Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, η αξία δεν βρίσκεται πλέον στις λέξεις. Βρίσκεται σε εκείνον που τις υπογράφει. Από τη στιγμή που ο άνθρωπος βούτηξε το χέρι του στη χρωστική και άφησε το αποτύπωμα της παλάμης του στον τοίχο της σπηλιάς, η ανθρώπινη επικοινωνία απέκτησε δύο διαστάσεις. Το μήνυμα και την ευθύνη του. Εκείνο το αποτύπωμα δεν έλεγε μόνο «ήμουν εδώ». Έλεγε και κάτι ακόμη. «Εγώ το άφησα.»

Έκτοτε ανακαλύψαμε τη γραφή, δημιουργήσαμε αλφάβητα, γράψαμε σε πάπυρους και περγαμηνές, εφεύραμε την τυπογραφία, τη φωτογραφία, το ραδιόφωνο, την τηλεόραση, τον ηλεκτρονικό υπολογιστή και το διαδίκτυο. Κάθε τεχνολογική επανάσταση άλλαζε τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούσαμε. Καμία όμως δεν αμφισβήτησε τη θεμελιώδη σχέση ανάμεσα στο μήνυμα και σε εκείνον που το εξέφραζε.

Η τυπογραφία του Γουτεμβέργιου αποτελεί ίσως το καλύτερο παράδειγμα. Πολλαπλασίασε τις λέξεις σε μια κλίμακα που μέχρι τότε έμοιαζε αδιανόητη. Δεν εξαφάνισε όμως τον δημιουργό τους. Η Βίβλος που έβγαινε από το πιεστήριό του δεν ήταν λιγότερο επώνυμη από το χειρόγραφο που αντέγραφε ο μοναχός. Η τεχνολογία άλλαξε τη διάδοση της γνώσης, όχι τη σχέση ανάμεσα στο έργο και σε εκείνον που αναλάμβανε την ευθύνη του.

Το ίδιο ίσχυσε και για κάθε μέσο που ακολούθησε. Η φωτογραφία αποτύπωνε μια στιγμή που κάποιος επέλεξε να διατηρήσει. Η ηχογράφηση κατέγραφε μια φωνή που κάποιος αποφάσισε να διασώσει. Η κάμερα αποτύπωνε την πραγματικότητα μέσα από τη ματιά ενός ανθρώπου. Ένα άρθρο ή ένα βιβλίο μαρτυρούσαν ότι κάποιος σκέφτηκε, έγραψε.

Όλα αυτά μπορούσαν ναι, να είναι λανθασμένα. Μπορούσαν να είναι ελλιπή. Μπορούσαν ακόμη και να είναι ψέματα.

Δεν ήταν, όμως, ανεύθυνα.

Η υπογραφή δεν ήταν ποτέ μια τυπική λεπτομέρεια στο τέλος ενός κειμένου. Ήταν η ανάληψη της ευθύνης. Ήταν η σιωπηλή υπόσχεση ότι υπάρχει κάποιος που μπορεί να υπερασπιστεί όσα είπε, να τα διορθώσει αν έκανε λάθος και να λογοδοτήσει αν εξαπάτησε. Για χιλιάδες χρόνια, πάνω σε αυτή τη σχέση οικοδομήθηκε η εμπιστοσύνη μεταξύ ανθρώπων, οργανισμών και κοινωνιών.

Αυτό είναι που αλλάζει σήμερα.

Η δημόσια συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη περιστρέφεται κυρίως γύρω από την παραγωγικότητα, τις θέσεις εργασίας και την οικονομία. Είναι σημαντικά ζητήματα. Δεν είναι όμως το σημαντικότερο.

Η πραγματική τομή είναι ότι, για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρώπινης επικοινωνίας, μπορούμε να παράγουμε περιεχόμενο χωρίς να είναι σαφές ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη του.

Δεν πρόκειται μόνο για κείμενα που γράφονται από μια μηχανή. Πρόκειται για την αποσύνδεση του μηνύματος από τη λογοδοσία. Για πρώτη φορά μπορούμε να έχουμε λόγο χωρίς ομιλητή, εικόνα χωρίς φωτογράφο, πρόσωπο χωρίς παρουσία και απάντηση χωρίς άνθρωπο.

Αυτή δεν είναι απλώς μια τεχνολογική εξέλιξη. Είναι μια πολιτισμική μεταβολή.

Τα κοινωνικά δίκτυα άλλαξαν ριζικά τη επικοινωνία. Έδωσαν φωνή σε ανθρώπους που μέχρι τότε δεν είχαν πρόσβαση στον δημόσιο διάλογο. Δημοκρατικοποίησαν την έκφραση και έσπασαν τα μονοπώλια της πληροφορίας. Ήταν μια ιστορική κατάκτηση.

Ταυτόχρονα όμως αποδυνάμωσαν τους μηχανισμούς που λειτουργούσαν ως φίλτρα αξιοπιστίας.

