Πάνος Τσακλόγλου:Η φορολόγηση του παγκόσμιου πλούτου σκοντάφτει στην πολιτική βούληση

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΗΝ ΞΕΝΙΑ ΤΟΥΡΚΗ

Ο παγκόσμιος ιδιωτικός πλούτος αυξάνεται με εντυπωσιακούς ρυθμούς, αλλά η κατανομή του παραμένει εξαιρετικά άνιση. Την ώρα που εκατομμύρια νοικοκυριά βρίσκονται αντιμέτωπα με το υψηλό κόστος ζωής και την οικονομική ανασφάλεια, το πλουσιότερο 10% του παγκόσμιου πληθυσμού κατέχει περίπου τα τρία τέταρτα του συνολικού πλούτου, ενώ το φτωχότερο 50% περιορίζεται μόλις στο 2%. Πρόκειται για μια ανισορροπία που δεν αποτυπώνεται μόνο στους οικονομικούς δείκτες, αλλά επηρεάζει άμεσα τις ευκαιρίες, την κοινωνική κινητικότητα και, τελικά, τη λειτουργία της ίδιας της δημοκρατίας.

Η ιδέα φορολόγησης του πλούτου παραμένει ελκυστική, τονίζει στην συνέντευξή του στον “Φιλελεύθερο”, ο Πάνος Τσακλόγλου, Καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος του Συμβουλίου Νομισματικής Πολιτικής της Τράπεζας της Ελλάδος, προσθέτοντας ωστόσο, πως πρόκειται για ένα δύσκολο εγχείρημα, που για να έχει επιτυχία απαιτεί παγκόσμια συνεργασία. «Ένας ελάχιστος φόρος στους δισεκατομμυριούχους είναι τεχνικά εφικτός. Για να είναι όμως αποτελεσματικός, χρειάζεται συντονισμός μεταξύ ενός αρκετά μεγάλου αριθμού σημαντικών οικονομιών και αποτελεσματική ανταλλαγή πληροφοριών. Το βασικό εμπόδιο είναι μάλλον πολιτικό παρά τεχνικό».

Η συγκέντρωση οικονομικής δύναμης, όμως, δεν είναι μόνο ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης, επισημαίνει ο Πάνος Τσακλόγλου. Όταν ο πλούτος εξασφαλίζει προνομιακή πρόσβαση στην πολιτική εξουσία, στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης και στα κέντρα λήψης αποφάσεων, οι συνέπειες αγγίζουν τον πυρήνα της δημοκρατίας. «Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο πόσο άνισα κατανέμεται ο πλούτος, αλλά κατά πόσο η συγκέντρωσή του περιορίζει την κοινωνική κινητικότητα και την ισότητα ευκαιριών και, τελικά, υπονομεύει την αρχή της ισότιμης συμμετοχής των πολιτών στη δημοκρατική διαδικασία», αναφέρει.

–Πώς διαμορφώνεται ο παγκόσμιος ιδιωτικός πλούτος σήμερα και σε πόσα χέρια είναι συγκεντρωμένος;

-Όταν μιλάμε για ιδιωτικό πλούτο, εννοούμε συνήθως τον καθαρό πλούτο των νοικοκυριών: χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία, ακίνητα και λοιπά περιουσιακά στοιχεία, μείον τις υποχρεώσεις τους. Σε αντίθεση, όμως, με το εισόδημα, αξιόπιστες και συγκρίσιμες μακροχρόνιες σειρές για το ύψος και, κυρίως, την κατανομή του πλούτου υπάρχουν για σχετικά περιορισμένο αριθμό χωρών. Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν δύο πράγματα.

*Πρώτον, ότι τις τελευταίες δεκαετίες ο ιδιωτικός πλούτος αυξήθηκε πολύ ταχύτερα από το εισόδημα. Ενδεικτικά, στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη ο συνολικός πλούτος των νοικοκυριών αντιστοιχούσε περίπου σε τρεις φορές το εθνικό εισόδημα γύρω στο 1970, ενώ σήμερα βρίσκεται περίπου στις πέντε έως έξι φορές.

*Δεύτερον, ο πλούτος παραμένει εξαιρετικά συγκεντρωμένος και σε αρκετές χώρες η συγκέντρωση αυτή αυξήθηκε σημαντικά μετά το 1980, πολύ περισσότερο στις ΗΠΑ απ’ ό,τι στην Ευρώπη.

