Η παρέμβαση αυτή αποσκοπεί στην καταγραφή των στρατιωτικών και πολιτικών γεγονότων της τουρκικής εισβολής εστιάζοντας κυρίως στην περίοδο της ψευτο-εκεχειρίας, η οποία συμπίπτει με την περίοδο της κυβέρνησης «εθνικής ενότητας» (23/24 Ιουλίου – 13 Αυγούστου 1974). Η καταγραφή αυτή θα δείξει ότι η κυβέρνηση αυτή ήταν μια συγκυβέρνηση χούντας και Καραμανλή-Αβέρωφ και ουδεμία μετάβαση στην δημοκρατία δεν έγινε. Τουναντίον, προϋπόθεση γι’ αυτήν την μετάβαση ήταν η εμπέδωση του Αττίλα 2 στην Κυπριακή Δημοκρατία (14-17 Αυγούστου 1974). Συνεπώς, οι Καραμανλής- Αβέρωφ είναι συνυπεύθυνοι με το χουντικό καθεστώς με το οποίο συγκυβέρνησαν έως την μάχη του στρατοπέδου της ΕΛΔΥΚ και την τελευταία μάχη στο Πυρόϊ.
Πολεμικά σχέδια και μάχες
Από τις 20 Ιουλίου, 05:30 το πρωί έως στις 12 το μεσημέρι τις 22 Ιουλίου η Τουρκία αποβιβάζει 3,500 στρατό, 15 τανκς (Μ47-48) και 12 πυροβόλα σε μια παραλία χωρητικότητας 250-300 μέτρων. Παράλληλα ρίχνει αλεξιπτωτιστές στο θύλακα Αγύρτας-Κιόνελι-Άγιου Ιλαρίωνα. Η ΕΛΔΥΚ, δηλ. το ελλαδικό κράτος, βομβαρδίζεται πριν το πρώτο κύμα αποβίβασης των τουρκικών στρατευμάτων, περί της 05:10. Η πρώτη ελληνική αντίδραση εκδηλώνεται τρεις περίπου ώρες μετά την αποβίβαση των πρώτων τουρκικών τμημάτων στο Πέντε Μίλι (Πλατάνι). Η χούντα, παρόλο που υπήρχαν σχέδια αμύνης της Κύπρου δεν αντιδρά, πέραν της αποστολής των ΝΟΡΑΤΛΑΣ.
Στις 8 Αυγούστου, ημέρα που συμφωνείται η «τελική» γραμμή παύση πυρός από στρατιωτική επιτροπή του ΟΗΕ με συμμετοχή Ελλήνων και Τούρκων αξιωματικών, οι Τούρκοι είχαν βγάλει στη Κύπρο:
>Όλη την 39η μεραρχία, η οποία είχε τεθεί εκτός ΝΑΤΟ από το 1963-64 με αποστολή την εισβολή στη Κύπρο
>Τη 5η ταξιαρχία αρμάτων
>Όλη την 28η μοίρα πυροβολικού
>Την 23η ταξιαρχία χωροφυλακής
Υπήρχε και η συνεχιζόμενη ρίψη αλεξιπτωτιστών στο θύλακα του Κιόνελι.
Απόλυτη η τουρκική υπεροχή
Στις 13 Αυγούστου οι Τούρκοι είχαν συνολικά στη Κύπρο 30,000 στρατό, 200 τεθωρακισμένα οχήματα μεταφοράς προσωπικού, μεγάλο αριθμό όλμων και 255 άρματα Μ47-8. Η αεροπορική τους υπεροχή ήταν απόλυτη.
Λόγω της ιδιαιτερότητας της ε/κ πλευράς ως αμυνόμενης δύναμης (πραξικόπημα κατά του Μακαρίου, γεωγραφική διασπορά των τ/κ θυλάκων), είναι θεμιτό να ξεκινήσουμε από τα υπάρχοντα σχέδια αμύνης. Από ελλαδικής πλευράς υπήρχε το «Σχέδιο Κ» της Κύπρου του 1968 το οποίο προέβλεπε:
1. Χρησιμοποίηση της ΕΛΔΥΚ για αντεπίθεση καταστροφής προγεφυρώματος κατόπιν έγκρισης ΑΕΔ (Αρχηγείο Ενόπλων Δυνάμεων).
2. Αποστολή 2 υποβρυχίων και 2 τορπιλακάτων.
