Η επίσκεψη του Αντόνιο Γκουτέρες στην Κύπρο είναι ίσως μια από τις τελευταίες προσπάθειες που θα καταβάλει ο ίδιος προκειμένου να οδηγήσει τους δύο ηγέτες και τις τρεις εγγυήτριες δυνάμεις πίσω στο τραπέζι των συνομιλιών. Την ώρα που ο ΓΓ του ΟΗΕ προετοιμάζεται να επισκεφθεί το νησί, στην Άγκυρα ο Ερντογάν ετοιμάζει ένα θερμό φθινόπωρο για τους γύρω του, κάτι που θα επηρεάσει και τις εξελίξεις στο Κυπριακό.
Η Τουρκία και η Ελλάδα οδεύουν προς εκλογές. Για την Ελλάδα, οι εκλογές εκτιμάται ότι θα γίνουν στα τέλη Σεπτεμβρίου ή στις αρχές Οκτωβρίου. Για την Τουρκία, πιθανότερος εκλογικός ορίζοντας είναι το 2027, όμως όσα θα προηγηθούν εντός και εκτός της χώρας συνδέονται άμεσα με τον στόχο του Ερντογάν για τρίτη θητεία. Στην εξίσωση ενδέχεται να προστεθεί και η Βρετανία, όπου οι πολιτικές εξελίξεις δεν αποκλείουν τη διεξαγωγή εκλογών.
Σε αυτό το όχι και τόσο θετικό περιβάλλον θα κινηθεί το επόμενο διάστημα το Κυπριακό, γιατί στην προκειμένη περίπτωση δεν αρκεί η βούληση των δύο ηγετών και η αποφασιστικότητα του Γενικού Γραμματέα. Για να προχωρήσει και να αποδώσει η προσπάθεια του Αντόνιο Γκουτέρες (Antonio Guterres), απαιτείται και η συνδρομή των τριών εγγυητριών δυνάμεων.
Κι αυτό γιατί τα θέματα που θα βρεθούν στο τραπέζι μιας νέας διάσκεψης για το Κυπριακό δεν είναι όλα από εκείνα που μπορούν να συζητηθούν σε επίπεδο ηγετών, κυρίως από την πλευρά της τουρκοκυπριακής ηγεσίας. Ζητήματα όπως τα στρατεύματα και οι εγγυήσεις –που φάνηκαν και στο Κραν Μοντανά (Crans-Montana) – δεν είναι από εκείνα για τα οποία η Άγκυρα θα ζητήσει τη γνώμη της. Πρόκειται για ζητήματα που αποφασίζει η ίδια, σύμφωνα με τα δικά της αποκλειστικά συμφέροντα.
Μάλιστα, σε ένα τόσο δύσκολο περιβάλλον όπως αυτό που διαμορφώνεται στο εσωτερικό της Τουρκίας, τα δύο αυτά ζητήματα κάθε άλλο παρά προσφέρονται για συζήτηση ή αλλαγή θέσεων.
Είναι, μάλιστα, σχεδόν σίγουρο ότι και οι αναμενόμενες εκλογές στην Ελλάδα θα επηρεάσουν ως έναν βαθμό το Κυπριακό, ιδίως αν ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν (Recep Tayyip Erdoğan) επιδιώξει να θερμάνει κατά πολύ τα νερά του Αιγαίου.
Ο Ερντογάν και η ανάγκη επιβεβαίωσης ισχύος
Επισήμως, η Τουρκία δεν έχει εκλογές φέτος. Όμως τόσο οι κινήσεις του Ερντογάν όσο και όσα λέγονται και γράφονται στον τουρκικό Τύπο δείχνουν ότι η χώρα οδεύει προς τις κάλπες, με πιο πιθανό σενάριο να διεξαχθούν μέσα στο 2027, χωρίς ωστόσο να αποκλείεται το ενδεχόμενο να στηθούν και πριν από το τέλος της φετινής χρονιάς.
Οι επόμενες προεδρικές και βουλευτικές εκλογές είναι επισήμως προγραμματισμένες για το 2028. Όπως προνοεί, μάλιστα, το σύνταγμα της χώρας, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, έχοντας εξαντλήσει τις δύο θητείες, δεν δικαιούται να είναι ξανά υποψήφιος.
Ωστόσο, πριν από περίπου έναν μήνα, ο εκπρόσωπος του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) ανακοίνωσε ότι ο Ερντογάν θα είναι και στις επόμενες προεδρικές εκλογές ο υποψήφιος του κόμματος. Για να γίνει όμως αυτό που θέλει το AKP (Adalet ve Kalkınma Partisi), θα πρέπει η τουρκική εθνοσυνέλευση να αποφασίσει πρόωρη προσφυγή στις κάλπες, απόφαση που ωστόσο απαιτεί ενισχυμένη πλειοψηφία, δηλαδή 360 ψήφους από τους 600 βουλευτές.
