Η συζήτηση για την μεταρρύθμιση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης ήταν φυσικό και αναμενόμενο να περιστρέφεται γύρω από δυο βασικούς άξονες και αρχές που είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με το θεσμό και αποτελούν την πεμπτουσία λειτουργίας του.Πρόκειται για τη διοικητική αυτοτέλεια και την οικονομική αυτάρκεια.Με τη διοικητική αυτοτέλεια επιδιώκεται από την μια η εκχώρηση πρόσθετων εξουσιών για τη διαχείρηση των τοπικών υποθέσεων και από την άλλη ( το σημαντικότερο)οι αποφάσεις των τοπικών αρχών να παραγάγουν από μόνες τους έννομα αποτελέσματα χωρίς να απαιτείται η (προηγούμενη)σύμπραξη και έγκριση  κρατικών οργάνων. Η οικονομική αυτάρκεια( και όχι η δημοσιονομική αυτοτέλεια και ανεξαρτησία που θεσμικά ήδη υπάρχει)  είναι πρωταρχική προϋπόθεση δεδομένου ότι  χωρίς τους αναγκαίους οικονομικούς πόρους δεν μπορεί να υπάρξει ούτε διοικητική αυτοτέλεια ούτε διοικητική αποκέντρωση που είναι ο κεντρικός στόχος δημιουργίας του θεσμού. Γιατί όσες εξουσίες και αν εκχωρηθούν στις αυτοδιοικούμενες τοπικές αρχές  είναι « δώρο άδωρον»  αν δεν μπορούν ταυτόχρονα να ασκηθούν λόγω έλλειψης οικονομικών μέσων.Με αποτέλεσμα να μην ολοκληρώνεται ο στόχος για αποκεντρωμένη δημόσια διοίκηση που πρέπει να χαρακτηρίζει τα σύγχρονα διοικητικά συστήματα.Με τελικό βέβαια θύμα τον πολίτη και την ποιοτική εξυπηρέτηση του αφού δεν θα εφαρμόζονται στην πράξη και θα αποτελούν θεωρία και διακηρύξεις κενού περιεχομένου οι αρχές  της επικουρικότητας και της εγγύτητας.

Όσο όμως δικαιολογημένη και θεμιτή είναι η ( κοινωνική) απαίτηση για διοικητικά αυτοτελείς και οικονομικά αυτάρκεις αυτοδιοικούμενους οργανισμούς και απεξάρτηση τους  από το «αποκρουστικό» κεντρικό κράτος  άλλο τόσο πρέπει να είναι και η αναγκαιότητα εγκαθίδρυσης νόμιμων και ισχυρών  μηχανισμών εποπτείας, ελέγχου και λογοδοσίας των τοπικών αρχών. Κανένα μονομελές ή πολυμελές όργανο της τοπικής αυτοδιοίκησης που ασκεί δημόσια εξουσία και διαχειρίζεται δημόσιους πόρους δεν πρέπει να παραμένει ανεξέλεγκτο. Γιατί θα υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος για κατάχρηση ή υπέρβαση εξουσίας, για κακοδιοίκηση, κακολειτουργία και κακοδιαχείριση.Δεν είναι καθόλου υπερβολή να υποστηριχθεί ότι θα πρέπει  τη διοικητική εποπτεία και τον έλεγχο σε ένα σύγχρονο δημοκρατικό κράτος να τον επιζητούν ακόμη και να τον απαιτούν  αυτές  οι ίδιες οι αρχές που ασκούν εξουσία και οι οργανωμένοι εκπρόσωποι τους! Για να καθιερωθεί και  εμπεδωθεί μια μόνιμη και διαφανής   θεσμική σχέση εμπιστοσύνης των πολιτών απέναντι στις αυτοδιοικούμενες τοπικές αρχές που τόσο πολύ έχει κλονισθεί τα τελευταία χρόνια στον τόπο μας!!

