Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google
Add philenews.com on GoogleΤον Δεκέμβριο του 1982, ο Πρέσβης Ιακωβίδης υπέγραψε, εκ μέρους της Κυπριακής Δημοκρατίας, τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), στο Μοντέγκο Μπέι της Τζαμάικας. Ήταν η κορύφωση πολυετών διαπραγματεύσεων. Η Κύπρος διαδραμάτισε ενεργό και, κατά καιρούς, πρωταγωνιστικό ρόλο.
Από το 1976 έως το 1981 υπηρέτησα υπό την καθοδήγησή του στην κυπριακή αντιπροσωπεία στην Τρίτη Διάσκεψη του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας. Γνώρισα από κοντά τη διαπραγματευτική του δεινότητα και το ήθος του. Ένας πραγματικός κύριος. Σπουδαίος διπλωμάτης.
Στα 22 μου, ήμουν ακόμη με τις πάνες της διπλωματίας. Στον ΟΗΕ, στη Νέα Υόρκη, μάθαινα με την ώσμωση, δίπλα στους Πρέσβεις Ζήνωνα Ρωσσίδη, Ανδρέα Ιακωβίδη, τον Γενικό Πρόξενο Χαράλαμπο Χριστοφόρου και διπλωμάτες από όλο τον κόσμο. Μάθαινα παρακολουθώντας τη διπλωματία στην πράξη. Ο Ιακωβίδης με προκαλούσε να σκέφτομαι, να αμφισβητώ, να βλέπω πέρα από τα προφανή. Κατάλαβα πως η διπλωματία δεν είναι μόνο γεγονότα και πρωτόκολλο. Είναι να κατανοείς ανθρώπους, κίνητρα, φόβους, εθνικά συμφέροντα, όσα λέγονται και όσα αποσιωπώνται. Και, κυρίως, να έχεις ορθή κρίση. Τι σχολείο! Μαθήματα που με συνοδεύουν ακόμη. Η UNCLOS υπήρξε κορυφαίο επίτευγμα της πολυμερούς διπλωματίας. Ενέταξε ανταγωνιστικά εθνικά συμφέροντα σε κοινό νομικό πλαίσιο, περιορίζοντας την αυθαιρεσία της ισχύος.
Η Κύπρος και το Δίκαιο της Θάλασσας
Τρία ζητήματα είχαν ιδιαίτερη σημασία για την Κύπρο: τα δικαιώματα των νησιών, η οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών και η ειρηνική επίλυση διαφορών. Το άρθρο 121 της Σύμβασης αναγνωρίζει στα νησιά τις ίδιες θαλάσσιες ζώνες με τις ηπειρωτικές περιοχές, περιλαμβανομένων της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) και της υφαλοκρηπίδας. Εξαιρούνται οι βράχοι που δεν μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη διαβίωση ή δική τους οικονομική ζωή.
Όταν οι θαλάσσιες διεκδικήσεις επικαλύπτονται, η οριοθέτηση οφείλει να καταλήγει σε δίκαιη λύση. Τα διεθνή δικαστήρια χρησιμοποιούν, κατά κανόνα, προσωρινή γραμμή ίσης απόστασης ή μέση γραμμή, προσαρμόζοντάς την στις σχετικές περιστάσεις. Η Σύμβαση προβλέπει επίσης διαδικασίες ειρηνικής επίλυσης διαφορών, ακόμη και δεσμευτικές, με ορισμένες εξαιρέσεις. Η Κύπρος συνήψε συμφωνίες οριοθέτησης της ΑΟΖ με την Αίγυπτο, το Ισραήλ και τον Λίβανο. Και οι τρεις ισχύουν.
Η τουρκική στρατιωτική κατοχή έχει και θαλάσσια διάσταση. Το 36,2% του εδάφους της ΚΔ βρίσκεται υπό τον de facto έλεγχο της Άγκυρας. Υπό κατοχή βρίσκεται και περίπου το 57% της ακτογραμμής της, με συνέπειες για τις θαλάσσιες ζώνες, τους πόρους και την ασφάλεια. Ο χρόνος δεν μετατρέπει την κατοχή σε κυριαρχία.
