«Πρέπει πάντα να έχεις αυτούς τους κανόνες πρόχειρους: Ο ένας είναι να πράττεις μόνο αυτό που σου υπαγορεύει η λογική της βασιλικής και νομοθετικής εξουσίας για το καλό των ανθρώπων (ἐπ᾽ ὠφελείᾳ ἀνθρώπων). Ο άλλος είναι να αλλάζεις, αν κάποιος από τους παρόντες σε διορθώσει και σε κάνει να εγκαταλείψεις κάποια άποψή σου. Αυτή όμως η αλλαγή πρέπει να οφείλεται πάντοτε σε κάποιο έλλογο επιχείρημα, να είναι δίκαιη και να αποβλέπει στο κοινό όφελος (κοινωφελοῦς). Και αυτά που θα προτιμήσεις πρέπει να είναι μόνο τέτοιου είδους, όχι ό,τι σου φανεί ευχάριστο ή ένδοξο». Μάρκος Αυρήλιος, Τὰ εἰς ἑαυτὸν, 4.12
Ο Μάρκος Αυρήλιος, ο φιλόσοφος αυτοκράτορας, στο προσωπικό του ημερολόγιο Τὰ εἰς ἑαυτὸν καταγράφει τις σκέψεις του, υπενθυμίζοντας στον εαυτό του το πεπερασμένο του ανθρώπου. Τα βράδια, απομονώνεται στην ηρεμία της στρατιωτικής σκηνής του και στοχάζεται το έργο που οφείλει να επιτελέσει ως άνθρωπος, εξοπλισμένος με τη φιλοσοφική σκευή του Στωικισμού.
Ο εσωτερικός του μονόλογος έρχεται απλώς να επιβεβαιώσει τη φήμη που συνοδεύει έως σήμερα το όνομά του, ως ενός από τους πέντε καλύτερους αυτοκράτορες της Ρώμης. Και αυτό γιατί ποτέ δεν κυβέρνησε ως «αυτοκράτορας». Στην περίπτωσή της σπάνιας διακυβέρνησής του, το κοινό καλό αγνόησε την «υπεροψία και μέθη» της εξουσίας. Σύμβουλός του είναι ο ορθός λόγος, που του επιβάλλει να υπηρετεί το κοινό καλό και να διακρίνει τα «ανθρωπάκια της πολιτικής» που τον περιτριγυρίζουν: «Χείμαρρος είναι η αιτία των πάντων. Όλα τα παρασέρνει. Πόσο ευτελή είναι και αυτά εδώ τα ανθρωπάκια της πολιτικής που φαντάζονται ότι ενεργούν φιλοσοφημένα. Γεμάτα μύξες. Τι θα κάνεις, άνθρωπέ μου; Κάνε αυτό που η φύση απαιτεί από εσένα, ό,τι σου δίνεται, και μην κοιτάς τριγύρω αν κάποιος σε προσέχει. Μην ελπίζεις στην πλατωνική Πολιτεία, αλλά αρκέσου και στην πιο μικρή επιτυχία και δέξου την σαν κάτι μεγάλο. Γιατί ποιος μπορεί να τους αλλάξει τη γνώμη; Χωρίς όμως να αλλάξει η γνώμη τους, τι άλλο είναι παρά δουλικοί άνθρωποι που αναστενάζουν και προσποιούνται ότι υπακούν;». Μάρκος Αυρήλιος, Τὰ εἰς ἑαυτὸν, 9.29
Η πλατωνική Πολιτεία φαντάζει ουτοπία. Ωστόσο, μπορεί ο ίδιος να αλλάξει τον εαυτό του, ώστε να τον κρατήσει ακέραιο και προσανατολισμένο στο έργο του ως ανθρώπου και ως αυτοκράτορα. Για να μην παρασυρθεί στη δίνη της ματαιοδοξίας (δύσκολο εγχείρημα για έναν Ρωμαίο αυτοκράτορα), επαναλαμβάνει εμφατικά την εικόνα της ροής των γεγονότων με σκοπό να ζήσει τη θνητότητά του, όχι επιπλέοντας, αλλά κολυμπώντας στον χείμαρρο της ζωής. Αν η αλλαγή είναι η μόνη σταθερότητα στη θνητή μας ζωή, τι έχει αξία για τον Ρωμαίο αυτοκράτορα;
«Τι έχει τότε αξία; Το να σε χειροκροτούν; Καθόλου. Ούτε και το να σε χειροκροτούν με τη γλώσσα. Γιατί το να σε επευφημεί το πλήθος είναι σαν να σε χειροκροτούν με τη γλώσσα. Αδιαφορείς λοιπόν και για τη δόξα. Τι έχει τότε αξία; Μου φαίνεται ότι αυτό είναι, να κινείσαι ή να συγκρατείς τον εαυτό σου, σύμφωνα με την δική σου προσωπικότητα (κατὰ τὴν ἰδίαν κατασκευὴν)». Μάρκος Αυρήλιος, Τὰ εἰς ἑαυτὸν, 6.16
Κόλακες και αυλικοί υπήρχαν και θα υπάρχουν, σύμβουλοι ή «ανθρωπάκια της πολιτικής», όπως τους ονομάζει ο αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος, που είναι πρόθυμοι να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους. Τον συμβουλεύουν να εισβάλλει στην Περσική αυτοκρατορία. Γιατί να επεκταθεί όμως; Ποιο το όφελος για τον λαό που υπηρετεί; Συνεχίζοντας μια παράδοση που ξεκίνησε από τον Τραϊανό, όλοι οι πόλεμοι που διεξάγει η αυτοκρατορία είναι αμυντικοί. Η φιλοσοφία έχει απαλλάξει τον «τελευταίο καλό αυτοκράτορα» από την κενοδοξία, ακόμη και από το κυνήγι της υστεροφημίας. Δεν τον ενδιαφέρει να τον μνημονεύουν μετά θάνατον (ούτε και εν ζωή). Ο Μάρκος επιτελεί το έργο του ανθρώπου. Το κοινό καλό και το συμφέρον ταυτίζονται στο πρόσωπο ενός αυτοκράτορα· ενός ανθρώπου στον οποίο ανήκει ολόκληρος ο κόσμος. Ο πολιτικός βάζει τους πολίτες πάνω από τον ίδιο.
«Το συμφέρον καθενός είναι αυτό που είναι σύμφωνο με τη φύση και την ιδιοσυγκρασία του. Η δική μου φύση είναι έλλογη και πολιτική. Η πόλη μου και η πατρίδα μου, ως Αντωνίνου, είναι η Ρώμη, ως ανθρώπου όμως ο κόσμος. Μόνο αυτά που είναι ωφέλιμα για αυτές τις πόλεις είναι καλά και για εμένα». Μάρκος Αυρήλιος, Τὰ εἰς ἑαυτὸν, 6.44
*Η δρ. Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
