Στα όρια της αντίληψης: Γλυπτική, ήχος και περιβάλλον στις Θκιό Ππαλιές

Η νέα έκθεση «Routine Maintenance: A Tale» που παρουσιάζεται στο Θκιό Ππαλιές Project Space φέρνει μαζί δύο εγκαταστάσεις που ανιχνεύουν τα όρια μεταξύ ανθρώπου και φυσικού περιβάλλοντος, θέτοντας ταυτόχρονα ερωτήματα για τη σχέση της τεχνολογίας με την παραγωγή και την κυκλοφορία πληροφοριών, καθώς και με την επιτήρηση.

Αν και παράχθηκαν σε διαφορετικά πλαίσια και χρονολογίες, η συνύπαρξη των εγκαταστάσεων φέρνει στην επιφάνεια μια μακροχρόνια έρευνα του καλλιτεχνικού ντούο Lower Levant Company (LLC: Πήτερ Εραμιάν, Εμίντιο Βασκέζ) και τη συνεργασία τους με καλλιτέχνες όπως την γλύπτρια Όλγα Μιτσίνσκα, που ζει και εργάζεται στο Άμστερνταμ.

Η Μιτσίνσκα προσκλήθηκε στην Κύπρο το 2017 για την έκθεση «No Future in Dreaming», την οποία επιμελήθηκε ο Εραμιάν, και επανήλθε το καλοκαίρι του 2025 για να συνεχίσει τη συνεργασία και την ανταλλαγή ιδεών γύρω από τον συνδυασμό γλυπτικής, ήχου και οικολογίας.

Στο επίκεντρο της κριτικής διάστασης της έκθεσης βρίσκονται οι ασύμμετρες σχέσεις δύναμης ανάμεσα σε ανθρώπινους και μη ανθρώπινους οργανισμούς, οι οποίοι διαθέτουν δική τους αυτενέργεια και τρόπους να παράγουν, να εκπέμπουν και να διαβάζουν σήματα. Η τεχνολογία παρεμβάλλεται σε αυτές τις σχέσεις με διπλό πρόσημο.

Καθιστά αντιληπτά όσα διαφεύγουν από τις αισθήσεις μας, αλλά είναι ταυτόχρονα το μέσο με το οποίο τα οικοσυστήματα παρακολουθούνται, καταγράφονται και διαχειρίζονται. Η ιστορία της ραδιοτηλεμετρίας άγριων ζώων στις ΗΠΑ, όπως την έχει καταγράψει ο Etienne Benson στο «Wired Wilderness: Technologies of Tracking and the Making of Modern Wildlife» (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2010), δείχνει πώς η ίδια τεχνική μετατράπηκε σταδιακά από εργαλείο ελέγχου σε δίαυλο σύνδεσης με την άγρια ζωή. Η έκθεση κρατά ανοιχτή αυτή την ένταση.

Η πρώτη εγκατάσταση, με τίτλο «Crossover Frequency Spectrum», παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην 60η Μπιενάλε Τέχνης της Βενετίας το 2024, στο κυπριακό περίπτερο «Σε έναν ανθισμένον χωματόδρομο δίπλα που μιαν ήσυχην πάροδο…». Πρόκειται για ένα χαλύβδινο δικτύωμα που φιλοξενεί κόρνες Iwata, συνδεδεμένες σε ένα εξακάναλο ηχοσύστημα. Φίλτρα διαχωρισμού συχνοτήτων (crossovers) χωρίζουν το ηχητικό φάσμα σε ζώνες και κάθε ζώνη αποδίδεται από διαφορετική κόρνα. Το υλικό του έργου προέρχεται από φαινόμενα εκτός ή στα όρια της ανθρώπινης ακοής.

Οι υπέρηχοι των νυχτερίδων που ζουν στην Κύπρο μεταφέρονται στο ακουστό φάσμα· τα «σφυρίγματα» (whistlers) και ο ατμοσφαιρικός ηλεκτρομαγνητικός θόρυβος της ιονόσφαιρας, καταγεγραμμένος κοντά σε στρατιωτικές κεραίες, μετατρέπονται σε ήχο μέσω δέκτη· ήχοι πεδίου από τον Ασώματο Λεμεσού, κοντά στη Βρετανική Κυρίαρχη Βάση Ακρωτηρίου, ενισχύονται από τον ακουστικό καθρέφτη της LLC και καταγράφονται. Το έργο ζητά από τον θεατή μια προσαρμογή των αισθήσεων, έναν συντονισμό προς όλα όσα υπάρχουν αλλά διαφεύγουν από την αντίληψή μας και τώρα γίνονται αντιληπτά μέσα στην εγκατάσταση.

