Late Fame: η πόζα και η ποίηση

Η ταινία του Κεντ Τζόουνς, που προβάλλεται αυτές τις μέρες στον κινηματογράφο Πάνθεον, εξερευνά τη διαφορά ανάμεσα στο καλλιτεχνικό είναι και το φαίνεσθαι.

Η καλλιτεχνική μας «άνοιξη της Πράγας»

Θυμάμαι με νοσταλγία την άτυπη, καλλιτεχνική μας ομάδα να τριγυρνάει τα μισοφωτισμένα καφέ της Πράγας, λίγο πριν από το γύρισμα της χιλιετίας. Ήμασταν ανερχόμενοι μουσικοί, συγγραφείς, σκηνοθέτες, ζωγράφοι…

Είχαμε όλο τον κόσμο στρωμένο μπροστά μας, μέσα σε μια παραμυθένια πόλη, πρόθυμη να φιλοξενήσει τον ιδεαλισμό της υποσχόμενής μας νεότητας. Τότε, η Τσεχία έδειχνε αυτάρεσκη, μελαγχολική και συνάμα ανοιχτή στο καινούριο που ερχόταν, σχεδόν μια δεκαετία μετά από την βελούδινή της επανάσταση.

Ανάμεσα σε μιλιούνια τουρίστες κυκλοφορούσαν και μερικές ευαίσθητες, αδελφικές ψυχές. Μιλούσαν λέξεις αλλόκοτες, βάδιζαν με βλέμμα εκστατικό, πάσκιζαν με ειλικρίνεια να φιλοτεχνήσουν το πρόσωπο της πόλης.  Όχι για να το μοστράρουν σ’ ένα σταντ, στην πολύβουη και φημισμένη γέφυρα του Καρόλου.

Αλλά για να ανακαλύψουν εκεί μέσα, ένα κομμάτι του αφανέρωτου εαυτού τους. Τους θυμάμαι με ευκρίνεια, εκείνους κι εμάς: τυλιγμένοι σε σκούρα παλτά με μακριούς γιακάδες, σε βελούδινα μαύρα πουκάμισα και ζιβάγκο, να μπαινοβγαίνουμε στα αργόσυρτα, πορτοκαλοκίτρινα τραμ. Σπάνια είχε ήλιο στην Πράγα, μα εμείς ουδέποτε αποχωριζόμασταν τα μαύρα γυαλιά μας.

Ήταν το πολύτιμο αξεσουάρ του ορκισμένου εστέτ, προκειμένου να προστατεύσει το μυστήριο – τόσο της τέχνης, όσο και του καλλιτέχνη.

Ο ταπεινός κύριος Σάξμπεργκερ

Αν επηρεαζόμουν από το «Late Fame» του Κεντ Τζόουνς θα βάφτιζα τη νεανική, καλλιτεχνική μας κομπανία με τον ανεπίσημο τίτλο: «Η Ενθουσιώδης Ομάδα της Πράγας». Πιθανότατα θα την αδικούσα, ταυτίζοντάς την με τους νάρκισσους δανδήδες της ταινίας οι οποίοι περιτριγυρίζουν τον βετεράνο,  άσημο ποιητή σαν να ήταν αξιοθέατο, ή μπιμπελό. Τον κεντρικό ήρωα υποδύεται ο Γουίλεμ Νταφόε, προσδίδοντάς του φυσική συστολή και αμηχανία.

Ο αξιότιμος κύριος  Εντ Σάξμπεργκερ είναι βγαλμένος από την ομώνυμη, ανέκδοτη νουβέλα του 1895, γραμμένη από τον Αυστριακό συγγραφέα Άρθουρ Σνίτζλερ. Η ιστορία του θυμίζει τα μακρινά άστρα που φωτίζουν για λίγο τον νυχτερινό ουρανό μας, προτού γυρίσουν πίσω στην αφάνεια. Κάποτε, λέει, ήταν ποιητής.

Η μοναδική του συλλογή ονομαζόταν «Περιπλανήσεις» (στην ταινία ο τίτλος είναι μεταφρασμένος ως «Way Past Go»). Τότε, έμοιαζε κι αυτός με τους περιπλανώμενους τσιγγάνους της Βοημίας που χάρισαν το προσωνύμιο «μποέμ» στους  καλλιτέχνες των Παρισίων.

Τώρα, είναι ένας ηλικιωμένος υπάλληλος ταχυδρομείου, μακρινή ανάμνηση του δημιουργικού  εαυτού του. Μέχρι που εμφανίζεται στην πόρτα του ο ευγενικός, καλοντυμένος νέος με το όνομα Μέγιερς. Κρατάει αντίγραφο της συλλογής του και μιλάει με θαυμασμό, εκ μέρους της «ελπιδοφόρας λογοτεχνικής ιντελιγκέντσιας της Νέας Υόρκης» (στο μυθιστόρημα, της Βιέννης).

