Βαρβάρα Αποστόλοβνα Τεκμιτσέβα – Κοζάκου & Ερατώ Κοζάκου – Μαρκουλλή, «Τάμα ψυχής, οδοιπορικό στις ρίζες», εκδόσεις Βακχικόν 2025.
Η Βαρβάρα Αποστόλοβνα Τεκμιτσέβα – Κοζάκου ανήκε στην πρώτη σοβιετική γενιά μετά τη νικηφόρα Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 στη Ρωσία. Έχει όλα τα χαρακτηριστικά των νέων ανθρώπων εκείνης της εποχής, τη δίψα και τον ενθουσιασμό τους, τον αλτρουϊσμό μα και την πίστη τους στο μέλλον.
Η Βαρβάρα Αποστόλοβνα, με καταγωγή από την Τραπεζούντα του Πόντου, γεννημένη και μεγαλωμένη στο Σουχούμ της Γεωργίας που τότε ήταν μέρος του πρώτου σοσιαλιστικού κράτους στον κόσμο, διαμορφώθηκε ως προσωπικότητα υπό τις δοσμένες συνθήκες, έστω κι αν μετοίκισε στην Ελλάδα στα 26 της χρόνια το 1935, έστω κι αν λίγο μετά, το 1945, εγκαταστάθηκε στην Κύπρο. Οι κοινωνικό – πολιτικές της ευαισθησίες, η λογοτεχνική της έφεση, απορρέουν από το πνεύμα και το κλίμα εκείνης της εποχής στη Σοβιετική Γεωργία.
Δεκαετίες μετά την εκδημία της, η κόρη της, Ερατώ Κοζάκου – Μαρκουλλή, εκδίδει σ’ ένα εξόχως ενδιαφέροντα τόμο τα απομνημονεύματά της μητέρας της, καθώς και μια ανθολόγηση από το ποιητικό της έργο. Το βιβλίο με τον εκφραστικότατο και ακριβέστατο τίτλο: «Τάμα ψυχής, οδοιπορικό στις ρίζες» είναι ενδιαφέρον και αξιομνημόνευτο για τρεις λόγους: α) Για την περισσή αγάπη, φροντίδα, στοργή με τα οποία το περίβαλε η Ερατώ Κοζάκου – Μαρκουλλή. β) Για τα απομνημονεύματα της Βαρβάρας Αποστόλοβνας που είναι δοσμένα με μεγάλη ευαισθησία, αυθεντικότητα και αισθητική επάρκεια. γ) Για την ποιητική κατάθεση της Β.Α. που είναι αξιοπρόσεχτη και χαρακτηριστική για το πνεύμα και το κλίμα μιας επαναστατικής εποχής.
Ας τα πάρουμε όμως ένα ένα και με τη σειρά. Η Ερατώ Κοζάκου – Μαρκουλλή εργάστηκε σκληρά γι’ αυτό το βιβλίο. Η επιμέλεια της είναι αξιοθαύμαστη. Όχι μόνο για το εκτενέστατο παράρτημα με την πληθώρα πληροφοριών εγκυκλοπαιδικού χαρακτήρα για το Σουχούμ, τη Γεωργία και τον Πόντο. Όχι μόνο για τις δεκάδες φωτογραφίες και τις διαφωτιστικές τους λεζάντες. Αλλά και για την ιστορική στοιχειοθέτηση των απομνημονευμάτων της μητέρας της. Όπως επίσης και για την προσωπική ποιητική της αύρα στα μεταφρασμένα από τα ρωσικά ποιήματα της Βαρβάρας Αποστόλοβνας.
Τα απομνημονεύματα της Β.Α. ξεκινούν από τις σχολικές της αναμνήσεις στο Σουχούμ και φτάνουν μέχρι την άφιξη της στην Κύπρο το 1945 μαζί με τον Κύπριο σύζυγό της Γιώργο Κοζάκο. Η γραφή της είναι γλαφυρή, παραστατική και έμπλεη συναισθημάτων, τα οποία όμως καταγράφονται με φινέτσα και όχι άγαρμπα. Η συγγραφέας σ΄ αυτό το κείμενο των 80 σελίδων, πραγματεύεται τις νεανικές της μνήμες από τη γενέθλια γη.