Η δεύτερη εγκατάσταση, με τίτλο «Bad luck to every magistrate, and bad luck to every gamekeeper», αναπτύχθηκε για την Sonic Acts Biennial 2026 στο Άμστερνταμ (Φεβρουάριος–Μάρτιος 2026). Αποτελείται από δύο γλυπτικές φόρμες εμπνευσμένες από το εσωτερικό καταφυγίων νυχτερίδων, οι οποίες λειτουργούν ως ηχεία και μεταδίδουν ένα διαφορετικό ηχοτοπίο με υπερήχους νυχτερίδων, αποσπάσματα μεταδόσεων ενός φανταστικού στρατιωτικού σταθμού και ηλεκτρομαγνητικά σήματα πολύ χαμηλής συχνότητας (VLF), μετατρεμένα σε ήχο μέσω δέκτη, που διαδίδονται μέσω της ιονόσφαιρας: ένα στρώμα της ανώτερης ατμόσφαιρας που ανακλά τα ραδιοκύματα ως «καθρέφτης» και τους επιτρέπει να ταξιδεύουν σε μεγάλες αποστάσεις γύρω από την καμπυλότητα της γης.

Ο τίτλος προέρχεται από την τελευταία στροφή του «The Lincolnshire Poacher», παραδοσιακού αγγλικού τραγουδιού γνωστού και ως «’Tis My Delight (on a Shiny Night)», του οποίου η παλαιότερη τυπωμένη εκδοχή χρονολογείται γύρω στο 1776. Ο αφηγητής, αφού έχει υπηρετήσει επί χρόνια έναν αφέντη, στρέφεται στη λαθροθηρία και στήνει παγίδες για λαγούς, αδιαφορώντας για τον φύλακα που τον παρακολουθεί.

Η στροφή εύχεται επιτυχία στον λαθροθήρα που θέλει να πουλήσει λαγό και κακοτυχία στον φύλακα θηραμάτων (gamekeeper) που μπλοκάρει και δεν λαμβάνει μέρος στο λαθρεμπόριο. Στο πλαίσιο των νόμων περί θήρας (game laws), απεχθών στην αγροτική τάξη, ο φύλακας, στην υπηρεσία του γαιοκτήμονα, επέβλεπε την τήρησή τους και οδηγούσε τους λαθροθήρες ενώπιον του τοπικού ειρηνοδίκη, που τους δίκαζε συνοπτικά.

Στο όνομα της ιδιοκτησίας, ο φύλακας συλλαμβάνει και ο ειρηνοδίκης καταδικάζει. Στο έργο η μετατόπιση προχωρά, και ο τίτλος του τους δένει σε έναν μηχανισμό. Οι δύο στρέφουν το βλέμμα στον λαθροθήρα που παίρνει παράνομα ό,τι η νομιμότητα έχει ήδη περιφράξει: το έδαφος, η μνήμη και τα κοινά είναι όσα περιφράσσονται στο όνομα της ιδιοκτησίας, και λαθροθήρας γίνεται όποιος τα υπερασπίζεται ως κοινά, δηλαδή όποιος κρίνεται παραβάτης επειδή αρνείται την οικειοποίησή τους. Η κατάρα στρέφεται έτσι εναντίον όποιου φυλάσσει ή επικυρώνει την ιδιοκτησία και το ερώτημα μετατοπίζεται: ποιος φυλάσσει τι, και ποιος παραβιάζει τι.