Ο πυρετός της δόξας

Η δόξα, εκείνο το άστρο που λέγαμε, αρχίζει να φωτίζει δειλά το χλωμό, ρυτιδιασμένο του πρόσωπο. Αίφνης, ο ταχυδρομικός υπάλληλος παρουσιάζεται ως ξεχασμένη, υποτιμημένη ιδιοφυία. Το απροσδόκητο χάδι στο ναρκισσιστικό του εγώ «αναγκάζει» τον χρόνο να πάρει ανάποδες στροφές.

Ο κύριος Σάξμπεργκερ γίνεται ένας διαφορετικός Ντόριαν Γκρέι: νέος στην ψυχή, ανάμεσα σε νέους στο σώμα. Γίνεται η λογοτεχνική ελπίδα της Νέας Υόρκης και ξαναζεί τα όνειρα της νεότητάς του, όπως εμείς τότε, στην παραμυθένια Πράγα.

Η ταινία είναι τοποθετημένη στο σήμερα, σε καιρούς αντιποιητικούς. Οι ποιητές δεν είναι πια διάσημοι, όπως στην εποχή του Λόρδου Μπάιρον και του Πέρσι Σέλλεϋ. Βρίσκονται, συνήθως, καταχωνιασμένοι σε σκονισμένες αποθήκες. Η τέχνη των λέξεων και των νοημάτων έχει εν πολλοίς αφεθεί στην επικράτεια των αλγορίθμων.

Όταν αναλαμβάνουν οι ινφλουένσερ δεν υπάρχει χώρος για λυρισμό. Στην καλύτερη περίπτωση, αν κατέχεις τα ψηφιακά μέσα προώθησης, μπορείς να γίνεις ο αγαπημένος ποιητής του ίνσταγκραμ.

Αν, αντίθετα, είσαι ο ταπεινός «κύριος Σάξμπεργκερ», θα διάγεις τις γκρίζες σου δεκαετίες καταδικασμένος στην ανωνυμία του χαρτόκουτου. Εκτός αν γίνεις έκθεμα στο διαδικτυακό πανηγύρι, αν ποζάρεις με ύφος χιλίων καρδιναλίων σε κοσμικές εκδηλώσεις. Αλλά τότε, ο αληθινός δημιουργός, εκείνος που βρίσκεται μέσα σου, θα επαναστατήσει. Η τέχνη σου θα καταντήσει κάλπικη «μες στην πολύ συνάφεια του κόσμου».

Ποιητές και γραφιάδες

Τα μέλη της «Ενθουσιώδους Ομάδας» γύρω από τον Σάξμπεργκερ αγνοούν αυτό τον χρυσό κανόνα. Εναρμονισμένοι με τη σύγχρονη, ρευστή ηθική, επιλέγουν το φαίνεσθαι αντί την ουσία. Επιδιώκουν την εύκολη φήμη, την κριτική καταξίωση με κάθε μέσο. Υιοθετούν την μποέμ περσόνα των «καταραμένων ποιητών» χωρίς να πληρώνουν το ανάλογο αντίτιμο. Η τέχνη τους δεν είναι βιωμένη, αλλά κατασκευασμένη.

Οι τραγιάσκες, οι τιράντες και τα ζιβάγκο είναι προκάλυμμα για την καλλιτεχνική τους γύμνια. Η μυστηριώδης ηθοποιός Γκλόρια είναι ίσως η μοναδική εξαίρεση της παρέας. Είναι η μόνη που ξεψαχνίζει μέσα της για να βρει την αλήθεια, πέρα από τις γούνες, τα καπέλα και τα φτερά. Ίσως γιατί γνωρίζει τη διαφορά ανάμεσα στο πάλκο, το σανίδι και την πραγματική ζωή.

Το «Late Fame» του Κεντ Τζόουνς φέρνει αυτές τις θεματικές στο σήμερα, χωρίς πόζα κι επιτήδευση.

Μας καλεί να διαχωρίσουμε την τέχνη από τη γυαλιστερή επιφάνεια, την κάλπικη πρόκληση και πρωτοπορία. Θέλει να τιμήσει τους ανώνυμους «κύριους Σάξμπεργκερ», καταχωνιασμένους στην γκρίζα τους καθημερινότητα, πίσω από ένα γραφείο. Εξάλλου, δημόσιοι υπάλληλοι ήταν και ο Καβάφης και ο Καρυωτάκης.

Η ποίησή τους σχηματίστηκε μοναχικά και εν κρυπτώ. Χωρίς τα μαύρα γυαλιά και τους μακριούς γιακάδες της ρομαντικοποιημένης μας νεότητας. 

Ελεύθερα, 06.09.2026