Η Τουρκία ούτε υπέγραψε ούτε επικύρωσε την UNCLOS. Είναι το μόνο κράτος που καταψηφίζει το ετήσιο ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ για τους Ωκεανούς και το Δίκαιο της Θάλασσας. Μειοψηφία του ενός. Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ επίσης δεν είναι συμβαλλόμενα μέρη, αναγνωρίζουν όμως σημαντικούς κανόνες του εθιμικού Δικαίου της Θάλασσας. Χαρακτηριστική η συμφωνία οριοθέτησης Κύπρου-Ισραήλ του 2010, που βασίζεται στη μέση γραμμή και παραπέμπει ρητά στην UNCLOS. Η Τουρκία μπορεί να παραμένει εκτός της Σύμβασης. Δεν μπορεί όμως να θέτει τον εαυτό της εκτός διεθνούς δικαίου.
Το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο
Τον Νοέμβριο του 2019, η Τουρκία υπέγραψε με την κυβέρνηση της Τρίπολης μνημόνιο οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών, παραγνωρίζοντας δικαιώματα τρίτων κρατών. Στις 20 Οκτωβρίου 2026, η Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης, με έδρα την ανατολική Λιβύη, το ενέκρινε, ανατρέποντας την προηγούμενη απόρριψή του.
Όμως τα τετελεσμένα στη θάλασσα δεν γεννούν νόμιμα δικαιώματα. Αυτός είναι ο κίνδυνος της μονομερούς ερμηνείας του διεθνούς δικαίου (auto-interpretation): όταν τα κράτη θεωρούν τις αξιώσεις τους οριστικές, χωρίς ανεξάρτητο έλεγχο ή σεβασμό των δικαιωμάτων τρίτων.
Κανένα κράτος δεν μπορεί να είναι ταυτόχρονα δικαστής, ένορκος και εκτελεστής στη δική του υπόθεση.
Στις 26 Οκτωβρίου, η Ελλάδα, η Κύπρος, η Αίγυπτος, το Μπαχρέιν, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η ΕΕ, με κοινή δήλωση στον ΟΗΕ, τόνισαν ότι το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο «παραμένει άκυρο και ανυπόστατο, αντίθετο προς το διεθνές δίκαιο και δεν μπορεί να αποτελέσει νόμιμη βάση για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών ούτε να παραγάγει έννομα αποτελέσματα για τρίτα κράτη».
Το 2019, οι ΗΠΑ χαρακτήρισαν το Μνημόνιο «μη βοηθητικό και προκλητικό», διευκρινίζοντας ότι δεν μπορούσε, από νομική άποψη, να επηρεάσει τα δικαιώματα ή τις υποχρεώσεις τρίτων κρατών χωρίς τη συγκατάθεσή τους. Επανέλαβαν τη θέση αυτή το 2020.
Ωστόσο, στις 21 Οκτωβρίου 2026, η Ουάσιγκτον περιορίστηκε σε εκκλήσεις για διάλογο. Τέσσερις ημέρες αργότερα, επανήλθε, χαρακτηρίζοντας την έγκριση του Μνημονίου «μη βοηθητική και προκλητική». Διαβεβαίωσε ότι η θέση της δεν είχε αλλάξει, χωρίς όμως να επαναλάβει ρητά την προηγούμενη νομική της τοποθέτηση για τα δικαιώματα τρίτων κρατών.
Ηηλεκτρικήδιασύνδεση Great Sea Interconnector (GSI)
Το υποθαλάσσιο καλώδιο GSI, με προοπτική επέκτασης στο Ισραήλ, θα συμβάλει στον τερματισμό της ηλεκτρικής απομόνωσης της Κύπρου και θα ενισχύσει την ευρωπαϊκή διασυνδεσιμότητα. Η Τουρκία διεκδικεί δικαιοδοσία σε τμήματα της διαδρομής. Τουρκικά πολεμικά πλοία έχουν ήδη δυσχεράνει προηγούμενες έρευνες. Η Άγκυρα απαιτεί την άδειά της για εργασίες, επιχειρώντας να μετατρέψει μονομερείς θαλάσσιες αξιώσεις σε πρακτικό έλεγχο του έργου.
