Από το «έχω» στο «συμμετέχω»: Η συνείδηση του πολίτη

Της Μαρίνας Μαρθάρη

Το «έχω» είναι ένα από τα πρώτα ρήματα με τα οποία ο άνθρωπος μαθαίνει να ορίζει τη σχέση του με τον κόσμο. Έχω πράγματα, δυνατότητες, επιλογές, επιθυμίες. Καθώς όμως η ζωή αποκτά μεγαλύτερο βάθος, ένα άλλο ρήμα διεκδικεί τη θέση του: «συμμετέχω». Συμμετέχω σημαίνει ότι η παρουσία μου υπερβαίνει τα όρια της προσωπικής μου διαδρομής και συναντά τη ζωή των άλλων. Σημαίνει ότι ο κόσμος γύρω μου με αφορά και ότι οι επιλογές μου αφήνουν αποτύπωμα πέρα από εμένα. Αν το «έχω» εκφράζει τη σχέση με όσα αποκτούμε, το «συμμετέχω» εκφράζει τη σχέση με όσα δημιουργούμε από κοινού.

Η καταναλωτική διάσταση της ζωής είναι συνυφασμένη με τη σύγχρονη καθημερινότητα. Οι άνθρωποι χρειάζονται αγαθά, υπηρεσίες, τεχνολογία, ψυχαγωγία· μέσα από τις επιλογές τους εκφράζουν ανάγκες, προτιμήσεις, ακόμη και στοιχεία της ταυτότητάς τους. Το ουσιαστικό ερώτημα γεννιέται όταν η λογική της κατανάλωσης επεκτείνεται πέρα από την αγορά και μετατρέπεται σε τρόπο θέασης της ζωής. Τότε ο κόσμος αρχίζει να προσλαμβάνεται ως σύνολο διαθέσιμων επιλογών, η αξία συνδέεται με την απόκτηση και η προσωπική πληρότητα αναζητείται μέσα στη διαρκή ανανέωση των επιθυμιών.

Εδώ συναντάται η κοινωνική πραγματικότητα με την ανθρώπινη ψυχολογία. Η επιθυμία διαθέτει μια παράξενη δυναμική: μόλις ικανοποιηθεί, συχνά παραχωρεί τη θέση της σε μια καινούργια. Η σύγχρονη καταναλωτική κουλτούρα γνωρίζει καλά αυτή την ανθρώπινη ροπή και οικοδομεί γύρω της έναν ολόκληρο κόσμο συμβόλων. Τα αγαθά αποκτούν σημασίες που υπερβαίνουν τη χρηστική τους αξία. Υπόσχονται κύρος, ομορφιά, αποδοχή, επιτυχία, ακόμη και μια συγκεκριμένη εκδοχή ευτυχίας. Έτσι, ο άνθρωπος μπορεί σταδιακά να αναζητά μέσα σε όσα αποκτά την επιβεβαίωση αυτού που είναι.

Η ταυτότητα, όμως, συγκροτείται σε βαθύτερα πεδία. Ο άνθρωπος ανακαλύπτει τον εαυτό του μέσα από τις σχέσεις, τη δημιουργία, τη γνώση, την προσφορά και τη συμμετοχή. Η αυτοεκτίμηση αποκτά σταθερότερα θεμέλια όταν στηρίζεται σε αξίες και εσωτερικά κριτήρια. Από αυτή την άποψη, η μετάβαση από τη νοοτροπία του καταναλωτή στη συνείδηση του πολίτη αποτελεί και μια μορφή ψυχικής ωρίμανσης: το κέντρο βάρους μετακινείται από το «τι αποκτώ» στο «ποιος γίνομαι» και από το «τι μου προσφέρεται» στο «σε τι επιλέγω να συμβάλω».

Η διάκριση αυτή έχει και βαθιά φιλοσοφική σημασία. Από την αρχαία πόλη έως τη σύγχρονη δημοκρατία, η ιδιότητα του πολίτη συνδέεται με την έννοια του κοινού αγαθού. Πολίτης είναι ο άνθρωπος που αναγνωρίζει ότι η ελευθερία του αποκτά πληρότητα μέσα στη συνύπαρξη και ότι κάθε δικαίωμα συνοδεύεται από ένα πεδίο ευθύνης. Η συμμετοχή, ο διάλογος, η κρίση, η αλληλεγγύη και το ενδιαφέρον για όσα συμβαίνουν γύρω του αποτελούν εκφράσεις αυτής της συνείδησης. Η δημοκρατία, άλλωστε, αποκτά περιεχόμενο μέσα από ανθρώπους που αισθάνονται συμμέτοχοι στη διαμόρφωση της κοινής ζωής.