Υπάρχει, πάντως, μια σημαντική επιφύλαξη. Οι συνήθεις δείκτες πλούτου δεν περιλαμβάνουν πλήρως ένα πολύ σημαντικό άυλο περιουσιακό στοιχείο: την παρούσα αξία των δικαιωμάτων από δημόσια και άλλα μη κεφαλαιοποιητικά συνταξιοδοτικά συστήματα. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σε χώρες με ώριμα διανεμητικά συνταξιοδοτικά συστήματα, όπου για πολλούς εργαζομένους τα σωρευμένα συνταξιοδοτικά δικαιώματα αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα περιουσιακά τους στοιχεία. Μελέτες για χώρες όπως η Ιταλία, η Γερμανία και οι ΗΠΑ δείχνουν ότι, όταν στα συμβατικά περιουσιακά στοιχεία προστεθεί η παρούσα αξία αυτών των δικαιωμάτων, η μετρούμενη ανισότητα του συνολικού πλούτου μειώνεται σημαντικά. Συνεπώς, ο πλούτος είναι πράγματι πολύ άνισα κατανεμημένος, αλλά το μέγεθος της ανισότητας εξαρτάται σημαντικά και από το τι ακριβώς περιλαμβάνουμε στον ορισμό του πλούτου.

-Πού βρίσκεται τοποθετημένος αυτός ο πλούτος; Πού οφείλεται η εκρηκτική συσσώρευση κεφαλαίου σε μια εποχή που οι περισσότεροι δέχονται πολλές οικονομικές πιέσεις; Συμφωνείτε ότι ο παγκόσμιος ιδιωτικός πλούτος εμφανίζει «ανοσία» απέναντι σε κάθε κατάσταση;

-Νομίζω ότι δεν θα συμφωνήσω με την άποψη ότι ο ιδιωτικός πλούτος, και ειδικότερα ο πλούτος των πολύ εύπορων, εμφανίζει «ανοσία» απέναντι στις κρίσεις. Ο πλούτος των τελευταίων αποτελείται σε πολύ μεγάλο βαθμό από μετοχές και επιχειρηματικές συμμετοχές, των οποίων οι αποτιμήσεις παρουσιάζουν μεγάλες διακυμάνσεις. Αυτό φάνηκε καθαρά στην παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση, που κορυφώθηκε μετά την κατάρρευση της Lehman Brothers. Άλλο, όμως, οι βραχυχρόνιες διακυμάνσεις και άλλο η μακροχρόνια τάση. Εδώ και αρκετές δεκαετίες οι αποδόσεις του κεφαλαίου είναι κατά μέσο όρο υψηλότερες από τον ρυθμό μεγέθυνσης της οικονομίας. Παράλληλα, τα πολύ εύπορα νοικοκυριά αποταμιεύουν πολύ μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους και διαθέτουν περισσότερο διαφοροποιημένα χαρτοφυλάκια, με μεγαλύτερη συμμετοχή σε μετοχές και επιχειρηματικό κεφάλαιο. Αντίθετα, για τα περισσότερα νοικοκυριά το σημαντικότερο περιουσιακό στοιχείο είναι συνήθως η κατοικία τους.

Υπάρχει και μία ακόμη σημαντική ασυμμετρία. Σε περιόδους κρίσης, τα νοικοκυριά χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος μπορεί να αναγκαστούν να περιορίσουν την αποταμίευσή τους ή ακόμη και να ρευστοποιήσουν περιουσιακά στοιχεία για να διατηρήσουν την κατανάλωσή τους. Οι πολύ πλούσιοι όχι μόνο δεν αντιμετωπίζουν αυτόν τον περιορισμό, αλλά μπορούν να αγοράζουν περιουσιακά στοιχεία όταν οι τιμές τους έχουν υποχωρήσει. Έτσι, παρά τις κατά καιρούς μεγάλες απώλειες, η μακροχρόνια δυναμική της συσσώρευσης πλούτου εξακολουθεί να λειτουργεί προς όφελος όσων διαθέτουν ήδη σημαντικό κεφάλαιο.

-Έχει φορολογηθεί αυτός ο πλούτος;