Το κράτος βέβαια που δημιουργεί και ιδρύει τους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης δεν μπορεί και δεν πρέπει να παραμένει αδιάφορο και αδρανές και να αποποιείται της ευθύνης για τον τρόπο που λειτουργούν και ασκούν τις εξουσίες τους.Τις ίδιες εξουσίες που προηγουμένως ήταν δικές του και τις εκχώρησε με νομοθεσία  σε εκλεγμένες τοπικές αρχές.Για αυτό είναι κανόνας που  έχει καθιερωθεί νομοθετικά ότι  όλα τα (δημοκρατικά) κράτη επιφυλάσσουν το δικαίωμα διοικητικής εποπτείας και ελέγχου των αποφάσεων και δράσεων των αρχών τοπικής αυτοδιοίκησης.Η κρατική όμως εποπτεία πρέπει να βρίσκεται στα πλαίσια και στη βάση αρχών και αξιών που έχουν υιοθετηθεί  και θεσμοθετηθεί τόσο στον Ευρωπαϊκό Χάρτη Τοπικής Αυτοδιοίκησης όσο και στα συντάγματα και στους νόμους των ευρωπαϊκών κρατών.Τα μέσα και τα όρια της κρατικής  εποπτείας πρέπει δηλαδή να καθορίζονται ρητά από το νόμο.Σε περίπτωση μάλιστα που υπάρχει αμφιβολία αν υπάρχει δικαίωμα εποπτείας υπάρχει ερμηνεία υπέρ της τοπικής αυτοδιοίκησης, ότι δηλαδή δεν υπάρχει εποπτεία( τεκμήριο αυτοτέλειας).Για να υπάρχουν έτσι  ασφαλιστικές δικλείδες ότι η επιφυλαχθείσα υπέρ του κράτους εποπτεία δεν είναι καταχρηστική και δεν εμποδίζει ούτε αναιρεί την ελεύθερη δράση και πρωτοβουλία των τοπικών αρχών. Ούτε  πλήττεται η διοικητική αυτοτέλεια και η οικονομική αυτάρκεια τους. Είναι αλήθεια ότι με την κρατική εποπτεία ούτως ή άλλως υπάρχει περιορισμός και συρρίκνωση(και έτσι πρέπει) της τοπικής αυτοδιοίκησης.Γιατί αν δεν υπήρχε ο έλεγχος νομιμότητας από το κράτος η μοναδικότητα της κρατική εξουσίας θα κατακερματιζόταν και θα διαλυόταν σε μικρά – μικρά ανεξέλεγκτα  «κρατίδια»και θα επικρατούσε αναρχία στο διοικητικό σύστημα..

Η διοικητική εποπτεία ασκείται κατά κανόνα με δυο κατηγορίες ελέγχου.Τον προληπτικό έλεγχο που είναι ουσιαστικός έλεγχος ή έλεγχος σκοπιμότητας και τον κατασταλτικό έλεγχο που είναι έλεγχος νομιμότητας.Ο πρώτος ασκείται πριν από την έκδοση της απόφασης της τοπικής αρχής και τότε μόνο παράγει έννομα αποτελέσματα όταν (εκ των προτέρων)  συμπράξει κρατικό όργανο ενώ ο δεύτερος( εκ των υστέρων)  μετά την λήψη της απόφασης και περιορίζεται στον έλεγχο νομιμότητας με δυνατότητα ανάκλησης / τροποποίησης τής ( παράνομης ) διοικητικής απόφασης. Ο έλεγχος νομιμότητας ασκείται από το αρμόδιο κρατικό όργανο είτε αυτεπάγγελτα είτε ύστερα από αίτημα / ένσταση πολίτη ο οποίος ζητεί προστασία και  θεραπεία από τις (δυσμενείς)συνέπειες της απόφασης της τοπικής αρχής.Ο Ευρωπαϊκός Χάρτης Τοπικής Αυτοδιοίκησης  και τα Συντάγματα των ευρωπαϊκών κρατών συστήνουν και προκρίνουν  μόνο  τον κατασταλτικό έλεγχο/ έλεγχο νομιμότητας και κατ´εξαίρεση  τον προληπτικό έλεγχο/ ουσιαστικό έλεγχο( ή έλεγχο σκοπιμότητας). Εντούτοις οι κοινοί νομοθέτες εισαγάγουν διατάξεις στους νόμους που διέπουν την ίδρυση και λειτουργία των αρχών τοπικής αυτοδιοίκησης με τις οποίες ασκείται από τα κρατικά όργανα και  προληπτικός/ ουσιαστικός έλεγχος ιδιαίτερα σε σημαντικά ζητήματα οικονομικής διαχείρισης.Εξυπακούεται  ότι στον προληπτικό / ουσιαστικό έλεγχο ασκείται ( εκ των προτέρων) και έλεγχος νομιμότητας των αποφάσεων των τοπικών αρχών.Παρεμπιπτόντως διευκρινίζεται ότι η διοικητική εποπτεία δεν έχει το εύρος και την έκταση του ιεραρχικού ελέγχου που ισχύει στη δημόσια υπηρεσία μεταξύ προϊστάμενου και υφιστάμενου( ιεραρχική σχέση ) όπου υπάρχει σχέση ελέγχου και  υποταγής και υποχρέωσης του δευτέρου να πειθαρχεί.