3. Αποστολή μιας μοίρας αεροσκαφών διώξεως και βομβαρδισμού (Δες και Αρχείο Αβέρωφ, «Έκθεση όλων των αρχηγών ΕΔ επί ενισχύσεων ΕΦ κατά τις επιχειρήσεις 20 Ιουλίου – 12 Αυγούστου 1974» (14-8-1974), Φάκελος 78, 1974.8.3.-78.1.7).
Το Μάρτιο του 1974 στο «Σχέδιο Κ» εντάχθηκαν και τα νεο-αποκτηθέντα Φάντομ, 18 στον αριθμό, με τα πληρώματά τους να έχουν ολοκληρώσει την εκπαίδευσή τους στις ΗΠΑ από Αμερικανούς βετεράνους πιλότους του πολέμου του Βιετνάμ. Η Τουρκία δεν διέθετε τέτοιο υπερσύγχρονο τύπο αεροπλάνων.
Το «Σχέδιο Κ» δεν εφαρμόστηκε ούτε από τη χούντα του Ιωαννίδη, ούτε από τη κυβέρνηση «εθνικής ενότητας», κυβέρνηση η οποία συμπίπτει με την περίοδο της ψευτο-εκεχειρίας.
Τα αμυντικά σχέδια στα χαρτιά
Από ε/κ πλευράς, δηλ. ΓΕΕΦ, υπήρχαν δύο σχέδια:
1. Το Σχέδιο Αμύνης Κύπρου (ΣΑΚ) – Αφροδίτη 1973 με τρία υποσχέδια για το αν οι Τούρκοι αποβιβαζόταν στην Αμμόχωστο (υποσχέδιο Λέων), αν αποβιβαζόταν στη Μόρφου (υποσχέδιο Αετός), και αν αποβιβαζόταν στη Κυρήνεια (υποσχέδιο Βέλος).
2. Το Σχέδιο Εσωτερικής Ασφάλειας (ΣΕΑ) – Ήφαιστος 1974 (αφορούσε την εκκαθάριση των θυλάκων).
Το ΓΕΕΦ, επίσης, έτρεφε την αντίληψη ότι οι Τούρκοι είναι δυνατόν να επιχειρήσουν απόβαση σε δύο σημεία ταυτόχρονα (π.χ. Αμμόχωστο και Κυρήνεια). Ωστόσο, ο ακριβής προσδιορισμός της ακτής της απόβασης αφέθηκε, με απόφαση του Τουρκικού επιτελείου στις 18 Ιουλίου, στην ευθύνη διοίκησης της 39ης Μεραρχίας. Το Πέντε Μίλι (Πλατάνι), το οποίο δεν ήταν ναρκοθετημένο, βρίσκεται οκτώ χιλιόμετρα δυτικά της Κυρήνειας. Ο ΟΗΕ απαγόρευε στην Εθνοφρουρά να έχει επανδρωμένα τα οχυρωματικά έργα στις ακτές. Επέτρεπε μόνο τη συντήρησή τους. Δεν θα γίνει μακροσκελής αναφορά στην πρώτη φάση της εισβολής. Μας ενδιαφέρει εδώ το τι έκανε η κυβέρνηση «εθνικής ενότητας» κατά την εκεχειρία.
Ένα πρώτο γεγονός που δεν πρέπει να μας διαφεύγει είναι ότι στις 23 προς 24 Ιουλίου τα χαράματα όταν ορκίζεται πρωθυπουργός ο Καραμανλής, μετά από παρέμβαση του Αβέρωφ, δεν γίνεται ουδεμία μετάβαση στη δημοκρατία. ( Στη σύσκεψη των πολιτικών αρχηγών που συγκάλεσαν οι χουντικοί για σχηματισμό κυβέρνησης «εθνικής ενότητας την 23η Ιουλίου η απόφαση που είχε παρθεί ήταν η πρωθυπουργοποίηση του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, τελευταίου πρωθυπουργού πριν το πραξικόπημα της 21ης Ιουλίου. Η απόφαση άλλαξε μετά από άλλη σύσκεψη του Αβέρωφ με τους Μπονάνο και Γκιζίκη και αφού είχαν αποχωρήσει όλοι οι πολιτικοί (γύρω στις 19:00 μμ).
Αυτό που έχουμε είναι συγκυβέρνηση Καραμανλή-χούντας, με τον Ευάγγελο Αβέρωφ στο Υπουργείο Άμυνας και ΥΠΕΞ τον Γεώργιο Μαύρο από το κόμμα της Ένωσης Κέντρου. Ο Ανδρέας Παπανδρέου αποκλείεται από την κυβέρνηση «εθνικής ενότητας».