-Μέρος του εισοδήματος από το οποίο δημιουργήθηκε ο πλούτος έχει ασφαλώς φορολογηθεί. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι έχει φορολογηθεί και η σημερινή αξία του πλούτου. Αν, για παράδειγμα, η αξία μιας επιχειρηματικής συμμετοχής πολλαπλασιαστεί, η υπεραξία συνήθως δεν φορολογείται στο επίπεδο του μετόχου παρά μόνο όταν αυτός πουλήσει τη συμμετοχή του. Πρέπει επίσης να λάβουμε υπόψη ότι, από τη δεκαετία του 1980 και για αρκετές δεκαετίες, υπήρξε στις αναπτυγμένες οικονομίες μια ισχυρή τάση μείωσης της φορολογίας τόσο των υψηλών εισοδημάτων όσο και του κεφαλαίου. Είναι χαρακτηριστικό ότι στις χώρες του ΟΟΣΑ ο μέσος ανώτατος συντελεστής φορολογίας προσωπικού εισοδήματος μειώθηκε από περίπου 66% το 1981 σε περίπου 42% τρεις δεκαετίες αργότερα. Παράλληλα, ο μέσος συντελεστής φορολογίας των εταιρικών κερδών μειώθηκε από περίπου 47% στις αρχές της δεκαετίας του 1980 σε περίπου 24% σήμερα. Η πτωτική αυτή τάση έχει, πάντως, σε σημαντικό βαθμό ανακοπεί τα τελευταία χρόνια.

Τέλος, οι πολύ εύποροι έχουν πολύ μεγαλύτερη δυνατότητα να χρησιμοποιούν εξειδικευμένες νομικές και φοροτεχνικές υπηρεσίες ώστε να περιορίζουν, συχνά απολύτως νόμιμα, τη φορολογική τους επιβάρυνση. Παράλληλα, σημαντικό μέρος του παγκόσμιου χρηματοοικονομικού πλούτου διακρατείται σε υπεράκτια χρηματοοικονομικά κέντρα. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι κατ’ ανάγκην αδήλωτο ή αφορολόγητο. Μάλιστα, η διεθνής αυτόματη ανταλλαγή τραπεζικών πληροφοριών έχει περιορίσει σημαντικά την offshore φοροδιαφυγή. Επομένως, απάντηση στο ερώτημα αν ο συσσωρευμένος πλούτος «έχει φορολογηθεί» δεν μπορεί να δοθεί με ένα απλό «ναι» ή «όχι».

-Πόσο άνισα κατανέμεται σήμερα ο ιδιωτικός πλούτος μεταξύ χωρών αλλά και στο εσωτερικό των κοινωνιών;

-Η ανισότητα στην κατανομή του πλούτου είναι πολύ μεγάλη, τόσο μεταξύ χωρών όσο και στο εσωτερικό τους. Σύμφωνα με πρόσφατες εκτιμήσεις του World Inequality Report, το πλουσιότερο 10% του παγκόσμιου πληθυσμού κατέχει περίπου τα τρία τέταρτα του συνολικού πλούτου, ενώ το φτωχότερο 50% μόλις το 2%. Μάλιστα, το πλουσιότερο 1% κατέχει περισσότερο από το ένα τρίτο του παγκόσμιου πλούτου. Η συγκέντρωση είναι πολύ υψηλή σε όλες τις περιοχές του κόσμου, αν και σημαντικά μεγαλύτερη σε ορισμένες από αυτές. Χρειάζονται, όμως, δύο επιφυλάξεις. Πρώτον, όπως ανέφερα προηγουμένως, οι συμβατικές μετρήσεις του πλούτου συνήθως δεν περιλαμβάνουν πλήρως τα συσσωρευμένα δικαιώματα από δημόσια και άλλα μη κεφαλαιοποιητικά συνταξιοδοτικά συστήματα. Η συμπερίληψή τους μειώνει αισθητά τη μετρούμενη ανισότητα, ιδιαίτερα σε χώρες με ώριμα διανεμητικά συνταξιοδοτικά συστήματα. Δεύτερον, δεν είναι ακριβές ότι η ανισότητα του πλούτου διευρύνεται συνεχώς και παντού. Η εξέλιξή της διαφέρει σημαντικά μεταξύ χωρών και χρονικών περιόδων.

–Ποιες κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες προκαλεί η συνεχής διεύρυνση των ανισοτήτων;

-Οι κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες γίνονται ιδιαίτερα σημαντικές όταν η μεγάλη ανισότητα πλούτου μετατρέπεται σε ανισότητα ευκαιριών. Η οικογενειακή περιουσία επηρεάζει τις εκπαιδευτικές δυνατότητες των παιδιών, την πρόσβαση στην κατοικία, τη δυνατότητα χρηματοδότησης μιας επιχειρηματικής προσπάθειας και γενικότερα την ικανότητα ανάληψης κινδύνου. Έτσι, η μεγάλη συγκέντρωση πλούτου μπορεί να περιορίσει την κοινωνική κινητικότητα και να συμβάλει στην αναπαραγωγή των ανισοτήτων από γενιά σε γενιά.

