Ακούει (πραγματικά) κανείς;

Όσο αποδυναμώνεται η δημοκρατία, τόσο αυξάνονται τα υποκατάστατά της, όπως η πολιτική ορθότητα. Κι όσο υποβαθμίζεται η αξία του διαλόγου ως ενός συνόλου κοινωνικών δεξιοτήτων και ηθικών προταγμάτων, τόσο αναβαθμίζονται τα ξεχωριστά του συστατικά όπως η ενσυναίσθηση, η ηπιότητα, η ευγένεια.

Αυτοί που ο εθνικισμός θέλει να αποκαλούμε «προγόνους ημών», αποθέωναν την παρρησία: την εσωτερική δύναμη όσων ομιλητών τολμούσαν να πουν την άποψή τους, να εκφράσουν τη συμφωνία και κυρίως τη διαφωνία τους κόντρα στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα. Φυσικά με ορθολογικό τρόπο – οι ψέκες προκαλούσαν αποστροφή στους αρχαίους.

Εμείς, σήμερα, αποκαλούμε «δεξιότητα» την αποσιώπηση της διαφωνίας μας, την παράφρασή της, την αποβολίδωσή της. Όποιος εκφράζει καθαρά τη διαφωνία του (ξαναλέω ορθολογικά) σε ένα εργασιακό ή επιχειρησιακό περιβάλλον, στην επιστήμη, στην εκπαίδευση και αλλού, βαφτίζεται «πολωτικός», «αντιπαραγωγικός», «μη θετικός».

Στο βιβλίο «The Friends of Voltaire» (1906) της Βρετανίδας S. G. Tallentyre, ο Βολταίρος φέρεται να λέει «διαφωνώ με αυτό που λες, αλλά θα υπερασπιστώ μέχρι θανάτου το δικαίωμά σου να το λες». Η νέα θεοκρατία της «θετικότητας» έχει μετατρέψει το απόφθεγμα της συγγραφέως (κι όχι του ίδιου του Βολταίρου) σε «ακούω αυτό που λες». «Το ακούω». Φράση που θέτει σε τεχνητό κώμα την εγγενή πολεμική, την οργανική διαμάχη, την πορεία «θέση-αντίθεση-σύνθεση» που οφείλει να διανύσει ένας λειτουργικός και δημοκρατικός διάλογος.

Όχι απαραίτητα ισότιμος διάλογος, καθώς τέτοιος σπάνια υπάρχει: το διαφορετικό ατομικό και κοινωνικό κεφάλαιο των συνομιλητών θέτει εκ των προτέρων τον όποιο διάλογο σε ένα πλαίσιο ανισότητας. Ακόμα και αν οι συνομιλητές κατέχουν το ίδιο επίπεδο μόρφωσης, την ίδια ταξική προσλαμβάνουσα και καταγωγή, οι μικροεξουσίες και τα στερεότυπα δίνουν το έναυσμα του διαλογικού αγώνα με handicap σε βάρος ενός από τα μέρη του: π.χ. ένας άντρας που είναι το ίδιο μορφωμένος με μια γυναίκα, πρέπει να υπερβεί αυτοβούλως το πατριαρχικό του πλεονέκτημα ώστε ο διάλογος να ξεκινήσει με όρους μιας κάποιας ισορροπίας.

Η φράση «το ακούω», λοιπόν, πρακτικά επιβεβαιώνει την εξουσία του «ακούοντος» να προσπεράσει τη διαμάχη. Σημαίνει την απευθείας κατάληξη στο συμπέρασμα του ενός. Αυτός που εξουσιάζει δεν ενδιαφέρεται να υποστεί τη βάσανο της επιχειρηματολογίας.

Η φράση μοιάζει σαν να έχει καλλιεργηθεί πάνω σε μια αποικιοκρατική ευγένεια: οι Ευρωπαίοι θαύμαζαν τους ασιατικούς πολιτισμούς και τους μελετούσαν παράλληλα με τη σφαγή τους. Η επίφαση της ευγένειας αποκρύπτει την παντελή αδιαφορία για την προσέγγιση της άλλης πλευράς. Γι’ αυτό και δεν έχει να κάνει σε τίποτα με την περιλάλητη ενσυναίσθηση η οποία επιτάσσει ενεργό ακρόαση και όχι «ηπιότητα». Η ίδια η γλωσσολογία της καταγωγής της φράσης λέει πολλά: άλλο το «I listen to you» και άλλο το «I hear you».

Όλες οι φαινομενικά ανώδυνες απευθύνσεις αυτού του τύπου έχουν κάτι το pop και γι’ αυτό κολλητικό. Τη φράση την έχω πει κι εγώ πολλές φορές. Κάτι με ενοχλούσε αλλά δεν κάθισα και να το σκεφτώ. Όπως πάντα κάτι με ενοχλούσε και σε φράσεις όπως οι ακόλουθες και τις οποίες έχω χρησιμοποιήσει όχι μόνο σε corporate περιβάλλοντα αλλά ακόμα και σε προσωπικές σχέσεις: «ας μην το πολώνουμε», «ακούω την ανησυχία σου», «δεν υπάρχει σωστό και λάθος». Για να μην επεκταθώ στη χορεία φράσεων όπως «το αγοράζω».

Και το χειρότερό μου: «δεν είναι προσωπικό». Το χειρότερό μου γιατί όντως δεν είναι! Η αλλοτρίωση στις εργασιακές σχέσεις, στις εμπορικές συναλλαγές, η υπερψηφιοποίηση, η αδρανοποίηση κάθε ικμάδας φυσικής (όχι απαραίτητα αναλογικής) επικοινωνίας, απανθρωποποιεί, αποπροσωποιεί. Δε φτάνει που είμαι αλλοτριωμένος, ε, όχι να μου το κοπανάς και στα μούτρα!

Για να μη χαλάσει η… όμορφη ατμόσφαιρα: δεν κρίνω αν πρέπει κανείς να χρησιμοποιεί ή όχι κάποια από αυτές τις φράσεις. Μακριά από μένα τέτοιες σχολικές προσεγγίσεις. Αναζητώ απλώς το σημειολογικό υπέδαφος του πιο ζωντανού οργάνου της εξουσίας: της γλώσσας.

Δεν ξέρω αν εγώ έχω έναν άκαμπτο αξιακό κώδικα ή αν απλά έχω αηδιάσει με τη σνομπίστικη υπεροψία όσων έχουν τη δύναμη να αρθρώνουν έναν τέτοιο λόγο από θέση ισχύος. Δεν είμαι άνθρωπος που έχω τον ηθικό αμανέ ψηλά. Ένας άνθρωπος που διαχειρίζεται τους καθημερινούς του συμβιβασμούς είμαι κι εγώ. Αλλά όταν νιώθω ότι το γλωσσικό αισθητήριο αλλοιώνεται ασύμμετρα υπέρ της εξουσίας, βράζω, εξανίσταμαι, αγανακτώ.

Ελεύθερα, 4.10.2026