5% και 4% του ΑΕΠ, δηλαδή από 1 έως 1,6 δισ. ευρώ. Η δημόσια συζήτηση εστιάζει, εύλογα, στο μέγεθος του πλεονάσματος και στο αν είναι μεγαλύτερο από όσο χρειάζεται. Λιγότερη προσοχή έχει δοθεί στη σύνθεσή του: από πού προέρχεται και πόσο από αυτό μπορεί να θεωρηθεί μόνιμο. Κι όμως, από αυτό εξαρτάται και το πόσο πλεόνασμα χρειάζεται η οικονομία.

Η απάντηση βρίσκεται στη μεγέθυνση της οικονομίας και στις αλλαγές στη δομή της. Κυρίως μετά το 2022, εκατοντάδες διεθνείς εταιρείες, πολλές από τον χώρο της τεχνολογίας, εγκαταστάθηκαν στην Κύπρο, ενώ ο πληθυσμός αυξήθηκε σε σχέση με το 2019 κατά περίπου 93.000 άτομα, δηλαδή κατά περισσότερο από 10%.

Το αποτέλεσμα ήταν μια σημαντική διεύρυνση της φορολογικής βάσης. Σύμφωνα με τη Eurostat, τα έσοδα από φόρους και κοινωνικές εισφορές ανήλθαν το 2025 σε 13,9 δισ. ευρώ, από 8,4 δισ. το 2019. Ως ποσοστό του ΑΕΠ, ωστόσο, παρέμειναν κοντά στο 36%, καθώς το ονομαστικό ΑΕΠ αυξήθηκε στο ίδιο διάστημα κατά 64%. Στον ίδιο παράγοντα οφείλεται και η αποκλιμάκωση του δημόσιου χρέους από το 92% στο 52% του ΑΕΠ, αφού σε ευρώ το χρέος βρίσκεται σήμερα περίπου στο επίπεδο του 2019.

Οι δημόσιες δαπάνες, από την πλευρά τους, κινήθηκαν με βραδύτερο ρυθμό από την οικονομία και υποχώρησαν από περίπου 40% του ΑΕΠ πριν από την πανδημία σε 38% κατά μέσο όρο την περίοδο 2022–25. Το πλεόνασμα, επομένως, προήλθε από τη διεύρυνση της φορολογικής βάσης και από δαπάνες που αυξήθηκαν βραδύτερα. Το ερώτημα είναι πόση από αυτή τη βάση είναι διαρθρωτική και θα παραμείνει μακροπρόθεσμα στην οικονομία.

Νέα οικονομία, νέες πηγές εσόδων

Οι παραδοσιακοί πυλώνες της οικονομίας, ο τουρισμός, το εμπόριο, τα ακίνητα και οι επαγγελματικές υπηρεσίες, παραμένουν ισχυροί. Η μεγάλη αλλαγή είναι η πληροφορική: το 2019 απέφερε από το εξωτερικό περίπου όσα και ο τουρισμός, γύρω στα 3 δισ. ευρώ· το 2025 έφτασε τα 8,9 δισ. Ο τουρισμός, χάρη στις έμμεσες επιδράσεις του σε ολόκληρη την οικονομία, παραμένει σημαντικός, ο τομέας της πληροφορικής όμως έχει πλέον αναδειχθεί σε νέο πυλώνα της οικονομίας.

Η δυναμική αυτή αποτυπώνεται και στα δημόσια έσοδα, μέσα από δύο διαφορετικές πηγές. Η πρώτη αφορά τους ανθρώπους που ήρθαν στο νησί, από στελέχη εταιρειών λογισμικού που εγκαταστάθηκαν με τις οικογένειές τους έως χιλιάδες εργαζομένους σε θέσεις χαμηλότερων αποδοχών.

Σύμφωνα με τη Eurostat, πολίτες τρίτων χωρών κάλυψαν περισσότερες από τις μισές νέες θέσεις απασχόλησης. Τα έσοδα από τον φόρο εισοδήματος φυσικών προσώπων διπλασιάστηκαν, από 0,6 σε 1,2 δισ. ευρώ, ενώ οι κοινωνικές εισφορές αυξήθηκαν κατά 2,1 δισ. ευρώ. Όσο οι άνθρωποι αυτοί παραμένουν στην Κύπρο, τα έσοδα αυτά είναι σχετικά σταθερά.