Εξίσου σοβαρός είναι ο κίνδυνος η μεγάλη οικονομική ισχύς να μετατρέπεται σε πολιτική ισχύ. Οι πολύ μεγάλες περιουσίες παρέχουν δυνατότητες επηρεασμού της πολιτικής διαδικασίας που δεν διαθέτει ο μέσος πολίτης: μέσω χρηματοδότησης πολιτικών δραστηριοτήτων, lobbying, χρηματοδότησης οργανισμών που επηρεάζουν τον δημόσιο διάλογο, αλλά και ιδιοκτησίας ή ελέγχου μέσων ενημέρωσης και ψηφιακών πλατφορμών. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πλούσιος χρησιμοποιεί την περιουσία του για να επηρεάσει την πολιτική ούτε ότι κάθε τέτοια δραστηριότητα είναι αθέμιτη. Όταν, όμως, η συγκέντρωση οικονομικής ισχύος γίνεται τόσο μεγάλη ώστε να δημιουργεί πολύ άνιση πρόσβαση στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης, δημιουργείται πραγματικός κίνδυνος για την ισότιμη πολιτική συμμετοχή και τη λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών. Υπάρχουν, επίσης, ενδείξεις ότι υψηλά επίπεδα ανισότητας συνδέονται με χαμηλότερη κοινωνική και θεσμική εμπιστοσύνη, αν και η κατεύθυνση της αιτιότητας δεν είναι πάντοτε εύκολο να προσδιοριστεί.

Γι’ αυτό το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο πόσο άνισα κατανέμεται ο πλούτος, αλλά κατά πόσο η συγκέντρωσή του περιορίζει την κοινωνική κινητικότητα και την ισότητα ευκαιριών και, τελικά, υπονομεύει την αρχή της ισότιμης συμμετοχής των πολιτών στη δημοκρατική διαδικασία.

Άγνωστο πως θα κατανεμηθούν τα κέρδη της ΤΝ

-Αρκετοί ειδικοί της τεχνολογίας υπόσχονται μια εποχή «παγκόσμιας αφθονίας για όλους» λόγω της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ). Ως οικονομολόγος, πιστεύετε ότι η ΤΝ θα εκδημοκρατίσει τον πλούτο ή θα δημιουργήσει ένα νέο, ακόμη μεγαλύτερο χάσμα ανάμεσα σε όσους κατέχουν την τεχνολογία και σε όσους αντικατασταθούν από αυτήν;

-Είναι πολύ νωρίς για να γνωρίζουμε την απάντηση. Η ΤΝ έχει τη δυνατότητα να αυξήσει θεαματικά την παραγωγικότητα, να δημιουργήσει νέα προϊόντα και υπηρεσίες και, τελικά, να βελτιώσει σημαντικά το βιοτικό επίπεδο. Αυτό, όμως, δεν μας λέει πώς θα κατανεμηθούν τα οφέλη της. Η επίδραση στην ανισότητα θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από το αν η ΤΝ θα λειτουργήσει κυρίως ως υποκατάστατο ή ως συμπλήρωμα της ανθρώπινης εργασίας. Στη δεύτερη περίπτωση μπορεί να αυξήσει σημαντικά την παραγωγικότητα και τις αμοιβές πολλών εργαζομένων. Στην πρώτη, οι ανακατατάξεις στην αγορά εργασίας μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτερες. Το ΔΝΤ εκτιμά ότι περίπου το 40% των θέσεων εργασίας παγκοσμίως είναι εκτεθειμένο στην ΤΝ, με το ποσοστό να είναι σημαντικά υψηλότερο στις αναπτυγμένες οικονομίες. Αυτό, βεβαίως, δεν σημαίνει ότι όλοι αυτοί οι εργαζόμενοι θα μείνουν άνεργοι. Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι οι τεχνολογικές επαναστάσεις καταργούν θέσεις εργασίας αλλά δημιουργούν και νέες, συχνά σε διαφορετικούς κλάδους και με διαφορετικές απαιτήσεις δεξιοτήτων. Το κρίσιμο ζήτημα είναι πόσο ομαλή και γρήγορη θα είναι αυτή η μετάβαση.

