Είτε το καθεστώς του Ιράν πέσει είτε όχι, ένα είναι δεδομένο: ο ρόλος της Τεχεράνης στη Μέση Ανατολή έχει, εκ των πραγμάτων, αποδυναμωθεί σημαντικά μετά τα όσα συνέβησαν την τελευταία διετία. Η πτώση του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία, η συντριβή της Χεζμπολάχ και, ακόμη περισσότερο, της Χαμάς, καθώς και των Χούθι στην Υεμένη, έχουν στερήσει από το Ιράν ένα μεγάλο μέρος της περιφερειακής του επιρροής.
Το κενό αυτό δεν έχει ακόμη καλυφθεί. Και πρώτη στην προσπάθεια να το καλύψει είναι, όπως είναι αναμενόμενο, η Τουρκία.
Η Άγκυρα γνωρίζει ότι, στο παρόν στάδιο, δεν μπορεί να το πράξει μόνη της. Όπως όλα δείχνουν – και αυτή είναι η κυρίαρχη εκτίμηση και στο Ισραήλ – επιδιώκει τη δημιουργία ενός ει δυνατόν συμπαγούς σουνιτικού άξονα ο οποίος θα καλύψει το ιρανικό κενό. Τα πρώτα βήματα έχουν ήδη γίνει και μία από τις βασικές εκτιμήσεις είναι ότι ο άξονας αυτός ενδέχεται να μη χρειαστεί καν να λάβει επίσημη ή εξωτερικά ορατή μορφή.
Για την Τουρκία η επιδίωξη είναι διπλή: αφενός μεν να καταστεί ηγετική δύναμη του άξονα, αφετέρου δε να περιορίσει στο μέγιστο δυνατό βαθμό το περιθώριο κινήσεων και την αναβαθμισμένη ισχύ του Ισραήλ. Δεδομένου ότι, πέραν του Κατάρ, τα υπόλοιπα «μέλη» του υπό διαμόρφωση άξονα είναι η Αίγυπτος, η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν, ο δεύτερος στόχος είναι σαφώς ευκολότερος από τον πρώτο.
Η Αίγυπτος και η Σαουδική Αραβία δεν επιθυμούν σε καμία περίπτωση να δουν την Τουρκία να αποκτά μη ισότιμο ρόλο σε μια τέτοια συνεργασία μέσω προβολής ισχύος ή άλλως πώς στην περιοχή, ιδίως όταν Άγκυρα και Ντόχα προωθούν την ατζέντα της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, η οποία αποτελεί τον σοβαρότερο κίνδυνο τόσο για το Παλάτι στο Ριάντ όσο και για την κυβέρνηση Σίσι στο Κάιρο.
Ωστόσο, έχουν πολλά να κερδίσουν εάν καταφέρουν να «συγκρατήσουν» τον ρόλο της Άγκυρας στον βαθμό μπορούν συνεργαζόμενες ταυτόχρονα μαζί της – αν και ο βαθμός αυτός εκ των πραγμάτων δεν είναι ιδιαίτερα μεγάλος. Εφόσον διασφαλίσουν ότι τα καθεστώτα τους δεν απειλούνται, ο υπό διαμόρφωση άξονας θα τους προσφέρει σημαντικά οφέλη: θα αποτρέψει μελλοντική ανάκαμψη του Ιράν και θα περιορίσει τον ζωτικό χώρο του Ισραήλ, με κέρδη τόσο για τις ίδιες όσο και για την Τουρκία, η οποία επιδιώκει να δημιουργήσει μια ζώνη πίεσης γύρω από το Ισραήλ – τον βασικό της ανταγωνιστή. Παράλληλα, θα εδραιώσει τη σουνιτική παρουσία σε Συρία και Λίβανο.
Η προοπτική εξομάλυνσης των σχέσεων Ισραήλ–Σαουδικής Αραβίας, κομβικής σημασίας για τη σταθερότητα όλης της περιοχής, έχει απομακρυνθεί χρονικά. Το Ριάντ δεν έχει λόγο να επισπεύσει μια τέτοια κίνηση, καθώς εξασφάλισε ήδη τη στήριξη του Πακιστάν έναντι της ιρανικής απειλής – η οποία, παρά την αποδυνάμωση της Τεχεράνης, παραμένει υπαρκτή.
Σε αυτή τη στήριξη προσέβλεπε πρωτίστως όταν κινήθηκε προς την εξομάλυνση με την Ιερουσαλήμ και την ένταξη της στις Συμφωνίες του Αβραάμ η Σαουδική Αραβία. Το Ιράν, με τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου, ανέκοψε αυτή τη διαδικασία, χωρίς έστω να υπολογίσει το τίμημα που θα κατέβαλλε μέσω της ισραηλινής αντίδρασης.
Πριν από την 7η Οκτωβρίου, η Τουρκία αντιμετώπιζε με έντονη ανησυχία την προοπτική εξομάλυνσης των σχέσεων Ισραήλ–Σαουδικής Αραβίας, σε μια περίοδο κατά την οποία οι σχέσεις Άγκυρας–Ριάντ ήταν ιδιαίτερα τεταμένες. Και σήμερα παραμένουν εύθραυστες, όμως μέσω μιας άτυπης σύμπλευσης συμφερόντων η Τουρκία πέτυχε να ανατρέψει μια δυσμενή για την ίδια δυναμική.
Παρά ταύτα, η εξομάλυνση Ιερουσαλήμ–Ριάντ δεν μπορεί να διαγραφεί οριστικά, καθώς αποτελεί βασική προϋπόθεση για την υλοποίηση των αμερικανικών σχεδιασμών στην ενέργεια και το εμπόριο, συμπεριλαμβανομένου του IMEC – του Διαδρόμου Ινδίας–Μέσης Ανατολής–Ευρώπης.
Το Ισραήλ καλείται, συνεπώς, να κλείσει σύντομα το κεφάλαιο της Γάζας και να αποτρέψει εξελίξεις που θα ενισχύσουν περαιτέρω τον ρόλο της Άγκυρας.
Η Γάζα έχει ιδιαίτερη σημασία για το Κάιρο και το Ριάντ, για λόγους εσωτερικούς και εξωτερικούς – στους οποίους σίγουρα δεν περιλαμβάνεται η έγνοια για τους Παλαιστινίους, παρά τους σχετικούς ισχυρισμούς.
Η παρατεταμένη εκκρεμότητα εκεί εξυπηρετεί την τουρκική στρατηγική.
Ένα Ισραήλ απαλλαγμένο από το βάρος της Γάζας θα μπορούσε να αποτελέσει ασφαλή εταίρο για τις δύο αραβικές πρωτεύουσες, σε αντίθεση με την ισλαμιστική Τουρκία, που μακροπρόθεσμα ενδέχεται να υπονομεύσει τα καθεστώτα τους. Εάν, όμως, ο σουνιτικός άξονας εδραιωθεί, αυτή η υπονόμευση μπορεί κάλλιστα να μετατεθεί χρονικά.
