Μιλώντας με το παιδί μου για τον φασισμό

Στο παιδί μου…

Στο παιδί μου δεν άρεσαν ποτέ τα παραμύθια

Και του μιλούσανε για Δράκους και για το πιστό σκυλί

Για τα ταξίδια της Πεντάμορφης και για τον άγριο λύκο

Μα στο παιδί δεν άρεσαν ποτέ τα παραμύθια

Τώρα, τα βράδια, κάθομαι και του μιλώ

Λέω το σκύλο σκύλο, το λύκο λύκο, το σκοτάδι σκοτάδι,

Του δείχνω με το χέρι τους κακούς, του μαθαίνω

Ονόματα σαν προσευχές, του τραγουδώ τους νεκρούς μας.

Α, φτάνει πια! Πρέπει να λέμε την αλήθεια στα παιδιά.

Το ποίημα του Μανόλη Αναγνωστάκη «Στο παιδί μου» εμφανίστηκε στην πολυθρύλητη συλλογική έκδοση «Δεκαοκτώ κείμενα», το 1970. Μέσα στη θανατερή σιωπή της χούντας, οι μεγάλες μορφές των γραμμάτων – ο Σεφέρης, ο Κοτζιάς, ο Βαλτινός, ο Κουμανταρέας, ο Χειμωνάς, ο Τσίρκας, ο Σινόπουλος, ο Μαρωνίτης και άλλοι – προβαίνουν σε μια βροντώδη αντιστασιακή εκδοτική πράξη. Τα «Κείμενα» εκδίδονται κάτω από τη μύτη των συνταγματαρχών και εξαντλούνται μέσα σε λίγες μέρες.

Γράφω αυτό το σημείωμα αξημέρωτα. Ξύπνησα στις 3.00 το πρωί με την εικόνα του Κασιδιάρη να βγαίνει από τη φυλακή κρατώντας την ελληνική σημαία διπλωμένη στρατιωτικά στο ένα του χέρι. Με το άλλο ύψωνε τη γροθιά χαιρετώντας τους οπαδούς του που τον περίμεναν στην από ’δω πλευρά της πύλης. Το προηγούμενο απόγευμα, ακούγοντας ραδιόφωνο μαζί με τον γιο μου, ενώ ζωγραφίζαμε έναν τρισδιάστατο δεινόσαυρο, με ρώτησε: «ποιος είναι αυτός που βγήκε από τη φυλακή;».

Το ποίημα του Αναγνωστάκη με έχει βασανίσει για πολλά χρόνια. Θεωρούσα το πρόταγμά του κατηχητικό, επιτακτικό έως και απρεπές. Ειδικά δεδομένης της ευρύτητας του πνεύματος, της νουνέχειας, του μετρημένου χαρακτήρα του Αναγνωστάκη. Αναρωτιόμουν πώς ο χαμηλόφωνος ποιητής που αδίκως χρεώθηκε την «ποίηση της ήττας», μπορεί να επιδεικνύει μια τόσο διδακτική στάση. Και μάλιστα απέναντι στο παιδί του. Έφτασα να πιστεύω ότι, πιστός στη λεπιδοφόρα ειρωνεία του, εννοεί τα αντίθετα από αυτά που γράφει: «Leave the kids alone!».

Μέχρι που απέκτησα το δικό μου παιδί. Και όπως συμβαίνει με τους μεγάλους ποιητές, η ενόρασή τους αποκαλύπτεται όταν εσύ είσαι έτοιμος να αντιμετωπίσεις τα μεγάλα ερωτήματα.

Παρακολουθώ τις εξελίξεις στη Γερμανία όπου το τέρας επιστρέφει. Μια κοινωνία νηπιακή που θεώρησε ότι το έγκλημα μπορεί να ξεπεραστεί ή να ξεχαστεί πουλώντας αυτοκίνητα και ψυγεία στους ιθαγενείς του παγκόσμιου νότου. Οι μνήμες της Ελλάδας της βαθιάς κρίσης με τη Χρυσή Αυγή τρίτο κόμμα. Το αδυσώπητο τώρα της Κύπρου με το ΕΛΑΜ τρίτο κόμμα. Απέραντα νηπιαγωγεία της φρίκης. Πολιτικά ζόμπι με δικαίωμα ζωής και θανάτου επί της δημοκρατίας.

Το βράδυ των πρόσφατων βουλευτικών εκλογών αποφάσισα να δω τα αποτελέσματα με τον γιο μου. Ήθελα να του εξηγήσω πώς λειτουργούν οι εκλογές, γιατί τις κάνουμε, γιατί αποδεχόμαστε το αποτέλεσμά τους είτε συμφωνούμε με αυτό είτε όχι. Φυσικά, τη προσοχή του τράβηξαν τα σύμβολα των κομμάτων. Αναλαμπή που συμβαίνει μόνο αν κοιτάξεις με τα μάτια ενός μικρού παιδιού: η περίλαμπρη φτερωτή νίκη του ΔΗΣΥ, το στιβαρό σφυρί του ΑΚΕΛ, η υποσχόμενη δάδα του ΔΗΚΟ είναι αδιάφορα για τα παιδικά μάτια. Για τα μάτια μιας ναρκισσιστικής, ακαταλόγιστης κοινωνίας. Σε αντίθεση με το ξίφος. «Ποιοι είναι αυτοί με το σπαθί;», με ρωτά.

Φυσικά. Το σπαθί. Τα σύμβολα των ναζιστικών κομμάτων του μεσοπολέμου ξύνουν διαχρονικά τα κατώτατα ένστικτα: βέλη, ξίφη, ακόντια, κεραυνοί, τσεκούρια, στόχοι. Στο απαιτητικό μα αποκαλυπτικό του βιβλίο «Ο Αντι-διαφωτισμός» (εκδ. Πόλις), ο αντιφρονών Ισραηλινός Zeev Sternhell, περιγράφει την επένδυση του πρώιμου, ρομαντικού φασισμού του 19^ου αιώνα στην υπενθύμιση προς τους Γερμανούς και τους βόρειους λαούς ότι προέρχονται από γενιά ηρωικών πολεμιστών που κράδαιναν τσεκούρια και όχι λουλούδια.

«Ποιοι είναι αυτοί με το σπαθί;». Καθισμένοι στον καναπέ.Ο Αναγνωστάκης στέκει πίσω μου, απέναντι από την τηλεόραση με τον απαστράπτοντα Τσουρούλη και τη γεροντοκρατία των εκλογικών αναλύσεων. Θέλω, πρέπει να μιλήσω με και όχι στο παιδί μου για τον φασισμό. Άλλωστε δεν θα είναι η πρώτη φορά που θα ακούσει γι’ αυτόν: με έχει προλάβει ο ίδιος ο φασισμός. Α, φτάνει πια! Πρέπει να λέμε την αλήθεια στα παιδιά.

Ελεύθερα, 27.9.2026