Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google
Add philenews.com on GoogleΥπάρχουν συναντήσεις ηγετών που ξεπερνούν τα όρια της διπλωματικής επικαιρότητας και αποκτούν συμβολική βαρύτητα πολύ μεγαλύτερη από την επίσημη ατζέντα τους. Η συνάντηση του Ντόναλντ Τραμπ, του Βλαντίμιρ Πούτιν και του Σι Τζινπίνγκ στην Κίνα είναι μια τέτοια περίπτωση. Όχι επειδή είναι βέβαιο ότι θα οδηγήσει σε κάποια ιστορική συμφωνία, αλλά επειδή η εικόνα των τριών ισχυρών ηγετών συμπυκνώνει την αγωνία μιας διεθνούς τάξης που αλλάζει, δοκιμάζεται και ενδεχομένως υποχωρεί.
Η σύγκριση με τη Γιάλτα και το Πότσδαμ είναι αναπόφευκτη. Κυρίως, είναι πολιτικά χρήσιμη, αρκεί να μην αντιμετωπιστεί ως εύκολη ιστορική αναλογία. Το 1945, οι ηγέτες των νικητών του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου συναντήθηκαν για να διαμορφώσουν τον μεταπολεμικό κόσμο. Σήμερα, οι τρεις ηγέτες δεν είναι μια συμμαχία νικητών που σχεδιάζει την επόμενη ημέρα. Είναι οι εκπρόσωποι διαφορετικών, συχνά ανταγωνιστικών, στρατηγικών και οικονομικών συμφερόντων, οι οποίοι επιχειρούν να διαχειριστούν έναν κόσμο χωρίς σταθερή πυξίδα. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, παραμένει, μήπως η διεθνής πολιτική επιστρέφει σταδιακά στη λογική ότι η τάξη δεν οικοδομείται από κανόνες, αλλά από την ισορροπία μεταξύ εκείνων που διαθέτουν την ισχύ να επιβάλουν τις επιθυμίες τους;
Η Γιάλτα: η ιστορία των συμβιβασμών των ισχυρών
Στη Γιάλτα, τον Φεβρουάριο του 1945, ο Ρούζβελτ, ο Τσώρτσιλ και ο Στάλιν συζήτησαν το μέλλον της Ευρώπης, την αναδιοργάνωση της Γερμανίας, την Πολωνία και τη μεταπολεμική διεθνή αρχιτεκτονική. Η Ευρώπη βρισκόταν ακόμη μέσα στις φλόγες του πολέμου, αλλά οι πολιτικές αποφάσεις είχαν ήδη αρχίσει να χαράζουν τα σύνορα της επόμενης εποχής. Η Γιάλτα έμεινε στην ιστορία όχι μόνο ως μια διάσκεψη συμβιβασμών, αλλά και ως ένα σύμβολο της πολιτικής πραγματικότητας που συχνά επιβάλλεται όταν οι μεγάλες δυνάμεις διαπραγματεύονται μεταξύ τους. Η μοίρα των μικρότερων κρατών, η πολιτική αυτονομία, η κυριαρχία και η ελευθερία επιλογής δεν βρίσκονταν πάντοτε στο ίδιο επίπεδο με τις στρατηγικές προτεραιότητες των ισχυρών. Η Ανατολική Ευρώπη αποτέλεσε το τραγικότερο παράδειγμα. Η υπόσχεση μιας μεταπολεμικής ειρήνης δεν μεταφράστηκε σε ελευθερία για εκατομμύρια ανθρώπους. Η ισορροπία των μεγάλων δυνάμεων μετατράπηκε σε ένα σύστημα πολιτικής και στρατιωτικής επιβολής, το οποίο διήρκεσε δεκαετίες. Αυτό είναι το πραγματικό μάθημα της Γιάλτας. Δεν είναι ότι οι μεγάλες δυνάμεις πρέπει να συνεννοούνται. Είναι ότι η συνεννόησή τους μπορεί να γίνει επικίνδυνη όταν η ισχύς υπερισχύει του δικαίου και όταν οι λαοί που επηρεάζονται από τις αποφάσεις απουσιάζουν από το τραπέζι.