- Ο κυβερνητικός συνασπισμός, ο οποίος αποτελείται από το AKP, το εθνικιστικό MHP (Milliyetçi Hareket Partisi) και μικρότερους εταίρους, συγκεντρώνει μια πλειοψηφία που φτάνει μόνο μέχρι 322-337 ψήφους και ως εκ τούτου υπολείπεται 20 με 35 ψήφους που απαιτούνται για το όριο της ενισχυμένης πλειοψηφίας.
- Ο μόνος ρεαλιστικός δρόμος για να εξασφαλιστεί η απαιτούμενη πλειοψηφία περνά μέσα από το φιλοκουρδικό DEM (Halkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi), το οποίο διατηρεί 56 έδρες. Αν το DEM στηρίξει την πρόωρη προσφυγή στις κάλπες, τότε επιτυγχάνεται ο στόχος του AKP. Η προσέγγιση του Ερντογάν με τους Κούρδους και την ειρηνευτική διαδικασία με το ΡΚΚ (Partiya Karkerên Kurdistanê) ερμηνεύεται από πολλούς αναλυτές, εντός και εκτός Τουρκίας, ως μια κίνηση η οποία δίνει την ευκαιρία στον Τούρκο Πρόεδρο να «αγοράσει» τη στήριξη που του υπολείπεται ώστε να εξασφαλίσει μια τρίτη θητεία.
Κινήσεις διάλυσης της αντιπολίτευσης
Οι προθέσεις του Ερντογάν είχαν φανεί από καιρό μέσα από τις κινήσεις διάλυσης της αντιπολίτευσης και τη φυλάκιση του Εκρέμ Ιμάμογλου, τον μόνο αντίπαλο από τον οποίο ο Ερντογάν κινδύνευε. Ο Ιμάμογλου φυλακίστηκε την ημέρα που το Ρεπουμπλικανικό Τουρκικό Κόμμα (Cumhuriyet Halk Partisi) αποφάσιζε την επιλογή του ως προεδρικό υποψήφιο.
Το CHP, θα μπορούσε να μπλοκάρει τα σχέδια του Ερντογάν εντός της εθνοσυνέλευσης, αν παρέμενε ενωμένο. Ωστόσο, βρίσκεται και το ίδιο σε βαθιά κρίση μετά τη δικαστική απόφαση του περασμένου Μαΐου, με την οποία ακυρώθηκε η εκλογή Οζγκούρ Οζέλ (Özgür Özel) στην ηγεσία του κόμματος – εξέλιξη που επανέφερε τον Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου (Kemal Kılıçdaroğlu)στο πηδάλιο του CHP.
Το σόου της συνόδου και η ένταση
Η πρόσφατη σύνοδος του ΝΑΤΟ (North Atlantic Treaty Organization) στην Άγκυρα ήταν ένα σόου κομμένο και ραμμένο για να προβληθεί το αφήγημα του Ερντογάν ως του ηγέτη που υπερασπίζεται τα τουρκικά συμφέροντα απέναντι σε πολλαπλά μέτωπα. Προβάλλοντας αυτή την εικόνα, ο Ερντογάν προσπαθεί να νομιμοποιήσει εσωτερικά μια τρίτη θητεία, η οποία ωστόσο εξαρτάται από τους κοινοβουλευτικούς συνασπισμούς και όχι από μια λαϊκή πλειοψηφία.
Η επιθετική εξωτερική πολιτική, η ρητορική απειλών κατά του Ισραήλ, η επιδίωξη επιστροφής της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35 και η ενίσχυση με F-16 viper σε συνδυασμό με τη στρατιωτική επίδειξη ισχύος είναι κομμάτια του ίδιου παζλ: της εικόνας ενός και μόνου ηγέτη που μπορεί να υπερασπιστεί τη χώρα και να την κάνει πιο ισχυρή.
Ανεβάζει το θερμόμετρο στο Αιγαίο
Το νομοσχέδιο για τη «Γαλάζια Πατρίδα» (Mavi Vatan) αποτελεί κοινό παρονομαστή των εσωτερικών διαδικασιών στην Τουρκία και των εκλογών στην Ελλάδα. Πρόκειται για τον «νόμο περί ναυτικής δικαιοδοσίας», ο οποίος έρχεται να κωδικοποιήσει επίσημα τις τουρκικές διεκδικήσεις σε ΑΟΖ, υφαλοκρηπίδα και θαλάσσιες ζώνες σε Αιγαίο, Ανατολική Μεσόγειο και Μαύρη Θάλασσα. Δίνει, μάλιστα, ιδιαίτερη βαρύτητα στο καθεστώς των νησίδων και βραχονησίδων, τις οποίες η Άγκυρα χαρακτηρίζει ως «γκρίζες ζώνες στο Αιγαίο».
