Επτά χιλιετίες μεσογειακής ιστορίας μέσα από 120 σπάνια αντικείμενα παρουσιάζουν τη διαχρονική κοινή κληρονομιά Κύπρου, Σικελίας, Σαρδηνίας: Ειδώλια, γραφές, τελετουργικά και πολυτελή αντικείμενα, φωτίζουν τις θαλάσσιες ανταλλαγές, τη δημιουργικότητα και τη διαμόρφωση πολιτιστικών ταυτοτήτων, σε μια σημαντική έκθεση στο Castel Sant’Angelo της Ρώμης, κάτω απότον τίτλο «Κύπρος και Ιταλία: Κοινές Πολιτιστικές Ταυτότητες».
Η έκθεση εξερευνά τις δυναμικές διασυνδέσεις μεταξύ Κύπρου και Ιταλίας στην αρχαιότητα, υιοθετώντας μια μακρά διαχρονική οπτική, και δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στους νησιωτικούς κόσμους της Μεσογείου, αλλά και στον ρόλο της Ιταλίας ως κεντρικής χερσονήσου της Μεσογείου. Μέσα από προσεκτικά επιλεγμένα αρχαιολογικά ευρήματα και αφηγήσεις, αναδεικνύονται οι πολυδιάστατες ιστορίες πολιτισμικής εξέλιξης, διαμόρφωσης κοινοτήτων, βασιλείων και πόλεων-κρατών, συνδεσιμότητας και θαλάσσιων δρόμων.
Επιπλέον, η έκθεση αφηγείται την ιστορία και την κληρονομιά των ιταλικών αρχαιολογικών αποστολών και τη συμβολή τους στην αρχαιολογική και ιστορική έρευνα της Κύπρου, ώστε να δημιουργεί έναν πολυεπίπεδο και ισχυρό ορίζοντα.
Όπως εξηγεί η επιμελήτρια της έκθεσης Αναστασία Χριστοφιλοπούλου, που κατέχει την έδρα George D. and Margo Behrakis στο Τμήμα Αρχαίας Ελλάδας και Ρώμης του Μουσείου Καλών Τεχνών (MFA) της Βοστώνης, «το βασικό κριτήριο για την επιλογή των 120 αντικειμένων ως εκθεμάτων της έκθεσης, ήταν η ικανότητά τους να αναδείξουν τη μακρά πολιτισμική συνδεσιμότητα και τις ανταλλαγές ανάμεσα στην Κύπρο, τη Σικελία και τη Σαρδηνία, κυρίως μέσα από το πρίσμα του υλικού πολιτισμού, όπως για παράδειγμα αποδείξεις ανταλλαγών ακατέργαστων υλικών, αλλά και τεχνέργων, καθώς και κοινωνικοπολιτισμικής αλληλεπίδρασης και κοινών πρακτικών από τη Νεολιθική έως τη Υστερορωμαϊκή περίοδο».
–Πώς η έκθεση συμβάλλει στη συζήτηση για την έννοια της «νησιωτικής ταυτότητας» στη Μεσόγειο; Η έκθεση αυτή συμβάλλει στη συζήτηση για τις νησιωτικές ταυτότητες, συγκεντρώνοντας αντικείμενα που αποτυπώνουν χιλιετίες πολιτισμικών ανταλλαγών και επαναπλαισιώνοντας την Κύπρο, τη Σικελία και τη Σαρδηνία ως αλληλένδετες και όχι περιφερειακές οντότητες. Καταδεικνύει ότι οι νησιωτικές ταυτότητες διαμορφώθηκαν μέσα από συνεχή διαπραγμάτευση με εξωτερικές επιρροές—εμπορικές, καλλιτεχνικές και τελετουργικές. Τα υλικά τεκμήρια φωτίζουν το πώς η κινητικότητα, η θαλάσσια επαφή και η τεχνολογική μεταφορά διαμόρφωσαν εξελισσόμενες κοινωνικές δομές. Μέσα από αυτό το πρίσμα, η νησιωτικότητα δεν παρουσιάζεται ως εμπόδιο στη σύνδεση, αλλά ως καταλύτης δημιουργικής προσαρμογής. Τελικά, η έκθεση εμβαθύνει την κατανόησή μας για τη Μεσόγειο ως έναν κοινό πολιτισμικό χώρο, ορισμένο από τη διακίνηση, τη μίξη και τη διαχρονική αλληλεξάρτηση.