Η διαφορά ανάμεσα στις δύο στάσεις αποκαλύπτεται και στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε τον δημόσιο χώρο. Η καταναλωτική λογική μας εκπαιδεύει να αναζητούμε εκείνο που ανταποκρίνεται καλύτερα στις προσωπικές μας ανάγκες. Η επίγνωση της ιδιότητάς μας ως πολιτών διευρύνει το ερώτημα: ποια επιλογή υπηρετεί και τον κόσμο που μοιραζόμαστε; Έτσι, το ενδιαφέρον στρέφεται προς την ποιότητα της εκπαίδευσης, την προστασία του περιβάλλοντος, τη λειτουργία των θεσμών, την κοινωνική δικαιοσύνη, τον πολιτισμό και την αξιοπρέπεια του ανθρώπου. Το ιδιωτικό συμφέρον συναντά το συλλογικό και η προσωπική επιλογή αποκτά κοινωνικό αποτύπωμα.

Ακόμη και η έννοια της ελευθερίας αλλάζει περιεχόμενο μέσα από αυτή την οπτική. Στην αγορά, ελευθερία σημαίνει κυρίως δυνατότητα επιλογής. Στην πολιτική και κοινωνική ζωή σημαίνει επίσης δυνατότητα συμμετοχής, διαμόρφωσης και ευθύνης. Ο ελεύθερος πολίτης διαθέτει κρίση, επεξεργάζεται όσα ακούει, συνομιλεί με διαφορετικές απόψεις και αναλαμβάνει το μερίδιο που του αναλογεί στην κοινή ζωή. Η ελευθερία του αποκτά έτσι δημιουργικό χαρακτήρα: γίνεται δύναμη που παράγει σχέσεις, θεσμούς και πολιτισμό.

Καθοριστική θέση σε αυτή τη μετάβαση κατέχει η παιδεία. Μια κοινωνία καλλιεργεί πολίτες όταν μαθαίνει στους ανθρώπους της να θέτουν ερωτήματα πέρα από το άμεσο προσωπικό όφελος. Η ιστορία, η φιλοσοφία, η λογοτεχνία, οι τέχνες και η επαφή με διαφορετικούς τρόπους σκέψης διευρύνουν τον ορίζοντα της εμπειρίας. Ο άνθρωπος μαθαίνει να βλέπει τον κόσμο και μέσα από τα μάτια του άλλου, να αντιλαμβάνεται τις συνέπειες των επιλογών του και να συνδέει την προσωπική του ευημερία με την ποιότητα της συλλογικής ζωής. Η παιδεία, με αυτή την έννοια, μετατρέπει την ατομικότητα σε συνείδηση σχέσης.

Μια κοινωνία προσανατολισμένη αποκλειστικά στην κατανάλωση μετρά εύκολα την ευημερία της μέσα από την ποσότητα όσων παράγει και διαθέτει. Μια κοινωνία πολιτών θέτει βαθύτερα ερωτήματα: τι είδους σχέσεις δημιουργεί, ποια ποιότητα ζωής προσφέρει, πόσο χώρο αφήνει στην αξιοπρέπεια, στη δικαιοσύνη, στη δημιουργία και στη συμμετοχή; Η πρόοδος αποκτά τότε ανθρώπινο περιεχόμενο και η ευημερία συνδέεται με την ποιότητα του κοινού βίου.

Ο άνθρωπος γίνεται πολίτης όταν αισθάνεται ότι ο κόσμος γύρω του τον αφορά. Όταν η παρουσία του αποκτά τη μορφή συμμετοχής, η επιλογή γίνεται ευθύνη και η ελευθερία συνδέεται με το κοινό αγαθό. Η κατανάλωση εξυπηρετεί τις ανάγκες της ζωής· η πολιτότητα της προσδίδει προσανατολισμό. Γιατί ο πολιτισμός μιας κοινωνίας αποκαλύπτεται τελικά λιγότερο σε όσα οι άνθρωποί της μπορούν να αποκτήσουν και περισσότερο σε όσα επιλέγουν να δημιουργήσουν, να μοιραστούν και να υπερασπιστούν από κοινού.

*Φιλόλογος – Συγγραφέας