Παγκύπριες Εξετάσεις! Ίσως το μεγαλύτερο κεφάλαιο στη ζωή ενός μαθητή, ο οποίος θέλει να δοκιμάσει τις δυνάμεις του, ώστε να ενταχθεί στα Ανώτερα και Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα (ΑΑΕΙ) της Κύπρου ή της Ελλάδας! Φέτος, μεσούσης της πανδημίας, το εγχείρημα αυτό καθίσταται ακόμα πιο δύσκολο, ακόμα πιο απαιτητικό. Με την ευκαιρία λοιπόν της έναρξης των εξετάσεων, επισημαίνουμε τα πιο κάτω τα οποία ενδεχομένως θα ήταν καλό να τύχουν της δέουσας σημασίας.
Πόσο σημαντική είναι η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης σε σχέση με αυτές τις εξετάσεις; Τα τελευταία χρόνια, η δομή των εξεταστικών δοκιμίων είναι τέτοια ώστε να απαιτούν περισσότερη κριτική σκέψη. Η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης αποτελεί το κλειδί της λειτουργίας της εκπαίδευσης και τον θεμελιακό στόχο της μάθησης. Χρειάζεται η ενεργοποίησή της μέσω της εκπαίδευσης, ώστε να γίνει το αναγκαίο εργαλείο υποστήριξης της διδακτικής διαδικασίας. Η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης καθιστά τους μαθητές πιο έξυπνους, πιο δημιουργικούς και πιο ανεξάρτητους. Αν ο μαθητής οπλιστεί με την κριτική ικανότητα, τότε μπορεί να αντιμετωπίσει και τις καθημερινές προκλήσεις της ζωής (π.χ. ναρκωτικά, ύποπτες ομάδες, κακές παρέες).
Πώς ορίζεται η κριτική σκέψη: Είναι η διανοητική ικανότητα του ανθρώπου η οποία του επιτρέπει να κατανοήσει πληροφορίες, να συγκρίνει δεδομένα με βάση τη λογική, να κρίνει κάθε πληροφορία, καθώς και να ελέγχει τη γνησιότητα και την ορθότητα της γνώσης, από όπου κι αν προέρχεται.
Ποιος είναι ο ρόλος του σχολείου στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης: Το σχολείο πρέπει να επιμένει στην εμβάθυνση της κριτικής, δημιουργικής σκέψης. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με διαγωνισμούς δημιουργικής γραφής, με διαλογικές αντιπαραθέσεις (debates), ώστε οι μαθητές να αποκτήσουν ευφράδεια, να αναπτύξουν προσωπική κρίση, προσωπική άποψη και επιχειρήματα.
Μάλιστα, στην κριτική σκέψη περιλαμβάνεται ακόμα και η αυτοκριτική. Για παράδειγμα, πώς ένας μαθητής έρχεται από μόνος του να διορθώσει αυτό που γράφει, να κάνει αλλαγές, να προσθέσει ή να αφαιρέσει λέξεις, να κρίνει το αρχικό του κείμενο, το οποίο ίσως να είναι ένα άρθρο, μια επιστολή ή μια περίληψη. Γιατί καλός χρήστης της γλώσσας είναι αυτός που διαβάζει, κατανοεί και γράφει σε ένα καλό και αξιοπρεπές επίπεδο. Μέσα από τη διαδικασία της κριτικής σκέψης ο μαθητής μπορεί να εξάγει συμπεράσματα, να αντιπαραβάλλει ιδέες, να κατηγοριοποιεί, να ταξινομεί και να βελτιώνει επιλογές. Αυτό που παρεμποδίζει την κριτική σκέψη είναι κυρίως η στείρα απομνημόνευση, η απουσία νοήματος και η προσφορά έτοιμης γνώσης.
Συμπέρασμα λοιπόν: Πόσο σημαντική είναι η επιστροφή στην αξία του βιβλίου; Θα ήθελα ιδιαίτερα να τονίσω την ευθύνη των γονέων και των εκπαιδευτικών, έτσι ώστε οι μαθητές να μαθαίνουν από πολύ νωρίς να αγαπάνε και να εκτιμούν την αξία του βιβλίου. Το βιβλίο είναι ο πιστός φίλος του ανθρώπου και ο πιο αθόρυβος δάσκαλος διότι δεν σε κρίνει, δεν σε βαθμολογεί. Ακόμη, μπορεί κανείς να το αποκτήσει δωρεάν, αφού έχει την ευχέρεια να το διαβάσει διαδικτυακά, εμπλουτίζοντας συνάμα το λεξιλόγιό του.
Εν κατακλείδι, τίποτα δεν κατακτιέται αβρόχοις ποσί. Η μαθητιώσα νεολαία μας, η οποία αποτελεί το μέλλον της κοινωνίας μας, χρειάζεται να δρομολογείται σε στοχευμένο και προγραμματισμένο διάβασμα, στη μελέτη καθημερινής βάσεως, στην κατανόηση και αφομοίωση της διδασκόμενης ύλης, στην κριτική θεώρηση και αναστοχασμό των όσων διδάσκεται και μαθαίνει, στην έρευνα και στη διεύρυνση των γνώσεών της (πολύτιμο εργαλείο η σύγχρονη τεχνολογία αν αξιοποιηθεί εποικοδομητικά). Η σωστή διαχείριση του χρόνου μελέτης, από τα πρώτα τους χρόνια, οι συχνές επαναλήψεις, η καλή οργάνωση, τα ψυχικά και φυσικά αποθέματα μπορούν να συμβάλλουν στην ομαλή ανάπτυξη των προσωπικοτήτων τους, αφήνοντας συνάμα ελεύθερο χρόνο για χαλάρωση και ψυχαγωγία.
Το ταξίδι της γνώσης πρέπει να αρχίζει εξ απαλών ονύχων και να αποκτά ανίουσα πορεία. Αρωγοί και εμπνευστές τους σε αυτόν τον δύσκολο πνευματικό αγώνα στην εποχή της ηθικοπνευματικής πτώσης των πάντων οφείλουν να στέκονται, πέραν των γονέων τους, οι καθηγητές ως καθοδηγητές τους.
Τίποτα δεν χαρίζεται σε κανέναν «από μηχανής θεό». Ειδικά η γνώση και ο πολιτισμός είναι περάσματα που πρέπει να περπατήσουμε έτσι ώστε να λιώσουμε πολλά παπούτσια για να πλησιάσουμε μια μέρα την Ιθάκη μας!
*Καθηγήτρια Φιλολογίας.