Ξεχωρίζουν οι θύμησές της από τα πρώτα σοβιετικά χρόνια στη Γεωργία: «Θυμάμαι καλά πως μπήκε ο Κόκκινος Στρατός στο Σουχούμ το 1921. Ήμουν μόλις δώδεκα χρόνων και ο Αλιόσια με έβαλε στους ώμους του για να μπορώ να βλέπω καλύτερα. Είδα τον διάσημο Ρώσο διοικητή του ιππικού και στρατάρχη του Κόκκινου Στρατού, Σεμιόν Μιχαήλοβιτς Μπουντιόνι, μια θρυλική μορφή της Επανάστασης, να προχωρά έφιππος μπροστά και το ιππικό να ακολουθεί». (σελ. 48)
Αλλά και η άφιξη της Β.Α. στην Αθήνα συνδέεται με αξιομνημόνευτες εμπειρίες και γνωριμίες με εξέχουσες προσωπικότητες όπως ο Κώστας Βάρναλης και η Διδώ Σωτηρίου. Το δε ειδύλλιο με το νεαρό φοιτητή ιατρικής από την Κύπρο, και μετέπειτα σύζυγό της, Γιώργο Κοζάκο, περιγράφεται με λιτότητα, ειλικρίνεια, αυθεντικότητα και συγγραφική άνεση. Όλα βέβαια είναι διανθισμένα και άρρηκτα συνδεδεμένα με τα ιστορικά γεγονότα της εποχής όπως η γερμανική κατοχή στην Αθήνα, η μάχη του Στάλινγκραντ, η ήττα της χιτλερικής Γερμανίας και τα Δεκεμβριανά.
Το τελευταίο μέρος του βιβλίου είναι το ποιητικό ανθολόγιο της Βαρβάρας Αποστόλοβνας Τεκμιτσέβα – Κοζάκου. Περιλαμβάνει συνολικά 19 ποιήματα που δημοσιεύονται στη γλώσσα που γράφτηκαν, δηλαδή τα ρωσικά, και σε ελληνική απόδοση με τη μεταφραστική επιμέλεια της Λαρίσσας Παρτζίλη, αλλά και της Ερατούς Κοζάκου – Μαρκουλλή. Προσωπικά, ομολογώ ότι απόλαυσα αυτά τα ποιήματα περισσότερο στο πρωτότυπο, παρά στην μετάφρασή τους. Είναι όλα έμμετρα, κλασικότροπα, επικολυρικά ποιήματα, δοσμένα στο πνεύμα, στο ύφος και το στυλ της εποχής που γράφτηκαν.
Μιλώντας για την ποιητική γραφή της Β.Α., με βάση το μικρό δείγμα που έχουμε ενώπιον μας, θα έλεγα ότι στους στίχους της είναι περισσότερο διακριτά τα διαβάσματα από την ποίηση του Μπλοκ, του Γεσένιν και του Παστερνάκ. Σε πολύ μικρότερο βαθμό, ανιχνεύονται επιρροές από το έργο του Μαγιακόφσκι ή του Ντεμιάν Μπέτνι. Βέβαια, ήταν όλοι τροβαδούροι της συγκεκριμένης εποχής στη Σοβιετική Ρωσία.
Το πρώτο ποίημα φέρει τίτλοι «Λένιν» κι είναι γραμμένο το 1934. Το «B’ Παγκόσμιος Πόλεμος» είναι γραμμένο το 1944 στην Αθήνα και ακούγεται σαν αντιπολεμικός παιάνας: «Θέλω η κραυγή μου ν’ ακουστεί / σ’ όλα τα πλάτη αυτής της γης! / Δεν επιτρέπεται νέες ζωές / στο φως να σβήνουν της ερχόμενης αυγής». (σελ. 136)
Ξεχώρισα όμως ιδιαίτερα ένα ερωτικό ποίημα της Β.Α. Είναι πιστεύω μια από τις καλύτερες ποιητικές στιγμές της: «Μη με φιλάς, αχρείαστη συνήθεια! / Με πόνο γέμισε η ψυχή μου από καιρό. / Σαν θύελλα η Ζωή όλα τα έσβησε στ’ αλήθεια / Κι εγώ να αγαπώ πια δεν μπορώ». (σελ. 139)
Από την ύστερη ποιητική δημιουργία της Β.Α. άξιο μνείας είναι και το ποίημα που αφιερώνεται στο διάσημο Ρώσο ποιητή Γιεβγένι Γεφτουσένκο, όταν αυτός επισκέφθηκε την Κύπρο το 1977.
Γενικά οι κυπριακές δημιουργίες της Β.Α. είναι αφιερωμένες στο νησί μας και το λαό του, στην ειρήνη και τη χαρά της ζωής.
Κλείνω με το πολύ τρυφερό ποίημα που η Β.Α. αφιέρωσε στα εγγόνια της και το οποίο ολοκληρώνεται με τους ακόλουθους στίχους: «Μανάδες και γιαγιάδες των εθνών / Παλεύουμε για την ειρήνη των παιδιών μας, / για χάρη των δικών μας εγγονιών». (σελ. 160)