Υπάρχει, παράλληλα, και η πλευρά του κεφαλαίου. Εάν μεγάλο μέρος των αυξήσεων της παραγωγικότητας μεταφραστεί σε υψηλότερες αποδόσεις του κεφαλαίου, τότε, δεδομένης της ήδη πολύ άνισης κατανομής του πλούτου, η ΤΝ μπορεί αρχικά να ενισχύσει περαιτέρω την ανισότητα. Η ιστορική εμπειρία, πάντως, μας δίνει έναν λόγο να μην προεκτείνουμε απλώς τη σημερινή κατάσταση στο μέλλον. Στα πρώτα στάδια μεγάλων τεχνολογικών αλλαγών, οι πρωτοπόροι συχνά απολαμβάνουν πολύ υψηλά κέρδη λόγω του τεχνολογικού τους προβαδίσματος και της περιορισμένης αρχικά ανταγωνιστικής πίεσης. Καθώς όμως η τεχνολογία διαχέεται, εισέρχονται νέοι ανταγωνιστές και το κόστος της μειώνεται, αυτά τα υπερκέρδη τείνουν να περιορίζονται. Νομίζω ότι είναι πιθανό να δούμε κάτι αντίστοιχο και στην περίπτωση της ΤΝ, αν και οι πολύ μεγάλες οικονομίες κλίμακας που χαρακτηρίζουν τον κλάδο μπορεί να επιβραδύνουν αυτή τη διαδικασία.

Επομένως, δεν θεωρώ ούτε την «παγκόσμια αφθονία για όλους» ούτε μια αναπόφευκτη έκρηξη της ανισότητας ως προδιαγεγραμμένο αποτέλεσμα. Η ΤΝ μπορεί να δημιουργήσει τεράστιο νέο πλούτο. Το πόσο ευρέως θα διαχυθούν τα οφέλη του θα εξαρτηθεί από την ταχύτητα διάχυσης της τεχνολογίας, τον ανταγωνισμό στις αγορές, την προσαρμογή των δεξιοτήτων των εργαζομένων και, τελικά, από τους θεσμούς και τις πολιτικές που θα συνοδεύσουν αυτή τη μεγάλη τεχνολογική αλλαγή.

–Η συζήτηση για έναν παγκόσμιο ελάχιστο φόρο στους δισεκατομμυριούχους επανέρχεται συνεχώς. Είναι μια ρεαλιστική και εφαρμόσιμη λύση ή θα οδηγήσει απλώς σε φυγή κεφαλαίων σε φορολογικούς παραδείσους;

-Η ιδέα είναι ασφαλώς ελκυστική. Υπάρχουν, για παράδειγμα, προτάσεις για έναν ελάχιστο φόρο της τάξης του 2% επί του πλούτου των δισεκατομμυριούχων, που εκτιμάται ότι θα μπορούσε να αποφέρει περισσότερα από 200 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως σε παγκόσμιο επίπεδο. Το βασικό πρόβλημα, όμως, δεν είναι τόσο τεχνικό όσο πολιτικό: απαιτεί υψηλό βαθμό διεθνούς συνεργασίας. Εάν μια χώρα κινηθεί μόνη της, δημιουργούνται ισχυρά κίνητρα μεταφοράς φορολογικής κατοικίας ή περιουσιακών στοιχείων σε χώρες με ευνοϊκότερο φορολογικό καθεστώς. Η εμπειρική έρευνα επιβεβαιώνει ότι οι πολύ εύποροι πράγματι αντιδρούν στις διαφορές φορολογίας μετακινούμενοι μεταξύ χωρών. Οι επιπτώσεις αυτές, όμως, δεν είναι τόσο μεγάλες ώστε να καθιστούν αναγκαστικά αναποτελεσματική τη φορολόγηση του πλούτου. Πολύ σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης η ανταλλαγή φορολογικών πληροφοριών, οι κανόνες για τη μεταφορά φορολογικής κατοικίας και η δυνατότητα των φορολογικών αρχών να εντοπίζουν την πραγματική ιδιοκτησία των περιουσιακών στοιχείων.

Η πρόσφατη εμπειρία του παγκόσμιου ελάχιστου εταιρικού φόρου είναι διδακτική. Στο πλαίσιο του OECD/G20 συμφωνήθηκε ελάχιστος αποτελεσματικός (effective) συντελεστής φορολογίας κερδών 15% για τις μεγάλες πολυεθνικές επιχειρήσεις και το σύστημα εφαρμόζεται ήδη σε πολλές χώρες. Οι δυσκολίες εφαρμογής του και η ειδική μεταχείριση των ΗΠΑ δείχνουν τα όρια της διεθνούς συνεργασίας, αλλά όχι την αποτυχία της. Επομένως, ένας ελάχιστος φόρος στους δισεκατομμυριούχους είναι τεχνικά εφικτός. Για να είναι όμως αποτελεσματικός, χρειάζεται συντονισμός μεταξύ ενός αρκετά μεγάλου αριθμού σημαντικών οικονομιών και αποτελεσματική ανταλλαγή πληροφοριών. Το βασικό εμπόδιο είναι μάλλον πολιτικό παρά τεχνικό.