- Η αρχική πρόθεση ήταν το νομοσχέδιο να κατατεθεί στα τέλη Μαΐου μετά το Κουρμπάν Μπαϊράμ, με την ψήφισή του να πραγματοποιείται στις αρχές Ιουλίου, δηλαδή την ίδια περίοδο με τη σύνοδο του ΝΑΤΟ (που ήταν στις 7-8 του μήνα).
- Ωστόσο, το θέμα φαίνεται να μετατίθεται για τον Οκτώβριο, αφού ακόμα δεν έχει μπει στην ατζέντα των αρμόδιων κοινοβουλευτικών επιτροπών, ενώ οι αρμόδιοι επικαλούνται τεχνικά και γραφειοκρατικά ζητήματα, καθώς και το κλείσιμο της εθνοσυνέλευσης για τις θερινές διακοπές.
- Στην Άγκυρα, διάφορα δημοσιεύματα προαναγγέλλουν την ύπαρξη «εκπλήξεων» σε άρθρα του νόμου, πέραν από τα ήδη γνωστά.
Με αυτά τα δεδομένα, είναι πολύ πιθανόν η Ελλάδα είτε στη διάρκεια των εκλογών είτε μετεκλογικά να βρεθεί προ νέων σοβαρών προκλήσεων από πλευράς Τουρκίας. Ως προς τη «Γαλάζια Πατρίδα», η Αθήνα θεωρεί το νομοσχέδιο νομικά μη ισχυρό και ήδη προχώρησε στα δικά της αντίμετρα. Παράλληλα, προχώρησε και σε κινήσεις αποκλιμάκωσης της έντασης με τη μετακίνηση οπλικών συστημάτων.
Απ’ ό,τι φαίνεται, ωστόσο, αυτές οι κινήσεις δεν έχουν διαφοροποιήσει την τουρκική στάση ούτε τα σχέδια του ίδιου του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Η άσκηση EFES 2026 είχε ως αντικείμενο την αμφίβια ικανότητα αποβίβασης αρμάτων υπό συνθήκες μάχης, κάτι που παραπέμπει σε σενάρια απόβασης σε νησιά.
Τα F-35, τα F-16 και οι S-400
Ισχυρό χαρτί για τον Ερντογάν αποτελεί σήμερα ο Αμερικανός Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ, μέσω του οποίου προσπαθεί να πετύχει τα εξής στον τομέα της πολεμικής αεροπορίας:
- Η Τουρκία εξετάζει την πώληση των ρωσικών S-400 σε χώρα του Κόλπου, ώστε να αρθεί το εμπόδιο του CAATSA (Countering America’s Adversaries Through Sanctions Act) και να ανοίξει ο δρόμος επιστροφής στο πρόγραμμα F-35.
- Έξι F-35A που είχε ήδη κατασκευάσει/προπληρώσει η Τουρκία παραμένουν αποθηκευμένα στις ΗΠΑ εδώ και πάνω από 7 χρόνια – πιθανώς τα πρώτα προς παράδοση.
- Το Κογκρέσο ενέκρινε ήδη την πώληση κινητήρων για τα τουρκικά μαχητικά KAAN.
- Προχωρά κανονικά η σύμβαση για 40 νέα F-16 (έχει καταβληθεί προκαταβολή).
Ακόμη κι αν λυθεί το θέμα S-400, η πλήρης επανένταξη στο πρόγραμμα F-35 παραμένει μακρά διαδικασία με πολλαπλά στάδια πολιτικής και νομοθετικής έγκρισης.
Επιπρόσθετα, δεν είναι σίγουρο εάν τελικά τα ρωσικά πυραυλικά συστήματα θα καταλήξουν στο Κατάρ, όπως λέγεται, καθώς, πέραν από μια πιθανή αντίδραση της Ρωσίας, η ανάπτυξή τους θα δημιουργήσει τα ίδια ζητήματα για τους Αμερικανούς με αυτά που επικαλούνται και για την Τουρκία.
Οι κάλπες και ο αναγκαίος άξονας συνεργασίας
Το σενάριο πρόωρων εκλογών στην Ελλάδα το ερχόμενο φθινόπωρο κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος, με τον Κυριάκο Μητσοτάκη να αλλάζει τον αρχικό του σχεδιασμό για κάλπες την άνοιξη του 2027. Τα ελλαδικά μέσα θεωρούν πιθανότερη ημερομηνία την Κυριακή 27 Σεπτεμβρίου, ενώ αναφέρουν ως εναλλακτικές τις 4 και 11 Οκτωβρίου.