Η δεύτερη πηγή είναι τα εταιρικά κέρδη. Τα έσοδα από τον φόρο εισοδήματος νομικών προσώπων διπλασιάστηκαν επίσης, από 1,3 σε 2,6 δισ. ευρώ και αντιστοιχούν πλέον στο 6,8% του ΑΕΠ, ποσοστό υψηλότερο από αυτό συγκρίσιμων χωρών, παρά τον συντελεστή του 12,5% που ίσχυε έως πέρυσι. Το μεγαλύτερο μέρος φαίνεται να προέρχεται από διεθνείς εταιρείες, πολλές από τις οποίες εγκαταστάθηκαν μετά το 2022.

Τα έσοδα αυτά, και ιδίως όσα συνδέονται με πνευματική ιδιοκτησία, είναι πιο ευμετάβλητα: εξαρτώνται από αποφάσεις πολυεθνικών ομίλων, από τη φορολογική θέση της Κύπρου σε σύγκριση με άλλες χώρες και από διεθνείς κανόνες, όπως ο ελάχιστος παγκόσμιος φόρος 15%.

Είναι χαρακτηριστικό ότι, παρότι η Κύπρος εξάγει πλέον περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες από όσα εισάγει, το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών παρουσιάζει έλλειμμα 8,4% του ΑΕΠ. Σημαντικό μέρος της αξίας που παράγουν οι ξένες επιχειρήσεις καταλήγει στους μετόχους τους στο εξωτερικό. Στην οικονομία παραμένουν κυρίως οι μισθοί, η κατανάλωση και οι φόροι, γεγονός που εξηγεί σε μεγάλο βαθμό την άνοδο των δημόσιων εσόδων.

 Μόνιμες δαπάνες, μόνιμα έσοδα

Στη διαχείριση ενεργητικού και παθητικού των τραπεζών ισχύει ένας βασικός κανόνας: οι μακροπρόθεσμες υποχρεώσεις χρηματοδοτούνται από σταθερές πηγές. Η ίδια λογική βοηθά και στην ανάγνωση του προϋπολογισμού. Τα σταθερά έσοδα μπορούν να στηρίξουν μόνιμες δαπάνες, όπως μισθούς, συντάξεις και επιδόματα. Τα έσοδα που ενδέχεται να μην επαναληφθούν, όπως μέρος των σημερινών πλεονασμάτων, ταιριάζουν περισσότερο σε εφάπαξ επενδύσεις ή στην ενίσχυση των αποθεματικών.

Η λογική αυτή γεφυρώνει και δύο απόψεις που συχνά παρουσιάζονται ως αντικρουόμενες. Η πρώτη υποστηρίζει ότι το πλεόνασμα είναι μεγαλύτερο από όσο χρειάζεται, ενώ οι δημόσιες επενδύσεις υστερούν. Η δεύτερη, του Δημοσιονομικού Συμβουλίου, προειδοποιεί ότι η ανάπτυξη μέσω της αύξησης της απασχόλησης φθάνει στα όριά της. Και οι δύο οδηγούν στο ίδιο συμπέρασμα: τα πλεονάσματα αξιοποιούνται καλύτερα σε εφάπαξ έργα, σε υποδομές που λείπουν και σε παρεμβάσεις που κάνουν την οικονομία πιο αποδοτική, παρά σε νέες μόνιμες δαπάνες.

Τι θα μπορούσε να γίνει

Ένα πρώτο βήμα θα ήταν μεγαλύτερη διαφάνεια. Στην Κύπρο δεν δημοσιεύεται εκτίμηση του μέρους των εσόδων που ενδέχεται να είναι προσωρινό. Στην Ιρλανδία, όπου ο εταιρικός φόρος έχει ακόμη μεγαλύτερο βάρος στον κρατικό προϋπολογισμό, το Δημοσιονομικό Συμβούλιο δημοσιεύει μια τέτοια εκτίμηση, ενώ το κράτος αποταμιεύει μέρος των έκτακτων εσόδων σε δύο ταμεία: ένα μακροπρόθεσμο, στο οποίο μεταφέρει κάθε χρόνο το 0,8% του ΑΕΠ, και ένα που χρηματοδοτεί υποδομές και έργα για το κλίμα και το περιβάλλον.