–Με ποιο τρόπο αναδεικνύεται η αλληλεπίδραση και η σύνδεση μεταξύ Κύπρου, Σικελίας και Σαρδηνίας; Η έκθεση αποδίδει την αλληλεπίδραση και τις σχέσεις μεταξύ της Κύπρου, της Σαρδηνίας και της Σικελίας παρουσιάζοντας πώς τα τρία νησιά ήταν στενά δεμένα μέσω δικτύων ανταλλαγής, κοινών τεχνολογιών, τελετουργικών πρακτικών και καλλιτεχνικών παραδόσεων. Ανάμεσα στα εκθέματα, ο κυπριακός χαλκός που έφτανε μέχρι τη Σαρδηνία και τη Σικελία, όπως αποδεικνύει η επιστημονική ανάλυση του ταλάντου από την Απλίκι, φωτίζει μεγάλης κλίμακας εμπορικά δίκτυα· ενώ η παρουσία κυπριακών κεραμικών, συστημάτων γραφής και αντικειμένων κύρους σε σικελικούς χώρους όπως το Canatello και η Thapsos αναδεικνύει τη συμμετοχή αυτών των κοινοτήτων σε ανατολικές και δυτικές ανταλλαγές. Παράλληλα, τα ειδώλια, οι σφραγιδόλιθοι και τα τελετουργικά σύνολα δείχνουν ότι κοινές θρησκευτικές έννοιες και υβριδικές ταυτότητες αναπτύχθηκαν μέσα από συνεχείς διασυνδέσεις, όπως μαρτυρεί το εντυπωσιακά κοσμοπολίτικο ταφικό σύνολο στις Συρακούσες που συνδυάζει κυπριακά, μυκηναϊκά και τοπικά αντικείμενα. Μέσα από τη μεταλλουργία, τις ταφικές πρακτικές, τις ιερές τοπογραφίες και τα εργαστηριακά συγκροτήματα, η έκθεση αναδεικνύει ότι η Κύπρος, η Σαρδηνία και η Σικελία αλληλεπιδρούσαν διαμορφώνοντας η μία τον κόσμο της άλλης μέσα σε ένα βαθιά διασυνδεδεμένο μεσογειακό περιβάλλον.
–Ποιο αντικείμενο θεωρείτε «κλειδί» για να καταλάβει ο επισκέπτης τη σχέση Κύπρου–Ιταλίας; Δύο πολύ διαφορετικά αντικείμενα αποτυπώνουν ιδανικά τη μοναδική σχέση ανάμεσα στην Κύπρο και την Ιταλία κατά την Αρχαιότητα. Το πρώτο είναι ένα εντυπωσιακό χάλκινο τάλαντο σε σχήμα τεντωμένου δέρματος βοδιού (ox-hide ingot) από την περιοχή Serra Ilixi στη Σαρδηνία, ένα σπάνιο εύρημα φτιαγμένο από κυπριακό χαλκό, που διένυσε πάνω από δύο χιλιάδες χιλιόμετρα από την Κύπρο στην Σαρδηνία. Το αντικείμενο αυτό, δάνειο από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο του Κάλιαρι στη Σαρδηνία, στην έκθεσή μας, χρονολογείται περίπου στο 1500–1200 π.Χ., αναδεικνύει την έκταση του εμπορίου και της τεχνολογικής ανταλλαγής της Εποχής του Χαλκού, υπογραμμίζοντας τη διασύνδεση των μεσογειακών κοινωνιών και ιδιαίτερα της Κύπρου με την Ιταλία.