Στις 6 Νοεμβρίου, Ελλάδα και Κύπρος εξέδωσαν NAVTEX (αγγελίες προς ναυτιλλομένους) για νέες έρευνες. Η Τουρκία αντέδρασε προβάλλοντας τις αξιώσεις της. Ο υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν δήλωσε καθησυχαστικά: «Όλα είναι φυσιολογικά, όλα είναι καλά». Αυτό δεν σήμαινε εγκατάλειψη των τουρκικών διεκδικήσεων.
Στο μεταξύ, η Γαλλία απέστειλε ρηματική διακοίνωση (Note Verbale) προς την Τουρκία και την Αίγυπτο, ενημερώνοντάς τες για τις προγραμματισμένες εργασίες. Το περιεχόμενό της δεν έχει δημοσιοποιηθεί. Η Αθήνα διευκρίνισε ότι η ενημέρωση δεν συνιστούσε αίτημα άδειας ούτε αναγνώριση τουρκικής δικαιοδοσίας.
Στις 10 Νοεμβρίου, το γαλλικό ερευνητικό σκάφος Abeille Marengo απέπλευσε από το Ηράκλειο. Η Τουρκία εξέδωσε νέα NAVTEX, παρουσιάζοντας τις έρευνες ως διεξαγόμενες με τη «συγκατάθεσή» [sic] της. Την επομένη, Ελλάδα και Κύπρος απέρριψαν τις αξιώσεις με αντι-NAVTEX. Η Άγκυρα επιχείρησε έτσι να μετατρέψει μια ενημέρωση σε τεκμήριο δικαιοδοσίας.
Στις 12 Νοεμβρίου, η τουρκική φρεγάτα Gökova επανέλαβε ασυρμάτως προς το Abeille Marengo την τουρκική αξίωση περί «συγκατάθεσης». Η ελληνική φρεγάτα Λήμνος απάντησε αμέσως, επικαλούμενη την ελληνική δικαιοδοσία και NAVTEX. Το ερευνητικό συνέχισε τις εργασίες του.
Η ΑΟΖ δεν είναι χωρική θάλασσα. Τα παράκτια κράτη έχουν συγκεκριμένα δικαιώματα, όχι όμως απεριόριστη κυριαρχία. Το άρθρο 79 της Σύμβασης κατοχυρώνει το δικαίωμα πόντισης υποβρύχιων καλωδίων στην υφαλοκρηπίδα, χωρίς να απαιτεί συναίνεση του παράκτιου κράτους για τη διαδρομή τους, σε αντίθεση με τους αγωγούς. Οι προκαταρκτικές έρευνες εγείρουν διαφορετικά νομικά ζητήματα, ενώ διατηρούνται ορισμένες αρμοδιότητες των παράκτιων κρατών.
Μια μονομερής θαλάσσια διεκδίκηση δεν παρέχει από μόνη της νομικό δικαίωμα βέτο στην πόντιση καλωδίου. Η διπλωματία των κανονιοφόρων μπορεί να καθυστερεί έρευνες, να αυξάνει το κόστος και να αποθαρρύνει επενδυτές, επιβάλλοντας στην πράξη βέτο χωρίς νομική νομιμοποίηση.
Το δίκαιο και η ισχύς
Η Κύπρος συνέβαλε στη διαμόρφωση του Δικαίου της Θάλασσας. Σήμερα καλείται να συνεχίσει να υπερασπίζεται τα δικαιώματά της απέναντι σε μονομερείς διεκδικήσεις και απειλές βίας. Το τουρκολιβυκό μνημόνιο και το GSI αποτελούν δύο δοκιμασίες. Θα υπάρξουν κι άλλες.Ο Πρέσβης Ιακωβίδης γνώριζε ότι οι κανόνες δεν επιβάλλονται από μόνοι τους. Κατανοούσε τα όρια της διπλωματίας χωρίς ισχύ. Ακόμη και οι μεγάλες δυνάμεις χρειάζονται κανόνες, προβλεψιμότητα και σταθερότητα. Η ισχύς από μόνη της δεν τα εγγυάται. Ίσως ο καλύτερος φόρος τιμής στον Πρέσβη Ιακωβίδη να είναι όχι μόνο να θυμόμαστε όσα βοήθησε να επιτευχθούν, αλλά και να παραμένουμε πιστοί στις αρχές που υπηρέτησε.
*Πρέσβης (ε.τ.). Ανώτερος Ερευνητικός Εταίρος, Κυπριακό Κέντρο Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας.