Πέθανε ο διεθνής αρχιτέκτονας Ηλίας Ζέγγελης- Άφησε το αποτύπωμά του και στην Κύπρο

Έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 89 ετών ο Ηλίας Ζέγγελης, μία από τις σημαντικότερες μορφές της σύγχρονης ελληνικής και διεθνούς αρχιτεκτονικής, ένας αρχιτέκτονας του οποίου η επιρροή δεν μετρήθηκε μόνο στα κτίρια που σχεδίασε, αλλά κυρίως στις ιδέες που διατύπωσε, στις πόλεις που επιχείρησε να «διαβάσει» διαφορετικά και στους αρχιτέκτονες που δίδαξε και επηρέασε.

Συνιδρυτής του OMA μαζί με τον Ρεμ Κούλχας, δάσκαλος της Ζάχα Χαντίντ και σημαντική μορφή της αρχιτεκτονικής εκπαίδευσης, ο Ζέγγελης συνδέθηκε με την Κύπρο ως μέλος της κριτικής επιτροπής του διεθνούς διαγωνισμού για το Νέο Κυπριακό Μουσείο και ως προσκεκλημένος ομιλητής του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Κύπρου.

Η είδηση του θανάτου του, την Κυριακή 30 Αυγούστου, έρχεται να κλείσει έναν κύκλο μιας εξαιρετικά μακράς και διεθνούς πορείας, η οποία ξεκίνησε από την Αθήνα, πέρασε από την Architectural Association του Λονδίνου και συνδέθηκε με την ίδρυση του Office for Metropolitan Architecture, αλλά και με μερικές από τις σημαντικότερες σχολές αρχιτεκτονικής της Ευρώπης και των ΗΠΑ.

Η σχέση του με την κυπριακή αρχιτεκτονική κοινότητα είχε συγκεκριμένους και ουσιαστικούς σταθμούς, με σημαντικότερο ίσως τη συμμετοχή του στην κριτική επιτροπή του διεθνούς διαγωνισμού για το Νέο Κυπριακό Μουσείο. Ο ίδιος ο Σύλλογος Αρχιτεκτόνων Κύπρου, αποχαιρετώντας τον, κάνει ειδική αναφορά στους «ουσιαστικούς δεσμούς» που ανέπτυξε με την Κύπρο και την αρχιτεκτονική της κοινότητα.

Γεννημένος στην Αθήνα το 1937, ο Ζέγγελης σπούδασε στην Architectural Association του Λονδίνου, από όπου αποφοίτησε το 1961. Η σχέση του με τη σχολή, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στα φοιτητικά του χρόνια: επέστρεψε ως δάσκαλος και παρέμεινε για δεκαετίες συνδεδεμένος με την αρχιτεκτονική εκπαίδευση.

Η διδασκαλία επρόκειτο να γίνει ένας από τους βασικούς πυλώνες της πορείας του. Δίδαξε σε σημαντικά ιδρύματα της Ευρώπης και των Ηνωμένων Πολιτειών, μεταξύ άλλων στην Architectural Association, στο Berlage Institute, στην Ακαδημία Καλών Τεχνών του Ντίσελντορφ, στο ETH Ζυρίχης, στο EPFL, στο Princeton, στο UCLA, στο Columbia και στο Yale. Το 2000 τιμήθηκε από το Royal Institute of British Architects με το Annie Spink Award for Excellence in Architectural Education, για τη συμβολή του στην αρχιτεκτονική εκπαίδευση.

Ανάμεσα στους ανθρώπους που πέρασαν από τη διδασκαλία του ήταν και η Ζάχα Χαντίντ, η οποία θα εξελισσόταν σε μία από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής. Ο Ζέγγελης υπήρξε, σύμφωνα με τον ίδιο, ιδιαίτερα κοντά της και είχε αναφερθεί με συγκίνηση στη σχέση τους μετά τον θάνατό της.

Η επιρροή του, πάντως, δεν περιορίστηκε σε μεμονωμένα πρόσωπα. Ο Σύλλογος Αρχιτεκτόνων Κύπρου τον περιγράφει ως αρχιτέκτονα, διανοητή και δάσκαλο, υπογραμμίζοντας ότι η παρακαταθήκη του βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό στις γενιές αρχιτεκτόνων που επηρέασε μέσα από μια εκπαιδευτική πορεία πολλών δεκαετιών.

Η ΟΜΑ και μια διαφορετική ιδέα για την πόλη

Το 1975 ο Ζέγγελης συνίδρυσε, μαζί με τον Ρεμ Κούλχας, τη Ζόε Ζέγγελη και τη Μαντελόν Φρίσεντορπ, το Office for Metropolitan Architecture (OMA), ένα γραφείο που θα έπαιζε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της αρχιτεκτονικής σκέψης των τελευταίων δεκαετιών του 20ού αιώνα.

Η συνεργασία του με τον Κούλχας διήρκεσε μέχρι το 1987. Προηγήθηκε, το 1972, η περίφημη ιδέα του «Exodus, or the Voluntary Prisoners of Architecture», μέσα από την οποία διαμορφώθηκε ένας νέος τρόπος να αντιμετωπίζεται η σχέση αρχιτεκτονικής, πόλης και κοινωνίας.

Ο Ζέγγελης δεν αντιμετώπιζε την αρχιτεκτονική ως μία διαδικασία παραγωγής αντικειμένων αποκομμένων από την πόλη. Η πόλη, η μητρόπολη, η κλίμακα, η συλλογική ζωή και οι μεταβολές του αστικού περιβάλλοντος αποτέλεσαν σταθερά πεδία του προβληματισμού του.

Σε παλαιότερη συνέντευξή του είχε μάλιστα περιγράψει την ανάγκη για διαρκή ανατροπή στην αρχιτεκτονική σκέψη, υποστηρίζοντας ότι η αρχιτεκτονική χρειάζεται την ανεξαρτησία και την τόλμη να προτείνει ακόμη και κάτι που μπορεί να αποδειχθεί λανθασμένο, επειδή ακριβώς έτσι προχωρά ο πολιτισμός.  Αυτή η διαρκής αναζήτηση του καινούργιου ήταν και ένα από τα χαρακτηριστικά που τον έκαναν περισσότερο διανοητή της αρχιτεκτονικής παρά απλώς αρχιτέκτονα με την παραδοσιακή έννοια.

Η Κύπρος στον δρόμο του

Η σχέση του Ζέγγελη με την Κύπρο αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον ακριβώς επειδή δεν συνδέθηκε πρωτίστως με ένα δικό του κτισμένο έργο στο νησί, αλλά με τη συμμετοχή του στον αρχιτεκτονικό διάλογο.

Ο σημαντικότερος θεσμικός σταθμός υπήρξε η συμμετοχή του στην 9μελή διεθνή κριτική επιτροπή του διαγωνισμού για το Νέο Κυπριακό Μουσείο, μαζί με τον επίσης διεθνούς φήμης Βρετανό αρχιτέκτονα σερ Πίτερ Κουκ και Κύπριους αρχιτέκτονες και εκπροσώπους των αρμόδιων φορέων.

Ο διαγωνισμός προκηρύχθηκε το 2016 και συγκέντρωσε 129 συμμετοχές. Στην πρώτη φάση επιλέχθηκαν επτά προτάσεις και στη δεύτερη τρεις βραβευμένες. Το πρώτο βραβείο απονεμήθηκε στη Θεώνη Ξάνθη και την ομάδα της.

Στις 22 Οκτωβρίου 2014, ο Ηλίας Ζέγγελης ήταν προσκεκλημένος ομιλητής στην ετήσια διάλεξη του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Κύπρου εις μνήμην του Πάνου Κουλέρμου, του σημαντικού Κύπριου αρχιτέκτονα και διανοητή, ο οποίος είχε επίσης διαγράψει διεθνή ακαδημαϊκή πορεία. Ο τίτλος της διάλεξης του Ζέγγελη ήταν «Αρχιτεκτονική και Πόλη: Πλαίσιο, Κέντρο και Όριο».

Ο Κουλέρμος, αρχιτέκτονας κυπριακής καταγωγής, υπήρξε μεταξύ των σημαντικών προσώπων της Accademia di architettura του Mendrisio, ενώ το έργο και το αρχείο του αποτέλεσαν αντικείμενο διεθνούς έρευνας.

Το γεγονός ότι ο Ζέγγελης προσκλήθηκε να μιλήσει σε μια διάλεξη αφιερωμένη στη μνήμη του Κουλέρμου έχει ιδιαίτερο συμβολικό βάρος: δύο αρχιτέκτονες με διεθνή πορεία και έντονη ακαδημαϊκή παρουσία συναντήθηκαν, έστω και μέσα από τη μνήμη του ενός, στο κυπριακό αρχιτεκτονικό περιβάλλον.

Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι ο Κουλέρμος είχε επίσης συνδεθεί με το Mendrisio, όπου υπήρξε από τους ιδρυτικούς καθηγητές της νέας Ακαδημίας. Ο Ζέγγελης υπήρξε επίσης μία από τις σημαντικές διεθνείς φυσιογνωμίες της ίδιας ακαδημαϊκής παράδοσης. Η ιστορία αυτή συνέδεε έτσι την κυπριακή αρχιτεκτονική σκηνή με ένα πολύ ευρύτερο δίκτυο ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής σκέψης.

«Η παρακαταθήκη του Ηλία Ζέγγελη υπερβαίνει το ίδιο το αρχιτεκτονικό του έργο» αναφέρει ανακοίνωση του Συνδέσμου Αρχιτεκτόνων Κύπρου. «Βρίσκεται στις ιδέες που καλλιέργησε και προκάλεσε, στην κριτική του προσέγγιση απέναντι στην αρχιτεκτονική και την πόλη και, κυρίως, στους Aρχιτέκτονες που δίδαξε και επηρέασε μέσα από μια εκπαιδευτική πορεία πολλών δεκαετιών». Ο Σύλλογος αποχαιρετά με σεβασμό τον Ζέγγελη και τιμά τη σημαντική προσφορά του στη σύγχρονη αρχιτεκτονική και την αρχιτεκτονική εκπαίδευση, καθώς και τους ουσιαστικούς δεσμούς που ανέπτυξε με την Κύπρο και την αρχιτεκτονική της κοινότητα.

Σε συνέντευξή του είχε μάλιστα μιλήσει χωρίς ιδιαίτερη διάθεση αυτοπροβολής για το γεγονός ότι δεν είχε κατασκευάσει πολλά έργα: «Δεν έχω χτίσει πολλά. Και δεν λυπάμαι». Η φράση αυτή εξηγεί ίσως και γιατί η διεθνής αποτίμησή του δεν μπορεί να γίνει με τον συνηθισμένο κατάλογο «εμβληματικών κτιρίων». Το έργο του ήταν σε μεγάλο βαθμό ιδεών.