Η παραπληροφόρηση και η τοξικότητα δεν γεννήθηκαν στα κοινωνικά δίκτυα. Οι θεωρίες συνωμοσίας κυκλοφορούν σε κίτρινες φυλλάδες εδώ και δεκαετίες. Αυτό που άλλαξε ήταν η κλίμακα, η ταχύτητα και η δυνατότητα να δημιουργούνται ολόκληρα οικοσυστήματα πληροφόρησης χωρίς καμία διαδικασία επαλήθευσης.

Οι συνέπειες αποδείχθηκαν βαθύτερες από όσο φανταζόμασταν.Δεν διαβρώθηκε μόνο η ποιότητα του δημόσιου διαλόγου.Διαβρώθηκε το γνωσιακό υπόβαθρο πάνω στο οποίο στηρίζεται το κοινωνικό συμβόλαιο.

Μια δημοκρατία δεν χρειάζεται να συμφωνεί σε όλα. Χρειάζεται όμως να συμφωνεί ότι υπάρχουν ορισμένα κοινά γεγονότα πάνω στα οποία μπορεί να διαφωνήσει. Όταν κάθε γεγονός παρουσιάζεται ως κατασκευή, κάθε επιστημονικό συμπέρασμα ως συνωμοσία και κάθε θεσμός ως ύποπτος, η δυσπιστία παύει να λειτουργεί ως άσκηση κριτικής σκέψης. Μετατρέπεται σε μόνιμο τρόπο αντίληψης της πραγματικότητας.

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν δημιουργεί αυτή την κρίση. Την ολοκληρώνει.

Αν τα κοινωνικά δίκτυα αμφισβήτησαν τους διαμεσολαβητές της πληροφορίας, η τεχνητή νοημοσύνη αμφισβητεί πλέον τα ίδια τα τεκμήρια. Από εδώ και πέρα δεν θα αναρωτιόμαστε μόνο αν μια πληροφορία είναι ακριβής. Θα αναρωτιόμαστε αν η εικόνα που τη συνοδεύει είναι πραγματική, αν η φωνή που την εκφωνεί είναι ανθρώπινη και αν το πρόσωπο που εμφανίζεται στην οθόνη υπήρξε ποτέ.

Εδώ ακριβώς αλλάζει η ίδια η επιστήμη της επικοινωνίας. Η επικοινωνία του εικοστού αιώνα ασχολήθηκε με το μήνυμα. Με το πώς διατυπώνεται, πώς οργανώνεται, πώς γίνεται πιο πειστικό και πιο αποτελεσματικό. Η επικοινωνία του εικοστού πρώτου αιώνα θα ασχοληθεί με κάτι διαφορετικό. Με την απόδειξη της προέλευσής του.

Δεν θα αρκεί ένα κείμενο να είναι σωστό. Θα πρέπει να γνωρίζουμε ποιος το έγραψε. Δεν θα αρκεί μια φωτογραφία να είναι πειστική. Θα πρέπει να γνωρίζουμε ποιος τη δημιούργησε και υπό ποιες συνθήκες. Δεν θα αρκεί να ακούμε μια φωνή. Θα πρέπει να μπορούμε να αποδείξουμε ότι ανήκει πράγματι στον άνθρωπο που εμφανίζεται να μιλά.

Για δεκαετίες πιστεύαμε ότι η αξιοπιστία ήταν ιδιότητα του περιεχομένου. Ίσως τελικά να μην ήταν ποτέ. Ήταν ιδιότητα της προέλευσής του.

Εμπιστευόμασταν έναν δημοσιογράφο, έναν επιστήμονα, μια επιχείρηση ή έναν δημόσιο λειτουργό όχι μόνο για όσα έλεγαν, αλλά επειδή γνώριζαν ότι θα λογοδοτούσαν γι’ αυτά. Η αξιοπιστία δεν γεννιόταν από τις λέξεις. Γεννιόταν από την υπογραφή. Από εδώ και πέρα, η μεγάλη πρόκληση της επικοινωνίας δεν θα είναι να κάνει το μήνυμα πιο αποτελεσματικό, αλλά να αποδεικνύει την προέλευσή του.

Χρησιμοποιώ την τεχνητή νοημοσύνη καθημερινά. Δεν γράφω εναντίον της. Αντίθετα, τη θεωρώ το ισχυρότερο εργαλείο επικοινωνίας που έχει εμφανιστεί στη διάρκεια της επαγγελματικής μου ζωής. Ίσως γι’ αυτό να πιστεύω ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι πως οι μηχανές θα μάθουν να μιλούν σαν άνθρωποι. Είναι πως οι άνθρωποι θα αρχίσουν να θεωρούν ότι μπορούν να επικοινωνούν χωρίς να λογοδοτούν.

* Το κείμενο αυτό συντάχθηκε ΚΑΙ με τη βοήθεια εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης. Η ευθύνη για κάθε λέξη, κάθε άποψη και κάθε συμπέρασμα ανήκει αποκλειστικά στον υπογράφοντα.

*Σύμβουλος Επικοινωνίας, Consulo Convergent Coms