Η Παιδεία, ο δάσκαλος και γιατί το σχολείο δεν είναι η προέκταση του δρόμου και της οθόνης

Θα το λέγω και θα το γράφω με απέραντο σεβασμό, εκτίμηση, αγάπη και ευγνωμοσύνη: Ευτύχησα να έχω καλούς δάσκαλους και καθηγητές που με έμαθαν Ελληνικά Γράμματα, τις αρχές, τις αρετές και τις αξίες του ελληνικού πολιτισμού. Αλλά, προπάντων, με έμαθαν τι σημαίνει άνθρωπος και ανθρωπιά, αξιοπρέπεια και φιλότιμο, ήθος και εργατικότητα, υπευθυνότητα, σεβασμός, πίστη και υπεράσπιση των απόψεών μου.

 Όταν ήμασταν στο Δημοτικό και αργότερα στο Γυμνάσιο (τότε δεν είχαμε Λύκεια), κάθε φορά που περνούσε από μπροστά μας ο δάσκαλος και ο παπάς, αν καθόμασταν, αμέσως στηνόμασταν όρθιοι. Από σεβασμό και εκτίμηση για το έργο και την αποστολή τους. Όχι επειδή «έπρεπε».

Η αναφορά μου στον καλό δάσκαλο δεν εξυπονοεί τον καλόβολο και φιλικό, που κάνει χατίρια στους μαθητές, ή εκείνον που ανέχεται αταξίες και παραβλέπει συμπεριφορές που δεν αρμόζουν ή δίνει καλούς βαθμούς. Εννοώ τον δάσκαλο – με την ευρύτερη έννοια – που ενεργοποιεί, κινητοποιεί τις δυνατότητες, αξιοποιεί τη φαντασία και την ορμητικότητα του μαθητή.

Και πυροδοτεί εκείνην  την κινητήρια αδρεναλίνη της ευγενούς άμιλλας να γίνουν οι μαθητές καλύτεροι άνθρωποι και πολίτες. Να αγαπάνε τους άλλους και να είναι αλληλέγγυοι. Να επιδεικνύουν ανεκτικότητα αλλά να μην  υποκύπτουν σε κάτι που δεν πιστεύουν ή διαφωνούν. Να έχουν άποψη και να την προτάσσουν και να την υπερασπίζονται. Να είναι ελεύθεροι άνθρωποι από οποιαδήποτε βαρίδια θα μπορούσαν να τους εμποδίσουν να πετάξουν!

Θυμήθηκα όλα αυτά με αφορμή μιαν ανάρτηση που είχα κάνει πριν από λίγες ημέρες στο φατσοβιβλίο, για τη σχολική ποδιά, και τι σήμαινε τότε, στους αλλοτινούς καιρούς, που δεν είχαμε τηλεόραση ούτε κινητά τηλέφωνα. Και, ναι, διαβάζαμε βιβλία, πέρα από τα σχολικά και δεν παλαβώναμε μπροστά από κάποια οθόνη. Μια συνειδητοποιημένη δασκάλα, η Μαρία Κουντούρη, κοινοποίησε την ανάρτησή μου στον προσωπικό λογαριασμό της και έγραψε:

«Η ποδιά από μόνη της δεν σώζει την Παιδεία. Δεν φτιάχνει τα αναλυτικά προγράμματα. Δεν διορθώνει τους κακούς δασκάλους. Δεν λύνει την παραπαιδεία. Δεν θεραπεύει την απουσία πειθαρχίας στο σπίτι. Αλλά συμβολίζει κάτι που χάσαμε: Ότι το σχολείο δεν είναι προέκταση του δρόμου, της καφετερίας ή της οθόνης. Είναι χώρος διαμόρφωσης. Και καμιά φορά τα σύμβολα έχουν σημασία. Όχι επειδή είναι μαγικά. Αλλά επειδή θυμίζουν σε όλους, παιδιά, γονείς και κράτος, ότι η Παιδεία δεν αρχίζει μόνο από το βιβλίο. Αρχίζει και από την πόρτα που περνάς κάθε πρωί, από τον τρόπο που στέκεσαι, από τον σεβασμό που δείχνεις στον χώρο όπου υποτίθεται ότι μαθαίνεις να γίνεσαι άνθρωπος».

Επειδή συχνά, με αφορμή και με διεκδικήσεις των οργανώσεων των εκπαιδευτικών, πολίτες ξεσπούν και τους κατηγορούν, ένιωσα την ανάγκη να εκφράσω ξανά την εκτίμηση, την αγάπη και την ευγνωμοσύνη μου προς τους δασκάλους που με έχτισαν αυτό που είμαι σήμερα.

Ισχύει, βέβαια, το γνωστό, ότι στους γονείς μου οφείλω το ζην αλλά στους δασκάλους μου χρωστώ το ευ ζην! Όχι, δεν θα κάνω τον συνήγορο των εκπαιδευτικών αλλά, εξαιτίας της ανάρτησης της Μαρίας Κουντούρη, επέστρεψα πίσω στα μαθητικά μου χρόνια που δεν θα τα άλλαζα με  τίποτε!

Ως πολίτες και ως γονείς οφείλουμε πολλά στους δασκάλους επειδή, με τους παπάδες, αυτοί κράτησαν, στήριξαν και ανάστησαν το Έθνος μας και τους Έλληνες στους πολλούς αιώνες της τουρκοκρατίας και μετέπειτα, στην Κύπρο, της αγγλοκρατίας.