Στο δικό μας θεσμικό πλαίσιο δηλαδή στον Περί Δήμων Νόμο ( και στο μεταρρυθμιστικό νομοσχέδιο που κατατέθηκε στη Βουλή) και στον Περί Κοινοτήτων Νόμο υπάρχουν  διατάξεις που προβλέπουν την άσκηση από κρατικά όργανα εκτός του ελέγχου νομιμότητας  και προληπτικού ελέγχου κυρίως για οικονομικής φύσεως θέματα.Πιο κάτω αναφέρονται ενδεικτικά περιπτώσεις που αποφάσεις των τοπικών αρχών  δεν παράγουν από μόνες τους έννομα αποτελέσματα εκτός και αν υπάρχει εκ των προτέρων σύμπραξη και έγκριση κρατικού οργάνου( Υπουργικού Συμβουλίου, Υπουργού, Επάρχου κ.α).

 

Πώληση ή ανταλλαγή ακίνητης ιδιοκτησίας

Υποθήκευση ακίνητης ιδιοκτησίας

Εκμίσθωση διαρκείας πέραν των 10 ετών

Σύναψη δανείου

Έκδοση χρεογράφων για εξυπηρέτηση δανείων                        

Αναγκαστική απαλλοτρίωση για εκτέλεση κοινωφελών έργων.

Ίδρυση ή συμμετοχή σε εταιρεία κ.α.

 

Από τα πιο πάνω ενδεικτικά παραδείγματα είναι φανερό ότι ο  προληπτικός κρατικός  έλεγχος παρόλο ότι αποθαρρύνεται και  από τον Ευρωπαϊκό Χάρτη Τοπικής Αυτοδιοίκησης εντούτοις «λάμπει και ανθεί» ακόμη και στα πιο σύγχρονα νομοθετήματα.Αυτο από μόνο του στέλνει συγκεκριμένα μηνύματα τα οποία πρέπει να λάβουν σοβαρά υπόψη όλες οι εμπλεκόμενες αρχές. Ιδιαίτερα οι φορείς της τοπικής  αυτοδιοίκησης δεδομένου ότι η άσκηση προληπτικής  διοικητικής εποπτείας επικεντρώνεται και σχεδόν εξαντλείται στα θέματα οικονομικής διαχείρισης!!

Ο έλεγχος των αποφάσεων και της όλης δράσης των αρχών τοπικής αυτοδιοίκησης δεν περιορίζεται μόνο στην κρατική διοικητική εποπτεία όπως περιγράφεται πιο πάνω.  Οι πράξεις τους ελέγχονται επίσης  από τα δικαστήρια (δικαστικός έλεγχος), τη Βουλή (κοινοβουλευτικός έλεγχος),τον Επίτροπο Διοικήσεως (εξωδικαστικός έλεγχος) το Γενικό Ελεγκτή(οικονομικός έλεγχος) και βέβαια τον έλεγχο από τους πολίτες που έχουν το συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα αναφοράς  να απευθύνονται στις αρχές και να ζητούν την ανάλογη θεραπεία.

Ναι λοιπόν στη διοικητική αυτοτέλεια και στην οικονομική αυτάρκεια των τοπικών αρχών για να ασκούν απρόσκοπτα και ακηδεμόνευτα τις αρμοδιότητες και  τα καθήκοντα τους προς όφελος των πολιτών και της τοπικής κοινωνίας. Ναι όμως και στη διοικητική εποπτεία και στον έλεγχο των αποφάσεων τους για περιφρούρηση και εφαρμογή των αρχών της χρήστης διοίκησης. Για πάταξη και  εξάλειψη των φαινομένων της κακοδιοίκησης, της κακοδιαχείρισης και της διαφθοράς. Για ενίσχυση της εμπιστοσύνης των πολιτών απέναντι στους (τοπικούς) δημοκρατικούς θεσμούς…

*Πρώην Έπαρχος