Ο ηχοεντοπισμός είναι ο πυρήνας του έργου. Οι νυχτερίδες «ακούν» το σκοτάδι: εκπέμπουν υπερήχους, εκτός της ανθρώπινης ακοής και διαβάζουν τον χώρο από τις ηχώ που επιστρέφουν, σε «κάλεσμα και απάντηση» (call and response) όπου το ζώο καλεί και ο χώρος απαντά. Ο Βασκέζ μελετά και καταγράφει εδώ και έξι χρόνια τις νυχτερίδες που ζουν στην Κύπρο. Μέσα στις δομές, που αποπνέουν τελετουργικότητα και μυστήριο, η ακοή παύει να είναι δευτερεύουσα αίσθηση και γίνεται τρόπος γνώσης. Ο ήχος δεν αναπαριστά τη φύση, την καθιστά αντιληπτή, σε αντίθεση με την όραση που κυριαρχεί στις αναπαραστάσεις της.

Μαζί, οι δύο εγκαταστάσεις στήνουν ένα ηχητικό τοπίο που είναι εξίσου γλυπτικό περιβάλλον. Αν και προέκυψαν χωριστά, εδώ διαβάζονται σαν να σχεδιάστηκαν η μία για την άλλη: το χαλύβδινο δικτύωμα και οι κόρνες απέναντι στα καταφύγια, η Βενετία απέναντι στο Άμστερνταμ, ο ήχος που ανακλάται από την ιονόσφαιρα απέναντι στην ηχώ μέσα στα καταφύγια. Η παραγωγή είναι άρτια και τίποτα δεν μοιάζει τυχαίο, από τη φυσική κατασκευή ως τον τίτλο και τα ηχητικά υλικά.

Πάνω σε αυτή την ακρίβεια η έκθεση θέτει το ερώτημα που την κινεί: ποιος ακούει ποιον. Η τεχνολογία που μας επιτρέπει να ακούσουμε όσα διαφεύγουν από τις αισθήσεις μας, από τις νυχτερίδες ως την ιονόσφαιρα, είναι η ίδια που παρακολουθεί, καταγράφει και μεσολαβεί. Ο επισκέπτης δεν μένει παρατηρητής: καλείται να ακούσει την ασυμμετρία αυτή και να ξανασκεφτεί τη θέση του ανθρώπου σε ένα οικοσύστημα που δεν του ανήκει.

Μαζί, οι δύο εγκαταστάσεις στήνουν ένα ηχητικό και γλυπτικό περιβάλλον. Αν και προέκυψαν χωριστά, διαβάζονται σαν να σχεδιάστηκαν η μία για την άλλη, γιατί οι ίδιες πηγές ήχου επανέρχονται σε διαφορετική αρχιτεκτονική. Οι υπέρηχοι των νυχτερίδων και τα σήματα της ιονόσφαιρας ακούγονται και στις δύο, αλλά το χαλύβδινο δικτύωμα με τις κόρνες τα απλώνει στον χώρο, ζώνη προς ζώνη, ενώ οι δύο φόρμες της δεύτερης, εμπνευσμένες από το εσωτερικό των καταφυγίων των νυχτερίδων, τα περικλείουν. Η πρώτη λειτουργεί ως διάχυση και η δεύτερη ως περίκλειση. Ο θεατής περνά από τη μία στην άλλη και βυθίζεται σταδιακά στον ήχο.

Η παραγωγή είναι άρτια και τίποτα δεν μοιάζει τυχαίο, από τη φυσική κατασκευή ως τον τίτλο και τα ηχητικά υλικά. Πάνω σε αυτή την ακρίβεια η έκθεση θέτει το ερώτημα που την κινεί: ποιος ακούει ποιον. Η τεχνολογία που μας επιτρέπει να ακούσουμε όσα διαφεύγουν από τις αισθήσεις μας, είναι η ίδια που παρακολουθεί, καταγράφει και μεσολαβεί.

Ο επισκέπτης ακούει μέσα από αυτή τη μεσολάβηση και καλείται να ξανασκεφτεί τη θέση του ανθρώπου σε ένα οικοσύστημα που δεν ανταποκρίνεται σε τραγούδια περί ιδιοκτησίας και όπου άλλοι οργανισμοί και άλλες τεχνολογίες, ακούν και εξουσιάζουν χωρίς να τον χρειάζονται.

INFO: Η έκθεση παρουσιάζεται στις Θκιό Ππαλιές στη Λευκωσία μέχρι τις 6 Νοεμβρίου (Τετάρτη- Παρασκευή 6-8μ.μ. ή κατόπιν ραντεβού) thkioppalies.org

Ελεύθερα, 25.10.2026