Υπό την πίεση των ΗΠΑ
Γίνονται καθημερινές, και πολλαπλές, συσκέψεις υπό την προεδρία του Καραμανλή και των χουντικών στρατηγών. Σημαντικά νοήματα εξάγονται από την απάντηση που λαμβάνει ο Καραμανλής από τους χουντικούς στρατηγούς στο ερώτημά του γιατί δεν εφαρμόστηκε το «Σχέδιο Κ». Η απάντηση των χουντικών, ουσιαστικά, είναι ότι δεν εφαρμόστηκε διότι υπήρχε φοβερή πίεση από τις ΗΠΑ (αποστολή Σίσκο) και διότι ο πόλεμος θα διέλυε το ΝΑΤΟ. Αυτό σήμαινε ότι η χούντα ενέδωσε δίνοντας προτεραιότητα στην εξυπηρέτηση των συμφερόντων του ΝΑΤΟ, όχι της Ελλάδας. Ας δούμε όμως πρώτα τι συνέβη στη Κύπρο.
Το πεζικό της Εθνοφρουράς ήταν διάσπαρτο σε 248 φυλάκια σε όλη τη Κύπρο λόγω Τ/Κ θυλάκων, κάτι που απορροφούσε 3,000 άνδρες από τη συνολική δύναμη 11,000 που διέθετε η Εθνοφρουρά. Επίσης, πολλά τάγματα είχαν αφήσει τις θέσεις τους από τις 15 Ιουλίου, ημέρα του πραξικοπήματος, και κυνηγούσαν το Μακάριο. Για παράδειγμα, ο πραξικοπηματίας Κωνσταντίνος Κομπόκης στέλνει το 281 ΤΠ από τη Κυρήνεια να κυνηγήσει και να βρει το Μακάριο στη Πάφο. Επίσης, κατά παράβαση των σχεδίων, στην ΕΛΔΥΚ δίνεται εντολή να χτυπήσει το θύλακα του Κιόνελι ενώ η αποστολή της ήταν στο προγεφύρωμα στο Πέντε Μίλι.
Συνολικά ήταν περισσότερες οι μονάδες που χρησιμοποιήθηκαν για την εξόντωση του Μακάριου μετά το πραξικόπημα, παρά αυτές που χρησιμοποιήθηκαν για την άμυνα της Κυρήνειας και την απόκρουση των πρώτων τμημάτων του Τουρκικού στρατού. Μόνο το 251 τάγμα (ΠΖ) του α/χη Παύλου Κουρούπη προέβαλε σθεναρή αντίσταση, καθυστερώντας σημαντικά την προέλαση των Τούρκων προς την πόλη, κάτι που ανησύχησε τον Κίσινγκερ. Μια ώρα μετά την έναρξη της εκεχειρίας, δηλ. στις 17:00 το απόγευμα της 22 Ιουλίου, οι Τούρκοι ενώνονται με το θύλακα του Κιόνελι.
Εντολές για αυτοσυγκράτηση
Καθ’ όλη τη διάρκεια της ψευτο-εκεχειρίας οι εντολές του ΑΕΔ προς το ΓΕΕΦ ήταν αυτοσυγκράτηση και ευλαβική προσήλωση στην τήρησή της. Παρόλα αυτά, οι Τούρκοι, ως γνωστόν, δεν σεβάστηκαν την εκεχειρία. Εφόσον δεν έβρισκαν αντίσταση, προχωρούσαν, άνοιγαν ορύγματα και έβαζαν τις σημαίες τους. Μόνο όταν έβρισκαν αντίσταση σταματούσαν. Κατά την εκεχειρία, καταλαμβάνουν χωρίς μάχες, μεταξύ άλλων, το Αγριδάκι, το κάστρο του Βουφαβέντο, τη Λάπηθο και το Καραβά. Μερικά ακόμα γεγονότα ενδεικτικά της στάσης του ΑΕΔ και της σχέσης ΑΕΔ-ΓΕΕΦ:
∙ Στις 6 Αυγούστου το ΑΕΔ ακυρώνει εκτέλεση καταδρομικών ενεργειών σε Λάπηθο και Καραβά.
∙ Επίσης, το ΑΕΔ δίνει εντολή στο ΓΕΕΦ για μη εμπλοκή του πυροβολικού στην άμυνα Λαπήθου-Καραβά.
∙ Στις 11 Αυγούστου το ΑΕΔ διατάζει το ΓΕΕΦ να παραδώσει στον ΟΗΕ σειρά από Τ/Κ θύλακες, απογυμνώνοντας όποιο διαπραγματευτικό ατού είχε Ελλάδα και Κυπριακή Δημοκρατία στη δεύτερη διάσκεψη της Γενεύης (8-13 Αυγούστου).
