Συνέδριο ASK PAY TRUST
Τι σημαίνει να εργάζεσαι στον χώρο του πολιτισμού και να αμείβεσαι δίκαια για την εργασία σου; Με αυτή την ερώτηση ως οδηγό πραγματοποιήθηκε στις 10 Ιουνίου το ανοιχτό συνέδριο ASK PAY TRUST στο Αλληλοδιδασκαλείο Αγίου Λαζάρου στη Λάρνακα, μια συνδιοργάνωση των οργανισμών D6:EU και Λάρνακα 2030, μαζί με τη Στέγη Χορού Λευκωσίας.
Το συνέδριο άνοιξε με χαιρετισμό από την Κλυμένη Χριστοφόρου, συν-διευθύντρια του D6:EU, η οποία υπογράμμισε την ανάγκη εναρμόνισης της πολιτικής για τον πολιτιστικό τομέα με ζητήματα που άπτονται της εργασιακής πρακτικής.
Το D6:EU συνεργάζεται με το Culture Action Europe για να εντοπίσει τα θέματα που έχουν βαρύτητα στο τοπικό πλαίσιο και να διαμορφώσει την ατζέντα της πολιτιστικής πολιτικής σε πανευρωπαϊκό επίπεδο.
Ακολούθως, η Κέλλυ Διαπούλη, καλλιτεχνική διευθύντρια του Λάρνακα 2030, παρουσίασε τον άξονα του «Κοινού Εδάφους» και το πώς η τέχνη και ο πολιτισμός μπορούν να δημιουργήσουν συνδετικούς κρίκους μεταξύ ανθρώπων και κοινοτήτων. Αναφέρθηκε επίσης στην πρωτοβουλία Cultural Democracy Lab, η οποία θα συνεχιστεί και τα επόμενα χρόνια, με στόχο την εφαρμογή της πολιτιστικής δημοκρατίας στην πράξη.
Ο Γιώργος Παπαγεωργίου, Γενικός Διευθυντής του Υφυπουργείου Πολιτισμού, χαιρέτισε το πρόγραμμα της Λάρνακας και επέστησε την προσοχή στην ανισορροπία ανάμεσα στον πλούτο της δημιουργικότητας και τις συνθήκες εργασίας των δημιουργών, τονίζοντας τη δέσμευση του Υφυπουργείου για δίκαιες πρακτικές, εμπιστοσύνη και αξιοπρέπεια στον τρόπο που παράγεται και συντηρείται ο πολιτισμός.
Στην πρώτη παρουσίαση με τίτλο «Setting the Scene», ο Lars Ebert από το Culture Action Europe παρουσίασε το Culture Compass for Europe (2028–2034), το νέο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που αναγνωρίζει ρητά ότι οι συνθήκες εργασίας στον πολιτισμό είναι επισφαλείς, με τους καλλιτέχνες να αποκλείονται ή να καλύπτονται μόνο μερικώς από την κοινωνική προστασία.
Το Culture Action Europe λειτουργεί ως «δίκτυο δικτύων» –ένα από τα 300 που συνδιαμορφώνουν το ευρωπαϊκό πολιτιστικό οικοσύστημα– και χτίζει γέφυρες ανάμεσα στις Βρυξέλλες και τις τοπικές πραγματικότητες, «μεταφράζοντας» τη γλώσσα της πολιτικής σε γλώσσα της τέχνης και αντίστροφα.
Τα ευρήματα της έρευνας Creative Pulse (2024) επιβεβαιώνουν τη διάγνωση: πάνω από το 84% των 1200 ερωτηθέντων επαγγελματιών δήλωσε ότι δεν αμείβεται δίκαια, ενώ σχεδόν οι μισοί ανέφεραν κακές συνθήκες εργασίας, με τους αυτοαπασχολούμενους (που αποτελούν την πλειοψηφία) να βρίσκονται σε ιδιαίτερα δυσμενή θέση. Οι καταχρηστικές συμβάσεις και η απλήρωτη εργασία αποτελούν διαδεδομένα προβλήματα. Ο Ebert μίλησε για την καμπάνια Ask Pay Trust ως εργαλείο πίεσης για τη βελτίωση των συνθηκών, επισημαίνοντας την παράδοξη θέση αυτής της εργασίας: να εμπλέκεται με το σύστημα ενώ ταυτόχρονα το αμφισβητεί.
Στο κυπριακό πλαίσιο, όπως παρουσίασε η Αργυρώ Τουμάζου, συν-διευθύντρια του D6:EU, η πρόκληση εντείνεται από τη μικρή κλίμακα της χώρας, τη διαίρεσή της και τον κατακερματισμό του πολιτιστικού της πεδίου.
