«Παρατήρησε τις τροχιές των άστρων, σαν να τρέχεις μαζί τους και συνεχώς να στοχάζεσαι τις μεταβολές των στοιχείων σε άλλα στοιχεία. Γιατί οι εικόνες τους καθαρίζουν τη βρομιά της εδώ ζωής (τὸν ῥύπον τοῦ χαμαὶ βίου).» Μάρκος Αυρήλιος, Τὰ εἰς ἑαυτὸν 7.47
Η φιλοσοφία δεν είναι μόνο μελέτη αλλά και πρακτική άσκηση. Η Στωική φιλοσοφία, ήδη από την αρχαιότητα, έχει προτείνει πρακτικές που βοηθούν το άτομο να διακρίνει όσα ανήκουν στον έλεγχό του και να ζει σε αρμονία με τη φύση, συνειδητά και ατάραχα. Μία από τις πιο διαδεδομένες πρακτικές (η οποία ακόμη και σήμερα -ειδικά σήμερα- ασκείται από τους οπαδούς της Στωικής φιλοσοφίας) είναι η «θέα από ψηλά».
Σκοπός είναι το άτομο να εξέλθει από τον μικρόκοσμό του. Να δει τη μεγάλη εικόνα -τον κόσμο από απόσταση- και να τον παρατηρήσει. Ο Μάρκος Αυρήλιος δεν παύει να υπενθυμίζει στον εαυτό του το εφήμερο της ζωής, καθώς θεάται τον κόσμο από ψηλά. Με την ενατένιση διαλύεται το σύμφυρμα των ανούσιων γεγονότων, των ευτελών επιδιώξεων και των αρνητικών συναισθημάτων. Αυτό είναι κάτι που πρέπει να το έχει «πρόχειρο», έτοιμο προς χρήση κάθε στιγμή:
«Αυτά τα τρία πρέπει να τα έχεις πρόχειρα […] Τρίτο, αν ξαφνικά ανυψωνόσουν και παρατηρούσες τις ανθρώπινες υποθέσεις και την ποικιλομορφία, με πόση περιφρόνηση θα τα κοιτούσες, βλέποντας ταυτόχρονα όλα όσα ζουν, στον αέρα και στον αιθέρα, και ότι όσες φορές και να ανυψωθείς, αυτά έχουν την ίδια όψη, αμετάβλητα και με μικρή διάρκεια ζωής. Για αυτά τόση αλαζονεία; (ἐπὶ τούτοις ὁ τῦφος)»
Μάρκος Αυρήλιος, Τὰ εἰς ἑαυτὸν 12.24
Η άσκηση είναι τόσο απλή όσο δείχνει. Η απομάκρυνση από τον εαυτό, η εποπτεία του κόσμου από απόσταση, λειτουργεί θεραπευτικά. Η ατομικότητα συνενώνεται με το σύνολο και αποτελεί μέρος του. Για τους Στωικούς η ενατένιση οδηγεί στην επίγνωση της σύνδεσής τους με τον Λόγο, τη Φύση. Η άξαφνη συνείδηση της μεγάλης εικόνας του Κόσμου εφησυχάζει.
Οι άλλοι -όλοι οι άλλοι, αυτοί που υπήρξαν και αυτοί που θα υπάρξουν- και εμείς -που ζούμε τώρα- αποτελούμε όλοι μέρος του αέναου Κοσμικού γίγνεσθαι. Το άτομο ξαναβρίσκει τη θέση του στον κόσμο, όντας συνδεδεμένο με το σύνολο. Ο Μάρκος Αυρήλιος εντοπίζει την αφετηρία της άσκησης στον Πλάτωνα (αν και το αντίστοιχο χωρίο δεν ανιχνεύεται στα πλατωνικά έργα). Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας εξηγεί:
«Είναι ωραίο αυτό το ρητό του Πλάτωνα: Ότι αυτός που συζητά για τους ανθρώπους πρέπει να παρατηρεί και τα γήινα, σαν να τα κοιτούσε από κάπου ψηλότερα. Θα δει αγέλες, στρατεύματα, αγροκτήματα, γάμους και διαζύγια, γεννήσεις και θανάτους, θόρυβο δικαστηρίων και έρημους τόπους, διάφορα βαρβαρικά έθνη, γιορτές και θρήνους, αγορές· όλα αναμεμειγμένα και συνταιριασμένα μέσα στις αντιθέσεις τους.»
Μάρκος Αυρήλιος, Τὰ εἰς ἑαυτὸν 7.48
Οι περισσότεροι άνθρωποι κοιτούν τον κόσμο αδιάφορα, ζουν τυχαία και ασύνδετα, χωρίς να προσδιορίζουν τον εαυτό τους ως μέρος του σύμπαντος. Για τους Στωικούς όμως τα πράγματα είναι διαφορετικά· η καθημερινή πρακτική άσκηση αυτόν τον σκοπό έχει: Να αισθανθεί το άτομο μέρος του όλου, να συνειδητοποιήσει δηλαδή την ακατάπαυστη κοσμική ροή, τη λειτουργία και τη δομή της. Να παρατηρήσει πόσο γρήγορα (και όμοια) διαδέχονται οι αλλαγές η μία μετά την άλλη. Η κοσμική εικόνα στέκει ανεπηρέαστη από ανθρώπινες ανησυχίες. Η κοσμική εικόνα αναδεικνύει την πραγματική διάσταση του ανθρώπου σε σχέση με το Όλον:
«Να ανακαλείς στη μνήμη σου τη συνολική ουσία (τῆς συμπάσης οὐσίας), στην οποία συμμετέχεις ελάχιστα, και τον συμπαντικό χρόνο (σύμπαντος αἰῶνος), και το μικρό και σύντομο διάστημα που σε προσδιορίζει, και την ειμαρμένη, ποιο μερίδιο σου αναλογεί;» Μάρκος Αυρήλιος, Τὰ εἰς ἑαυτὸν 5.24
Ο άνθρωπος -σε όποια εποχή κι αν τυχαίνει να ζει και σε όποια γωνιά του πλανήτη κι αν κατοικεί- δεν ήταν ποτέ το κέντρο του σύμπαντος. Μόνο του δικού του κόσμου. Ούτε όμως ήταν εύκολο να ελευθερωθεί από τα δεσμά της ατομικότητάς του και να ατενίσει τη μεγάλη εικόνα έξω από τον προσωπικό χωρόχρονο. Όταν ο άνθρωπος θεάται τους ανθρώπους, τη φύση και το σύμπαν, συμμετέχει στην συνολική ουσία του Κόσμου. Είναι μέρος του· ανήκει σ’ αυτόν. Ιδωμένο μέσα από την κοσμική αλλαγή, το εφήμερο της ζωής αποκτά την πραγματική του αξία. Και αυτό από μόνο του μπορεί να οδηγήσει στην αταραξία και τη γαλήνη.
*Η δρ. Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους (Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους;), Μεταίχμιο, 2022