Είναι σαφές ότι το ΑΕΔ, υπό την ηγεσία των χουντικών και του Αβέρωφ, αποτρέπουν το ΓΕΕΦ να αμυνθεί του κυπριακού εδάφους κατά τη διάρκεια της ψευτο-εκεχειρίας και ενώ οι Τούρκοι συνέχιζαν να κατεβάζουν δυνάμεις, συνέχιζαν να ρίχνουν αλεξιπτωτιστές, συνέχιζαν να καταλαμβάνουν έδαφος της Κυπριακής Δημοκρατίας. Είναι επίσης σαφές ότι, από στρατιωτική άποψη, όσο πέρναγαν οι ημέρες τόσο δυσκολευόταν η καταστροφή των τουρκικών δυνάμεων στη Κύπρο.
(Αυτό είναι ένα σημείο στο οποίο επέμενε ο Ευάγγελος Πετρουλάκης, ο τελευταίος πιλότος (Νο 15) των ΝΟΡΑΤΛΑΣ, κατά την δίωρη συνέντευξή του μαζί μου την 18 Νοεμβρίου 2023. Ο Πετρουλάκης είχε το φορτίο των πυρομαχικών για την άμυνα του αεροδρομίου τη Λευκωσίας. Του είχε απαγορευτεί να πετάξει. Το ΝΟΡΑΤΛΑΣ το σήκωσε με δική του πρωτοβουλία. Η αποστολή έλαβε χώρα το βράδυ της 21-22 Ιουλίου).
Έτσι, προκύπτει αβίαστα από τα στρατιωτικά γεγονότα σε συνδυασμό με πηγές ότι η ολιγωρία και ατολμία της κυβέρνησης Καραμανλή-Αβέρωφ-χούντας σχετικά με την εφαρμογή των σχεδίων ήταν καταστροφική.
Η απόφαση για αποστολή μεραρχίας
Ο Καραμανλής, ως πρωθυπουργός, όφειλε να είναι, και ήταν, περισσότερο ενεργητικός παρά ο Αβέρωφ. Ο Αβέρωφ, ωστόσο, απέτρεπε κάθε ενεργητική πρωτοβουλία Καραμανλή για επέμβαση της Ελλάδας στη Κύπρο επί τη βάσει του ότι η Ελλάδα δεν δύναται να βοηθήσει λόγω γεωγραφικής αποστάσεως. Αν το έκανε θα κινδύνευε η ίδια η ασφάλεια της Ελλάδας. Ο Αβέρωφ πάντοτε πίστευε «ότι η Κύπρος είναι στρατιωτικώς υποθηκευμένη στη Τουρκία», και ότι τίποτε δεν μπορεί ν’ ανατρέψει αυτό το γεωγραφικό γεγονός.(Αρχείο Αβέρωφ, «Εξωτερική πολιτική και Κυπριακό – 1959 έως σήμερα», Φάκελος 81, 81.1.36. Το προσωπικό αυτό σημείωμα του Αβέρωφ είναι αχρονολόγητο. Ωστόσο, από τα συμφραζόμενα συμπεραίνεται ότι πρέπει να είχε γραφεί για παρέμβαση στη βουλή σε αντιπαράθεση με τις θέσεις του Ανδρέα Παπανδρέου τη πρώτη περίοδο της διακυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ).
Στις 30 Ιουλίου, και έπειτα ξανά στις 3 Αυγούστου ο Καραμανλής ζητάει από τους χουντικούς να ετοιμαστεί μια μεραρχία για αποστολή στη Κύπρο. Οι χουντικοί του απαντούνν ότι αυτό θα χρειαστεί 6-7 ημέρες. Στις 13 Αυγούστου, όταν γίνεται καθαρό ότι η δεύτερη Γενεύη έχει αποτύχει, τους ξαναρωτάει τι γίνεται με τη μεραρχία. Οι χουντικοί του λένε ότι δεν είναι ακόμη έτοιμη. Γιατί συνέβει αυτό; Διότι οι στρατηγοί, αντί να προβούν αμέσως στη συγκρότηση της μεραρχίας έκαναν επιτροπή για τη μελέτη δυνατότητας συγκρότησης μεραρχίας – ένα καθαρά γραφειοκρατικό τερτίπι.
**Καθηγητής διεθνών σχέσεων στο Πανεπιστήμιο του Ανατολικού Λονδίνου και συγγραφέας, Το Μελάνωμα της Κύπρου (Επίκεντρο, 2024)