Η επισφάλεια των καλλιτεχνών αποτελεί δομικό πρόβλημα που διαπερνά ολόκληρο το πολιτιστικό οικοσύστημα και το ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο. Σε νομικό επίπεδο, ο δικηγόρος Αλέξανδρος Ευσταθίου, ο οποίος εκπροσωπεί 11 καλλιτεχνικούς οργανισμούς και συνδέσμους, αναφέρθηκε στα ζητήματα του νομοσχεδίου «Ο περί της Δημιουργίας Μητρώου Καλλιτεχνών και Θέσπισης Καλλιτεχνικής Χορηγίας Νόμος του 2024», το οποίο εγκρίθηκε από το Υπουργικό Συμβούλιο αλλά απορρίφθηκε καθολικά από την καλλιτεχνική κοινότητα.
Ο Γιάννης Κολακίδης από το NeMe παρουσίασε μια πιο δομικά κριτική προσέγγιση υπό τον τίτλο «Our Activism Will Not Be Televised». Αφετηρία της ανάλυσής του αποτέλεσε η αόρατη εργασία που συντηρεί το σώμα του πολιτισμού. Στην Κύπρο, το Υφυπουργείο Πολιτισμού κατέχει το μονοπώλιο στη χρηματοδότηση, ενώ η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση είναι γραφειοκρατικά πολυέξοδη και προσβάσιμη μόνο σε λίγους. Αντλώντας από τη φράση του David Graeber ότι «η απόλυτη, κρυμμένη αλήθεια του κόσμου είναι ότι αυτός είναι κάτι που εμείς φτιάχνουμε, και θα μπορούσαμε εξίσου εύκολα να τον φτιάξουμε διαφορετικά», ο Κολακίδης υποστήριξε ότι η αλλαγή απαιτεί οριζόντια αυτοοργάνωση, διαφάνεια και μια στρατηγική «agonise, do not antagonise»: συλλογική πίεση στοχευμένη σε αμοιβαία επωφελείς αλλαγές, χωρίς τον αποκλεισμό κανενός από τη διαδικασία.
Η Rocío Nogales-Muriel, πολιτιστική διαχειρίστρια από την Ισπανία, μοιράστηκε την εμπειρία της πολύχρονης προσπάθειας για τη θέσπιση του Καθεστώτος του Καλλιτέχνη στη χώρα της. Μια διαδικασία που ξεκίνησε με οδηγία της UNESCO και κατέληξε στη δημιουργία μιας διακομματικής, διυπουργικής επιτροπής για την εφαρμογή 57 μέτρων που αφορούν τη φορολογία, τα εργασιακά δικαιώματα, την κοινωνική ασφάλιση και την εκπαίδευση.
Η εμπειρία αυτή ανέδειξε την «ιδιαιτερότητα» της καλλιτεχνικής εργασίας ως ένα ζήτημα που απαιτεί ειδική και ολιστική πολιτική αντιμετώπιση, ενώ τονίστηκε ότι η συμμετοχή στα κοινά συνεπάγεται κόστη –σε χρόνο, ενέργεια και πόρους– που συχνά παραβλέπονται.
Η Katrien Reist-van Gelder από το Βέλγιο, επιμελήτρια και καλλιτέχνης με ειδίκευση στην τέχνη για τον δημόσιο χώρο, παρουσίασε τον οδηγό Fair Practice: ένα εργαλείο με αρχές δίκαιης αμοιβής και ορθής κατανομής των πολιτιστικών πόρων, το οποίο θεσπίστηκε ως προϋπόθεση για την πρόσβαση σε δημόσιες επιχορηγήσεις από το 2020.
Η πανδημία ανέδειξε κενά που προϋπήρχαν, αφού πολλοί καλλιτέχνες βρίσκονταν εκτός του συστήματος προστασίας, γεγονός που ανάγκασε το Βέλγιο να δημιουργήσει ένα μητρώο όπου κάθε πρόσωπο αξιολογείται ατομικά βάσει portfolio από μια ανεξάρτητη επιτροπή. Αυτό το καθεστώς αναγνωρίζει την αόρατη εργασία και προβλέπει επίδομα για τρία χρόνια, χωρίς την υποχρέωση αναζήτησης άλλης εργασίας.
Ο Noel Kelly από την Ιρλανδία παρουσίασε το Visual Artists Bill of Rights (2011) και το πιλοτικό πρόγραμμα βασικού εισοδήματος για καλλιτέχνες, το οποίο δημιουργήθηκε ως απάντηση στο γεγονός ότι η πλειοψηφία των καλλιτεχνών στην Ιρλανδία ζει κάτω από το όριο της φτώχειας.
Το πρόγραμμα προϋποθέτει επαγγελματική αναγνώριση, και η τριετής πιλοτική του φάση έτυχε θερμής υποστήριξης από το ευρύτερο κοινό. Παρέμειναν, ωστόσο, ανοιχτά ερωτήματα γύρω από τη διασφάλιση της ισότητας στην πρόσβαση.
