Η τρέχουσα ΑμερικανοΝΑΤΟϊκή και Ισραηλινή επίθεση αναδεικνύει μια διάσταση ισχύος του σύγχρονου imperium που μέχρι πρόσφατα δεν βρισκόταν στο επίκεντρο της ανάλυσης: την επιτάχυνση. Η ταχύτητα δεν αποτελεί απλώς τεχνικό χαρακτηριστικό των σύγχρονων συστημάτων γεωπολιτικής ηγεμονίας, αλλά τείνει να μετατραπεί σε βασική μορφή εξουσίας. Το φαινόμενο αυτό γίνεται ιδιαίτερα εμφανές σε τρία επίπεδα.
Πρώτον: η αυτοματοποίηση των πολεμικών πληγμάτων μέσω τεχνητής νοημοσύνης και αλγόριθμων περιορίζει δραστικά το ρόλο της ανθρώπινης κρίσης. Οι αποφάσεις λαμβάνονται πλέον σε ακαριαίους χρόνους, ενώ η επιλογή στόχων, η αξιολόγηση κινδύνων και η ενεργοποίηση στρατιωτικών μηχανισμών πραγματοποιούνται σχεδόν στιγμιαία μέσω αλγοριθμικών συστημάτων. Το τραγελαφικό -και, βέβαια, πολιτικά οξύμωρο- είναι πως αυτές οι διαδικασίες επικυρώνονται εκ των υστέρων, δηλαδή μετά την ολοκλήρωσή τους. Γεγονός που αποδομεί το κυρίαρχο αφήγημα περί δημοκρατίας και δημοκρατικών αποφάσεων. Ταυτόχρονα οι κοινωνίες βρίσκονται αντιμέτωπες με τετελεσμένα γεγονότα προτού προλάβουν να τα ερμηνεύσουν, αναλύσουν ή/και αμφισβητήσουν. Αναδύεται έτσι μια μορφή «δικτατορίας της αυτοματοποίησης» με βάση τις ψηφιακές και κβαντικές τεχνολογίες.
Δεύτερον: στον 21ο αιώνα ενισχύονται οι μορφές ασύμμετρης ισχύος. Όποιος ελέγχει τον χρόνο αποκτά τη δυνατότητα να καθορίζει το χώρο, διαμορφώνοντας έτσι μια νέα μορφή πραγματικότητας. Κατ’ ουσία, η επιτάχυνση εκμηδενίζει το χώρο, υπονομεύοντας στην πράξη τα σύνορα και την εθνική κυριαρχία των αδύνατων κρατών. Υπό αυτό το πρίσμα, η γεωπολιτική ισχύς δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τον έλεγχο εδαφών αλλά και από την ικανότητα διαχείρισης του χρόνου και των ροών-δικτύων. Με την ΑμερικανοΝΑΤΟϊκή και Ισραηλινή επίθεση στο Ιράν επιβεβαιώνεται η θέση πως η επιτάχυνση για τον έλεγχο πόρων, χώρων, χωρών, στρατηγικών διαδρόμων και ροών είναι ο πυρήνας της σύγχρονης ιμπεριαλιστικής στρατηγικής.