Ανάλογη εκτίμηση από το Δημοσιονομικό Συμβούλιο της Κύπρου θα τεκμηρίωνε καλύτερα τη συζήτηση για τον προϋπολογισμό και θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για ένα αντίστοιχο επενδυτικό ταμείο: τα έσοδα που κρίνονται προσωρινά θα αποταμιεύονταν για δυσκολότερες χρονιές ή θα χρηματοδοτούσαν, σε βάθος χρόνου, έργα υποδομής και επενδύσεις που καλύπτουν χρόνιες ελλείψεις. Με πλεονάσματα που την περίοδο 2022–25 ξεπέρασαν αθροιστικά τα 4 δισ. ευρώ, οι πόροι για κάτι τέτοιο υπάρχουν.

Παράλληλα, υπάρχει περιθώριο για περισσότερες δημόσιες επενδύσεις. Σύμφωνα με τη Eurostat, ανέρχονται στο 3,2% του ΑΕΠ, έναντι 3,9% στην ΕΕ, απόκλιση που αντιστοιχεί σε περίπου 270 εκατ. ευρώ τον χρόνο. Οι προτεραιότητες δεν είναι δύσκολο να εντοπιστούν: οι υδατικοί πόροι, σε μια χώρα που αντιμετωπίζει χρόνια λειψυδρία, οι δημόσιες υποδομές και συγκοινωνίες, και κυρίως η ηλεκτρική ενέργεια.

Το κόστος του ηλεκτρισμού, που επιβαρύνει κάθε νοικοκυριό και επιχείρηση, είναι ίσως το πιο απτό ζήτημα ανταγωνιστικότητας της οικονομίας. Οι επενδύσεις στο δίκτυο, στην αποθήκευση και στη διασύνδεση θα αποδώσουν όμως μόνο αν συνδυαστούν με αποφάσεις για τη λειτουργία και τη διακυβέρνηση της ΑΗΚ, η οποία παραμένει κομβικό σημείο του προβλήματος.

Τέλος, χρειάζεται να διαφυλαχθεί ό,τι προσέλκυσε αυτούς τους ανθρώπους και τις επιχειρήσεις στην Κύπρο: ένα ανταγωνιστικό και προβλέψιμο επιχειρηματικό περιβάλλον, καθώς και οι πρωτοβουλίες προσέλκυσης επενδύσεων, όπως αυτές του Invest Cyprus. Για να παραμείνουν, όμως, χρειάζονται επίσης κατοικία σε προσιτές τιμές, καλή εκπαίδευση και ένα σύστημα υγείας που συνεχίζει να βελτιώνεται.

Ο τουρισμός και οι επαγγελματικές υπηρεσίες αποτελούν εδώ και δεκαετίες ισχυρές βάσεις της οικονομίας. Οι νέοι κλάδοι τη διαφοροποιούν και την κάνουν λιγότερο ευάλωτη σε κρίσεις· για να εδραιωθούν, όμως, θα χρειαστούν ενεργές πολιτικές που αναγνωρίζουν τη συμβολή τους.

 Αποφάσεις που απαιτούν πολιτικό θάρρος

Η καλή κατάσταση των δημόσιων οικονομικών μειώνει επίσης το κόστος των δύσκολων αποφάσεων, καθώς υπάρχουν πόροι για τη στήριξη όσων επηρεάζονται, και μια οικονομία του μεγέθους της Κύπρου, με πληθυσμό ανάλογο μιας μεγάλης ευρωπαϊκής πόλης, μπορεί να δοκιμάσει, να αξιολογήσει και να διορθώσει γρήγορα τις πολιτικές που εφαρμόζει.

Το ΓεΣΥ, ένα από τα λίγα πρόσφατα παραδείγματα μεγάλης μεταρρύθμισης που υλοποιήθηκαν, έδειξε ότι κάτι τέτοιο είναι εφικτό. Το ότι τέτοια παραδείγματα είναι λίγα δείχνει, ωστόσο, πόσο σπάνια βρίσκεται το πολιτικό θάρρος για αλλαγές αυτής της κλίμακας.

Υπό αυτό το πρίσμα, το ερώτημα για τον προϋπολογισμό του 2027 δεν είναι μόνο πόσα θα δαπανηθούν και πού, αλλά και αν η σημερινή δημοσιονομική άνεση θα αξιοποιηθεί για αποφάσεις που σε δυσκολότερες συνθήκες δεν θα είναι εφικτές.

Ο Νεόφυτος Καθητζιώτης είναι Λέκτορας Χρηματοοικονομικών στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Αμβούργου. Εργάστηκε για περισσότερα από 15 χρόνια σε θέσεις Treasury και χρηματοπιστωτικών αγορών σε διεθνείς τράπεζες στο Λονδίνο και τη Φρανκφούρτη.