Το δεύτερο είναι ένα θραύσμα πίθου, στο οποίο έχουν χαραχθεί πέντε σημεία σε κυπρομινωική γραφή. Το θραύσμα ανήκε σε έναν μεγάλο πίθο που χρησιμοποιούνταν κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού (1300–1200 π.Χ.) για την αποθήκευση αγαθών όπως σιτηρά, λάδι ή κρασί. Το παχύ τοίχωμά και το μεγάλο μέγεθός του βεβαιώνουν την χρήση του στην αποθήκευση αγαθών σε αστικά ή ανακτορικά περιβάλλοντα. Βρέθηκε στην Έγκωμη της Κύπρου και αποτελεί δάνειο του Τμήματος Αρχαιοτήτων Κύπρου. Τέτοιοι πίθοι ήταν απαραίτητοι για τη διαχείριση των αποθεμάτων στην Έγκωμη, ένα σημαντικό κέντρο εμπορίου και μεταλλουργίας στην Κύπρο.
Αξιοσημείωτο είναι ότι στην παρούσα έκθεση θα εκτεθούν τρία ακόμη κεραμικά θραύσματα, επίσης χαραγμένα σε κυπρομινωική γραφή, που ανασκάφηκαν στο Cannatello κοντά στο Αγκριτζέντο, στη νότια ακτή της Σικελίας και επίσης χρονολογούνται στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Το Cannatello ήταν ένα ακμαίο σημείο μεσογειακών ανταλλαγών κατά τον 13ο–12ο αιώνα π.Χ., με συνδέσεις με την Κύπρο και άλλα σημαντικά κέντρα της Ανατολικής Μεσογείου. Οι ανασκαφές στον χώρο αποκάλυψαν εισηγμένα κεραμικά, όπως κυπριακά αγγεία τύπου ‘Base Ring’ και ‘White Slip’, αλλά και κεραμικά αιγαιακού τύπου και προϊόντα από την Εγγύς Ανατολή. Η στρατηγική παράκτια θέση του Cannatello υποδηλώνει ότι αποτελούσε μέρος δικτύου ανταλλαγής μετάλλων, κυρίως χαλκού και κασσίτερου, ζωτικής σημασίας για την παραγωγή ορείχαλκου.
–Βλέπετε τη Μεσόγειο περισσότερο ως σύνορο ή ως γέφυρα πολιτισμών; Αυτή η έκθεση επαναπροσδιορίζει τη Μεσόγειο όχι ως ένα όριο που διαχωρίζει κόσμους, αλλά ως μια ζωντανή πολιτισμική γέφυρα—μια θάλασσα που εδώ και αιώνες μεταφέρει ανθρώπους, αντικείμενα, τεχνολογίες και πεποιθήσεις, με την Κύπρο και την Ιταλία, ως δυο απο τους πρωταγωνιστές. Αντί να παρουσιάσει τα νησιά ως απομονωμένα ή περιθωριακά, η αφήγηση, μας τα αποκαλύπτει ως δυναμικά κέντρα που διαμορφώθηκαν μέσα από κινητικότητα και ανταλλαγή, όπου οι κοινές ταυτότητες σφυρηλατήθηκαν μέσα από επαφή, δημιουργικότητα και συνεχή κίνηση. Σε αυτή την έκθεση, η Μεσόγειος γίνεται ο συνδετικός ιστός: ένας χώρος όπου οι πολιτισμοί συναντήθηκαν, αναμίχθηκαν και μετασχημάτισαν ο ένας τον άλλον, υπενθυμίζοντάς μας ότι η θάλασσα πάντα ένωνε πολύ περισσότερο απ’ όσο χώριζε.
–Πιστεύετε ότι οι πολιτισμικές ταυτότητες της Μεσογείου είναι σταθερές ή συνεχώς σε διαπραγμάτευση; Η έκθεση παρουσιάζει πολλαπλά παραδείγματα που αποδεικνύουν ότι οι μεσογειακές πολιτισμικές ταυτότητες ήταν πάντοτε αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Ένα εξαιρετικό παράδειγμα είναι τα πήλινα ειδώλια του πολιτισμού Castelluccio από τη Σικελία (Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, περ. 2200–1450 π.Χ.), τα οποία δείχνουν πώς διαμορφώθηκε η σικελική ταυτότητα μέσα από την επαφή με τις γύρω περιοχές. Τα ειδώλια αυτά – με επιμήκεις κορμούς, αφαιρετικά πρόσωπα και γεωμετρική διακόσμηση – αντανακλούν ένα τοπικό ύφος, όμως η έκθεση επισημαίνει ότι οι πρώιμες αυτές κοινότητες είχαν ισχυρούς δεσμούς με εμπορικά δίκτυα του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου. Αυτός ο συνδυασμός τοπικών μορφών και εξωτερικών επιρροών μαρτυρά μια ταυτότητα που διαμορφώθηκε στη διασταύρωση της εγχώριας παράδοσης και των εισαγόμενων ιδεών.