Τρίτον: η αποδυνάμωση της εθνικής κυριαρχίας δεν επιβάλλεται μόνο μέσω στρατιωτικής κατοχής αλλά και μέσω του ελέγχου των ροών. Η μετάβαση από τον έλεγχο των εδαφών στον έλεγχο των «ροών» συνιστά μια νέα φάση του ιμπεριαλισμού στην ψηφιακή-κβαντική εποχή. Το κεφάλαιο, επιδιώκοντας να υπερβεί τα χωρικά εμπόδια που επιβραδύνουν τη συσσώρευση, μετατρέπει τα δίκτυα πληροφοριών, το χρήμα και την τεχνολογία σε εργαλεία κυριαρχίας. Κατά συνέπεια, οι «ροές» δεν αποτελούν απλώς τεχνικές διαδικασίες, όσο δομικές αρτηρίες του παγκόσμιου καπιταλισμού. Ήδη από τον 19ο αιώνα ο Μαρξ είχε εντοπίσει αυτή την τάση. Στα Grundrisse υποστήριζε ότι το κεφάλαιο επιδιώκει «να καταρρίψει κάθε τοπικό φραγμό στην κυκλοφορία… και να εκμηδενίσει τον χώρο μέσω του χρόνου». Στη σημερινή εποχή των ψηφιακών δικτύων και των παγκόσμιων αλυσίδων αξίας, η θέση του Μαρξ αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Στην οικονομία του 21ου αιώνα διακρίνουμε πολλαπλές μορφές τέτοιων ροών: ψηφιακές ροές δεδομένων και πληροφοριών, χρηματοπιστωτικές ροές, εφοδιαστικές ροές, αλλά και ροές στρατιωτικής ισχύος. Παράλληλα, αποτυπώνεται και μια ακόμη κρίσιμη διάσταση: η ροή του εργάσιμου χρόνου σε ολόκληρο το εικοσιτετράωρο. Για παράδειγμα, στην gig οικονομία (πλατφόρμας) οι εργαζόμενοι βρίσκονται διαρκώς συνδεδεμένοι με τη συνεχή ροή εντολών, αναμένοντας το επόμενο «κλικ» που θα τους επιτρέψει να εξασφαλίσουν εισόδημα. Ο αλγόριθμος αξιολογεί, επιβραβεύει ή τιμωρεί μέσα σε χιλιοστά του δευτερολέπτου. Η ταχύτητα απόκρισης μετατρέπεται σε βασικό κριτήριο παραμονής στην παραγωγή, ενώ τα περιθώρια συλλογικής διαπραγμάτευσης περιορίζονται δραστικά.
Οι εργαζόμενοι απομονώνονται στις ατομικές τους ψηφιακές ροές, γεγονός που δυσχεραίνει την ταξική οργάνωση. Με αυτόν τον τρόπο το κεφάλαιο ελέγχει τις ροές εργασίας, συμπιέζει το κόστος και, τελικά, μετατρέπει τους εργαζόμενους σε εξαρτήματα ενός παγκόσμιου ψηφιακού ιμάντα μεταφοράς χωρίς σύνορα και χωρίς δικαιώματα.
Η επιτάχυνση της παραγωγής αντανακλάται αναπόφευκτα και στην επιτάχυνση της πολεμικής ισχύος. Με άλλα λόγια, η επιτάχυνση λειτουργεί ως το νέο πρότυπο συστημικής βίας. Ιδιαίτερα στο πεδίο της μάχης η επιτάχυνση αποτελεί το αντίστοιχο της ταχύτητας στην παραγωγή. Πρόκειται για έναν μηχανισμό βιοπολιτικής πειθάρχησης, όπου η ταχύτητα μετατρέπεται σε νόμο λειτουργίας του σύγχρονου μονοπωλιακού καπιταλισμού, και dictum factum μεταφέρεται στην οικονομία πολέμου.
Εξού και ο εκφασισμός της πολιτικής λειτουργεί ως επιταχυντής των ιμπεριαλιστικών σταδίων και επεκτατικών σχεδιασμών του καπιταλισμού. Επομένως, η κατανόηση των συγκρούσεων προϋποθέτει να στραφούμε όχι μόνο σε όσα προβάλλονται στο δημόσιο λόγο, αλλά κυρίως σε εκείνα που σκόπιμα αποσιωπώνται από τους μηχανισμούς της κυρίαρχης αφήγησης. Ή, άλλως, όσα ο ηγεμονικός λόγος φροντίζει να μη λέγονται. Άλλωστε ο συγκεκριμένος λόγος δεν καθορίζει μόνο τι διατυπώνεται δημόσια, αλλά κυρίως τι πρέπει ν’ αποκλειστεί ή/και δεν πρέπει να τεθεί ποτέ σε συζήτηση, προάγοντας ή καλλιεργώντας αφηγήματα σύγχυσης και κοινωνικού αυτοματισμού.
*Τακτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών & Τεχνών, πρ. πρύτανης Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου.