Ο ίδιος ο Κυριάκος Μητσοτάκης δημοσίως επανέλαβε πολλές φορές ότι οι εκλογές θα διεξαχθούν κανονικά την άνοιξη του 2027, ωστόσο κυβερνητικά και ιστορικά στελέχη της Νέας Δημοκρατίας, όπως ο Νικήτας Κακλαμάνης, είχαν πρόσφατα αφήσει ανοικτό το ενδεχόμενο εκλογών τον Σεπτέμβριο ή τον Οκτώβριο.
Τα δημοσιεύματα και οι πληροφορίες από την Αθήνα δείχνουν καθαρά ότι στελέχη της κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας έχουν ήδη αρχίσει να εργάζονται για εκλογές το φθινόπωρο, κάτι που σημαίνει πως, εκ των πραγμάτων, η Ελλάδα θα βρίσκεται τον Σεπτέμβριο σε προεκλογική περίοδο.
Παράγοντες όπως η τουρκική προκλητικότητα δεν καταγράφονται μέχρι στιγμής ως πιθανές αιτίες για πρόωρη προσφυγή στις κάλπες. Ωστόσο, η πραγματικότητα δείχνει πως οι όποιες τουρκικές προκλήσεις θα είναι ένα από τα καυτά θέματα.
Η εξωτερική πολιτική θεωρείται ένα από τα ισχυρά χαρτιά του Κυριάκου Μητσοτάκη. Σε μια κρίσιμη εκλογική μάχη μέσα σε συνθήκες τουρκικών προκλήσεων, είτε άμεσα στο Αιγαίο είτε ευρύτερα στην περιοχή, ο πρωθυπουργός δύσκολα θα το αφήσει αναξιοποίητο.
Αυτό ισχύει, βέβαια, παρά την επιλογή της Αθήνας να ακολουθεί στάση προσεκτικής ισορροπίας: διαύλους επικοινωνίας με την Τουρκία και στρατηγική εταιρική σχέση με το Ισραήλ, σε διμερές επίπεδο αλλά και μέσω του σχήματος 3+1 (Ελλάδα, Κύπρος, Ισραήλ και ΗΠΑ).
Σε μια περίοδο κατά την οποία καταγράφονται πολλές κινήσεις σε διμερές επίπεδο ανάμεσα σε Τουρκία και ΗΠΑ, η περαιτέρω ενίσχυση του άξονα ανάμεσα σε Κύπρο, Ελλάδα και Ισραήλ αποτελεί για πολλούς μονόδρομο. Η ανάγκη να αποκτήσει η τριμερής αυτή συνεργασία συγκεκριμένο περιεχόμενο προκύπτει και μέσα από τις τουρκικές κινήσεις στην ευρύτερη περιοχή, και ιδιαίτερα προς την κατεύθυνση της Αιγύπτου.
- Ο γενικός διευθυντής του ισραηλινού Υπουργείου Άμυνας, Αμίρ Μπαράμ (Amir Baram), πρότεινε δημόσια τη διαμόρφωση μιας ευρύτερης περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφαλείας που θα συνδέει την Ινδία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Ισραήλ, την Κύπρο και την Ελλάδα – ένα σχήμα που ουσιαστικά παρακάμπτει γεωπολιτικά την Τουρκία και επικαλύπτεται εννοιολογικά με τον οικονομικό διάδρομο IMEC (India–Middle East–Europe Economic Corridor). Ανάλογο μήνυμα έστειλε και ο πρέσβης του Ισραήλ στην Αθήνα, τοποθετώντας την Ελλάδα σε έναν άξονα συνεργασίας που «συμβάλλει στη σταθερότητα και ωφελεί τρίτες χώρες».
- Πέρα από τη στρατιωτική συνιστώσα, ο άξονας στηρίζεται σε συγκεκριμένα έργα υποδομής: ο Great Sea Interconnector (η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ) παραμένει κεντρικός στόχος παρά τις δυσκολίες λόγω τουρκικών αντιδράσεων.
- Στο Χιούστον δημιουργήθηκε το East Med Energy Center ως θεσμοθετημένος μηχανισμός συνεργασίας ΗΠΑ–Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ, και τον Ιούνιο ανακοινώθηκε νέα γέφυρα συνεργασίας Κύπρου–Ισραήλ–ΕΕ στην Τεχνητή Νοημοσύνη.
Η αναβάθμιση αυτή λειτουργεί ως πυλώνας αποτροπής, τον οποίο η τουρκική πλευρά προσπαθεί εντέχνως να εμφανίσει ως εχθρικό πλέγμα εναντίον της, επιχειρώντας παράλληλα να χρησιμοποιήσει την όποια ένταση στις δικές της σχέσεις με το Ισραήλ και σε βάρος τόσο της Κύπρου όσο και της Ελλάδας, ιδιαίτερα στον χώρο της Μέσης Ανατολής.