Δεν ισχυρίζομαι ότι όλοι οι εκπαιδευτικοί είναι άριστοι και παιδαγωγοί και ότι όλοι είναι ικανοί να στηθούν στην έδρα και να μεταδώσουν τα φώτα της γνώσης. Από την άλλη, ας μην παραγνωρίζουμε και τις ασήκωτες ευθύνες των γονιών, πολλοί από τους οποίους τις μεταθέτουν στις οικιακές βοηθούς!

Η πραγματική Παιδεία, έλεγε ο Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, λαμπρή βυζαντινολόγος και ιστορικός, μικρασιατικής καταγωγής, είναι το μόνο αντίδοτο στην κρίση που περνούμε και αυτή ξεκινά από το σπίτι. Εκεί μπαίνουν τα θεμέλια για τον άνθρωπο που η Παιδεία και το σχολείο θα διαπλάσουν και θα διαμορφώσουν.

Πρώτα το σπίτι και μετά το σχολείο. Πολύ σωστά, η Μαρία Κουντούρη αναφέρεται και σε κακούς δασκάλους, σε έλλειψη πειθαρχίας, στην παραπαιδεία, για να υπογραμμίσει ότι το σχολείο δεν είναι προέκταση του δρόμου, της καφετερίας ή της οθόνης.

Και η Αρβελέρ συμπληρώνει: «Αν υποφέρει από κάτι η Παιδεία μας σήμερα, είναι ότι οι μόνοι ήρωές μας είναι οι τηλεπαρουσιαστές. Η έννοια του ήρωα είναι προφανώς υποβαθμισμένη. Ο Βολταίρος είχε γράψει κάτι σπουδαίο: ‘‘Δεν θεωρώ ήρωες τους πολεμιστές-καταστροφείς των πόλεων, αλλά αυτούς που έχουν πολεμήσει για τα δικαιώματα του ανθρώπου’’».

Ρωτήστε τους νέους μας να σας πουν ποια είναι τα πρότυπα και οι ήρωές τους. Θα εκπλαγείτε και κάποιοι ίσως να εκμανείτε από οργή και απογοήτευση. Τα δικά  μας πρότυπα και ήρωες που μας γαλούχησαν, ενέπνευσαν, δίδαξαν ήταν τελείως διαφορετικά. Άλλες εποχές…

Σήμερα είναι ο υπολογιστής, η οθόνη, οι τηλεπερσόνες, οι «ινφλουένσερς», ηθοποιοί, τραγουδιστές, τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, ο καταιγισμός της πληροφορίας, και αυτής ψεύτικης εν πολλοίς και όχι της στέρεης γνώσης.

Ο γνωστός παιδαγωγός και φιλόσοφος, Ευάγγελος Παπανούτσος, που μεταρρύθμισε την ελληνική Παιδεία, προσδιόρισε τι είναι ο δάσκαλος:

«Στόφα δασκάλου έχει εκείνος που, παραμένοντας ενήλικος, μπορεί να γίνεται παιδί – και κάθε χρόνο, με τα νέα παιδιά που έρχονται στα χέρια του, να γίνεται ένα νέο παιδί. Αδύνατο να φαντασθεί κανείς πόσο δύσκολο, υπεράνθρωπο σχεδόν, είναι αυτό που του ζητούμε: Να συνθλίψει μέσα του τον  χρόνο, να γερνάει φυσιολογικά και, όμως, να μένει νέος στην ψυχή, για να μπορεί να έχει εύκολη την πρόσβαση στα αισθήματα, στις σκέψεις, στις επιθυμίες του νέου ανθρώπου που θα διαπαιδαγωγήσει, να τον ‘‘καταλαβαίνει’’, να χαίρεται και να διασκεδάζει μαζί του, να σκέπτεται τις σκέψεις του, να επιθυμεί τις επιθυμίες του, να πονάει τον πόνο του».

Και υπογραμμίζει ο Παπανούτσος: «Ο δάσκαλος πρέπει, ακριβώς, να καταλαβαίνει, να μιλάει τη γλώσσα, για να συνεννοείται με τους νέους, για να μπορεί να έρχεται πολύ κοντά τους και να τους παραστέκεται στις δυσκολίες που θα βρουν πορευόμενοι την (ανώμαλη και επικίνδυνη) οδό της ζωής». Και προσθέτει: «Επιτυχημένος είναι εκείνος ο δάσκαλος που έκανε με το έργο του τόσο ώριμο τον μαθητή του, ώστε εκείνος να μη τον χρειάζεται πια».

Την κυπριακή Παιδεία υπηρετούν εκλεκτοί και άριστοι εκπαιδευτικοί. Όμως, το εκπαιδευτικό σύστημα, κομματικές και πολιτικές παρεμβάσεις και συνεχείς μεταρρυθμίσεις υπονομεύουν το έργο τους. Ποιο είναι το πρώτιστο; Να χτίσουν χαρούμενους ανθρώπους με κριτική σκέψη, με αξιοπρέπεια και σεβασμό, λεβεντιά και φιλότιμο, πειθαρχία και ανθρωπιά.

Καλός και επιτυχημένος είναι ο φωτοδότης δάσκαλος, εκείνος που γίνεται γεφύρι για να περάσει ο μαθητής του απέναντι, ευτυχισμένος και τυχερός για όσα πολλά έμαθε και έτοιμος να ανοίξει τα φτερά του στον κόσμο.