-Πώς συνομιλεί αυτή η έκθεση με σύγχρονα ζητήματα ταυτότητας και μετανάστευσης; Ίσως πρόκειται για το πιο σημαντικό ερώτημα της έκθεσής μας. Όπως συζητήσαμε, η έκθεση αυτή παρουσιάζει τα μεσογειακά νησιά όχι ως απομονωμένες εστίες, αλλά ως δίκτυα συνδεσιμότητας, αποδεικνύοντας πως η «νησιωτικότητα» διαμορφώνει ταυτότητες μέσα από τη διαρκή κίνηση, ανταλλαγή και δημιουργική προσαρμογή στο πέρασμα των χιλιετιών. Με την έκθεση αυτή, μεταφέρουμε την οπτική και στο παρόν και καλούμε το κοινό να αναρωτηθεί: ποια είναι τα διδάγματα της νησιωτικής πολυπολιτισμικότητας και πολυπλοκότητας για τις σημερινές ταυτότητες της Ευρώπης και της Μεσογείου; Η υβριδικότητα και η αίσθηση του ανήκειν, όπως την βλέπουμε μέσα από το παράδειγμα των αντικειμένων και των διηγήσεων της έκθεσης, παραμένουν ο πυρήνας της σύγχρονης μεσογειακής ταυτότητας; Τουλάχιστον 30 αντικείμενα της έκθεσης μιλούν για το πώς η οργανωμένη ή η αυθόρμητη μετανάστευση στην αρχαιότητα συμβάλλει στη μεταφορά ιδεών, την τεχνολογική και γλωσσική εξέλιξη και τον εμπλουτισμό των κοινοτήτων. Πώς μεταφράζεται αυτό, οικοδομώντας μια άμεση γέφυρα από την αρχαιότητα στα σημερινά ζητήματα μετανάστευσης, διασποράς και ταυτότητας;
–Υπάρχει κάτι στην έκθεση που σας συγκινεί σε προσωπικό επίπεδο; Ναι, δύο πράγματα! Το πρώτο που με συγκινεί βαθιά σε αυτή την έκθεση είναι ότι αποδεικνύει πως οι νησιώτες, είτε στο παρελθόν είτε σήμερα, δεν ορίζονται από σύνορα, αλλά από σχέσεις. Η Κύπρος, η Σικελία και η Σαρδηνία δεν παρουσιάζονται ως απομακρυσμένες εστίες, αλλά ως ενεργοί διαμορφωτές της μεσογειακής ιστορίας, που μεταμορφώνονται διαρκώς από όσα διασχίζουν τη θάλασσα—ανθρώπους, αγαθά, πεποιθήσεις, γλώσσες, τεχνολογίες και τελετουργίες.Και το δεύτερο στοιχείο που με συγκινεί είναι το ότι με την έκθεση αυτή προσκαλούμε το κοινό να στοχαστεί πάνω στην ταυτότητα και την αίσθηση του ανήκειν σήμερα, γιορτάζοντας τη Μεσόγειο ως έναν χώρο που ενώνει και όχι που διαχωρίζει. Σκεπτόμενοι την δέσμευση της φετινής Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, για την πολιτιστική διάσταση της συνεργασίας, την ενίσχυση της κοινής ευρωπαϊκής μας ταυτότητας, αλλά και για μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή στην Ευρώπη, με την έκθεση αυτή θέτουμε το ερώτημα: τι σημαίνει να ανήκεις σήμερα σε αυτή τη ζωντανή κληρονομιά; Ως απόδημη Ευρωπαία πολίτης, και πολιτισμική μετανάστρια, πρώτα στην Μ. Βρεττανία, έχοντας βιώσει την περίοδο του Brexit, και πρόσφατα στην Αμερική, με συγκινεί πολύ αυτή η διάσταση της έκθεσης.
Ελεύθερα, 15.02.2026
