«Η αρετή είναι μία μεσότητα μεταξύ δύο κακιών» Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια1109a
Η αριστοτελική σύλληψη της ευδαιμονίας είναι στενά συνυφασμένη με τις ηθικές αρετές. Εκείνος που επιθυμεί μια ευτυχισμένη ζωή θα πρέπει να ακολουθήσει κάποιες συνήθειες που θα τον οδηγήσουν στον στόχο του, στην ευδαιμονία. Για να το επιτύχει αυτό, ο συγγραφέας δεν θα ορίσει απλώς τις αρετές που χρειάζονται, αλλά θα τις αντιπαραβάλλει με τις κακίες που τις συνοδεύουν -και θα τις συνεξετάσει με απτά παραδείγματα. Για πρώτη φορά στον Αριστοτέλη, η αρετή δεν είναι κάτι το αφηρημένο, αποκτά σάρκα και οστά, με σκοπό την αντιμετώπιση των «παθών» και τον έλλογο χειρισμό των πράξεων.
Οι ηθικές αρετές απεικονίζουν τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφερόμαστε στην καθημερινότητά μας απέναντι στους άλλους. Εξάλλου, είμαστε «φύσει ζώα πολιτικά». Τι νόημα θα είχαν οι αρετές αν ζούσαμε μόνοι; Πώς θα μπορούσαμε, για παράδειγμα, να ασκήσουμε τη δικαιοσύνη στον εαυτό μας;
Έτσι, προκειμένου να συμβιώνουμε αρμονικά με τους άλλους ανθρώπους και να αναπτύσσουμε στο μέγιστο τις δυνατότητές μας οφείλουμε να αναζητήσουμε το δικό μας μέσον στις αρετές και πολύ περισσότερο να αποφεύγουμε την υπερβολή και την έλλειψη της κάθε αρετής. Η ανδρεία, η σωφροσύνη, η πραότητα, η γενναιοδωρία -ακόμη και η δικαιοσύνη και η φιλία- αποτελούν αρετές μόνο όταν βρίσκονται στο μέσον -με αποτέλεσμα εύκολα να μετουσιώνονται σε κακίες.
«Έχουμε λοιπόν μιλήσει ικανοποιητικά για το ότι η ηθική αρετή είναι μεσότητα, με ποιον τρόπο είναι, και για το ότι είναι μεσότητα ανάμεσα σε δύο κακίες, από τη μια προς την υπερβολή και από την άλλη προς την έλλειψη. Επίσης, για το ότι έχει στόχο το μέσον και στα πάθη και στις πράξεις. Γιατί είναι πολύ δύσκολο να είναι κανείς καλός. Το να βρεθεί όμως το μέσον είναι κοπιαστικό έργο […] Έτσι ακριβώς και το να οργισθούμε είναι κάτι εύκολο για τον καθένα, όπως και το να δώσουμε και να σπαταλήσουμε χρήματα· το σε ποιον και πόσα και πότε και γιατί και πώς δεν μπορεί να το κάνει ο καθένας ούτε είναι εύκολο» Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1109a
Ο Αριστοτέλης δεν αρνείται τη δυσκολία του εγχειρήματος και δίνει την πρώτη συμβουλή: «Επειδή είναι πολύ δύσκολο να επιτύχεις το μέσον, ο επόμενος καλύτερος τρόπος είναι να επιλέξεις το λιγότερο κακό». Ωστόσο αυτή δεν θα είναι η μοναδική προφύλαξη. Πέρα από την εντελεχή πραγμάτευση όλων των ηθικών αρετών, ο Αριστοτέλης θα ξεκινήσει με μια παραίνεση:
«Πρέπει επιπλέον να εξετάσουμε πού μας οδηγεί η φυσική μας κλίση. Γιατί ο καθένας από εμάς έχει φυσική κλίση για διαφορετικά πράγματα. Αυτό γίνεται γνωστό από την ηδονή και τη λύπη που αισθανόμαστε. Πρέπει να τραβήξουμε τον εαυτό μας προς την αντίθετη κατεύθυνση· γιατί καθώς απομακρυνόμαστε από το λάθος φτάνουμε στο μέσον, όπως κάνουν αυτοί που ισιώνουν τα στραβά ξύλα» Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1109b
Η κάθε περίπτωση είναι διαφορετική, γιατί η καθημερινότητα ποικίλλει. Το ίδιο και οι άνθρωποι. Η αντιμετώπιση διαφορετικών καταστάσεων με τον ίδιο και απαράλλακτο τρόπο δεν μας κάνει περισσότερο ενάρετους. Το αντίθετο -εύκολα η αρετή μετατρέπεται σε κακία. Τότε; Ποια είναι η συμπεριφορά που πρέπει να υιοθετήσουμε για την ευδαιμονία μας;
«Τέτοια πράγματα εξαρτώνται από συγκεκριμένα γεγονότα, και η απόφαση εναπόκειται στην αντίληψη. Είναι λοιπόν προφανές ότι η μέση κατάσταση πρέπει να επαινείται σε όλα τα πράγματα, πρέπει όμως άλλες φορές να κλίνουμε προς την υπερβολή και άλλες προς την έλλειψη· διότι έτσι θα επιτύχουμε ευκολότερα το μέσον και το σωστό» Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1109b
Οι ηθικές αρετές, κατά τον Αριστοτέλη, δεν αναπαύονται στον πλατωνικό κόσμο των Ιδεών ως πρότυπα για τον επίγειο κόσμο της φθοράς. Η δικαιοσύνη, η σωφροσύνη, η ανδρεία δεν είναι ιδεολογικά κατασκευάσματα αιώνια και αναλλοίωτα στον Χρόνο, χωρίς εφαρμογή στη φύση. Οι αρετές χρειάζονται προσοχή, ένα πλαίσιο όπου ο άνθρωπος θα ανθήσει, χωρίς υπερβολές και ελλείψεις.
Όλες οι ηθικές αρετές μπορούν εύκολα να μετατραπούν σε κακίες, καθώς τα όρια μεταξύ των δύο δεν είναι πάντοτε διακριτά. Χρειάζονται τη συνδρομή μιας διανοητικής -αυτή τη φορά- αρετής. Έτσι, απαραίτητος αρωγός στην ευδαιμονία αποβαίνει η φρόνηση, δηλαδή η πρακτική σοφία, που γνωρίζει σε κάθε περίπτωση να επιλέγει ορθά. Αρετή και κακία έχουν μέτρο τον «φρόνιμο» άνθρωπο.
Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