Ως εκπρόσωπος του Συνδέσμου Εικαστικών Καλλιτεχνών και Θεωρητικών Τέχνης – φυτώριο, παρουσίασα την ιστορία του οργανισμού και το έργο που έχει επιτελέσει στα είκοσι χρόνια λειτουργίας του, καθώς και τις μεθοδολογίες που ανέπτυξε για τη συνεργασία γύρω από ζητήματα που αφορούν τις συνθήκες εργασίας και επιβίωσης των εργαζομένων στον πολιτισμό.
Κλείνοντας την παρουσίασή μου, αναφέρθηκα στο έργο της Κυριακής Κώστα «Άνευ Βλάβης», το οποίο δημιουργήθηκε ως αντίδραση στον διωγμό του Φυτωρίου από το οίκημά του. Το έργο συνίσταται στην εκτύπωση πολυάριθμων αναπάντητων επιστολών προς τον Δήμο Λευκωσίας σε άσπρο πανί, λειτουργώντας ως ένα ισχυρό τεκμήριο θεσμικής σιωπής, αλλά και ως πράξη μνήμης και διεκδίκησης.
Η Μαρίνα Κακουλλή, διευθύντρια της Στέγης Χορού Λεμεσού, επικεντρώθηκε στην εμπειρική διάσταση των συλλογικών διεκδικήσεων στον χώρο του χορού. Μέσα από την πορεία της χορευτικής κοινότητας, μίλησε για όσα επιτεύχθηκαν αλλά και για όσα παραμένουν εκκρεμή.
Έθεσε, και ταυτόχρονα επιχείρησε να απαντήσει με αφοπλιστική ειλικρίνεια, κρίσιμα ερωτήματα: «Τι καταφέραμε, τι χάσαμε και τι οφείλουμε ο ένας στον άλλο ως κοινότητα;». Αναφέρθηκε επίσης στο γεγονός ότι η Στέγη Χορού Λεμεσού εξακολουθεί να στερείται μόνιμης στέγης, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για πολιτικές που να προστατεύουν τους πολιτιστικούς οργανισμούς από εξωγενείς παράγοντες, όπως η ανεξέλεγκτη αύξηση των ενοικίων και οι πιέσεις της αγοράς ακινήτων.
Το συνέδριο συνεχίστηκε με ομάδες εργασίας (focus groups), κατά τη διάρκεια των οποίων πραγματοποιήθηκαν επιμέρους συζητήσεις και διατυπώθηκαν συγκεκριμένες εισηγήσεις. Οι προτάσεις οργανώθηκαν γύρω από τους βασικούς πυλώνες προτεραιοτήτων του Culture Action Europe, με στόχο τη διαμόρφωση κοινών διεκδικήσεων και στρατηγικών για τον πολιτιστικό τομέα.
Ο Βαγγέλης Γέττος έχει αναλάβει τη σύνταξη της σχετικής έκθεσης που θα αποτυπώνει τα συμπεράσματα και τις προτάσεις που προέκυψαν.
Το συνέδριο κατέληξε σε έναν κοινό τόπο: η επισφάλεια των καλλιτεχνών και των εργαζομένων στον πολιτισμό αποτελεί δομικό και όχι ατομικό πρόβλημα. Οι κοινωνίες που επωφελούνται από την τέχνη οφείλουν να δημιουργούν τις συνθήκες που επιτρέπουν την ύπαρξή της. Αυτό απαιτεί πολιτική βούληση, στοχευμένη νομοθεσία και έναν τομέα που αυτοοργανώνεται μέσα από την αλληλεγγύη και τη συλλογική δράση.
Αναδείχθηκε επίσης ότι τα προβλήματα του πολιτισμού είναι, σε μεγάλο βαθμό, κοινά σε διαφορετικές χώρες. Εκείνο που διαφοροποιείται είναι η αξία που κάθε κοινωνία και κάθε κράτος επιλέγει να αποδώσει στον πολιτισμό, στους καλλιτέχνες και στους εργαζομένους του.
Κατέστη σαφές ότι καμία κατάκτηση δεν υπήρξε ποτέ εύκολη ή δεδομένη και ότι υπάρχουν σημαντικές διακυμάνσεις στον τρόπο με τον οποίο διαφορετικές κυβερνήσεις αναγνωρίζουν το δικαίωμα σε μια αξιοπρεπή ζωή και διαβίωση.
Χρειαζόμαστε όραμα, διαρθρωτική και μακροπρόθεσμη χρηματοδότηση, καθώς και ουσιαστική οικοδόμηση εμπιστοσύνης απέναντι στον κοινωνικό ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει η τέχνη ως δημόσιο και κοινωνικό αγαθό.
Το ερώτημα «Έχει πληρωθεί ο καλλιτέχνης;» (Has the artist been paid?) οφείλει να λειτουργήσει ως πυξίδα για κάθε πολιτιστική πολιτική. Όπως εύστοχα διατύπωσε και ο Ευσταθίου: «Όλοι εκτιμούν την πολιτιστική παραγωγή, αλλά εγκαταλείπουν τον καλλιτέχνη τη στιγμή που είναι πιο ευάλωτος».
Ελεύθερα, 14.06.2026