Το Πότσδαμ και η αρχή της δυσπιστίας
Το Πότσδαμ, το καλοκαίρι του 1945, αποκάλυψε κάτι ακόμη πιο βαθύ, ότι οι συμμαχίες δεν αποτελούν εγγύηση κοινής πολιτικής αντίληψης. Οι νικητές του πολέμου είχαν συνεργαστεί για να συντρίψουν τον ναζισμό, αλλά δεν είχαν κοινό όραμα για τον κόσμο που θα ακολουθούσε. Οι διαφωνίες για τη Γερμανία, την Ευρώπη, τις πολιτικές ισορροπίες και το νέο πυρηνικό περιβάλλον ανέδειξαν τις ρωγμές. Η ατομική βόμβα άλλαξε τη στρατηγική πραγματικότητα. Η συνεργασία υποχώρησε μπροστά στην καχυποψία. Η μεταπολεμική ειρήνη εξελίχθηκε σταδιακά σε Ψυχρό Πόλεμο. Η Γιάλτα διαμόρφωσε το πλαίσιο των συμβιβασμών. Το Πότσδαμ αποκάλυψε τα όριά τους. Σήμερα, η συνάντηση στην Κίνα δεν σημαίνει ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα διχοτόμηση του πλανήτη. Θα ήταν υπερβολή και ιστορική απλούστευση. Υπάρχει, ωστόσο, ένας ανησυχητικός παραλληλισμός, οι μεγάλες δυνάμεις επιδιώκουν να διαχειριστούν τον ανταγωνισμό τους, χωρίς να είναι βέβαιο ότι συμφωνούν για τους κανόνες που θα διέπουν την επόμενη ημέρα.
Τραμπ, Πούτιν και Σι: τρεις στρατηγικές, ένας κόσμος σε μετάβαση
Ο Τραμπ αντιμετωπίζει τη διεθνή πολιτική μέσα από τη λογική των συμφωνιών, των ανταλλαγμάτων, της πίεσης και της διαπραγματευτικής ισχύος. Η επιδίωξή του να εμφανιστεί ως ο ηγέτης που μπορεί να συνεννοηθεί με τους αντιπάλους της Αμερικής και να πετύχει μεγάλες συμφωνίες αποτελεί βασικό στοιχείο της πολιτικής του ταυτότητας.
Ο Πούτιν επιδιώκει να κατοχυρώσει τη Ρωσία ως δύναμη που δεν μπορεί να παρακαμφθεί σε ζητήματα ευρωπαϊκής ασφάλειας, περιφερειακής επιρροής και διεθνών ισορροπιών. Η Ουκρανία βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της στρατηγικής, αλλά το ευρύτερο ζήτημα αφορά την προσπάθεια της Μόσχας να αναδιαμορφώσει τους όρους της σχέσης της με τη Δύση.
Ο Σι Τζινπίνγκ, από την πλευρά του, έχει ένα διαφορετικό στρατηγικό βάθος. Η Κίνα δεν επιδιώκει απλώς την αναγνώριση της οικονομικής της ισχύος. Θέλει να επηρεάζει τους κανόνες, τους θεσμούς, τις τεχνολογικές εξελίξεις και τις διεθνείς ισορροπίες. Το Πεκίνο γνωρίζει ότι η οικονομική, εμπορική και τεχνολογική ισχύς μπορεί να μετατραπεί σε πολιτική επιρροή, χωρίς απαραίτητα να απαιτείται στρατιωτική σύγκρουση.
Οι τρεις ηγέτες δεν αποτελούν ένα ενιαίο μέτωπο. Η συνάντησή τους δεν σημαίνει ότι έχουν κοινές επιδιώξεις ή ότι μπορούν να μοιράσουν τον κόσμο σε συμφωνημένες ζώνες επιρροής. Το αντίθετο, οι αντιθέσεις τους είναι σημαντικές. Ωστόσο, η ίδια η δυνατότητα να συναντώνται, να διαπραγματεύονται και να συζητούν τις μεγάλες διεθνείς ισορροπίες αναδεικνύει μια πραγματικότητα που η Δύση δεν μπορεί να αγνοήσει. Ο κόσμος δεν είναι πλέον μονοδιάστατος. Και η ισχύς δεν συγκεντρώνεται αποκλειστικά σε έναν πόλο.
Η Ευρώπη κινδυνεύει να γίνει θεατής
Το μεγαλύτερο πρόβλημα για την Ευρώπη δεν είναι η ύπαρξη ενός πολυπολικού κόσμου. Είναι η αδυναμία της να λειτουργήσει ως ένας ισχυρός, ενιαίος και πολιτικά συνεκτικός πόλος μέσα σε αυτόν. Η Ευρωπαϊκή Ένωση οικοδομήθηκε πάνω στην αντίληψη ότι η συνεργασία, οι θεσμοί, το διεθνές δίκαιο και η οικονομική αλληλεξάρτηση μπορούν να περιορίσουν τις συγκρούσεις. Η αντίληψη αυτή δεν είναι λανθασμένη. Αλλά αποδεικνύεται ανεπαρκής όταν οι άλλοι δρώντες χρησιμοποιούν την ισχύ ως άμεσο εργαλείο πολιτικής. Η Ευρώπη δεν μπορεί να διεκδικεί ρόλο παγκόσμιου παράγοντα μόνο μέσω των οικονομικών της δυνατοτήτων, των κανονιστικών της αρχών και των διπλωματικών της διακηρύξεων. Χρειάζεται στρατηγική αυτονομία, αμυντική επάρκεια, πολιτική συνοχή και ικανότητα να λαμβάνει αποφάσεις εγκαίρως. Διαφορετικά, θα κινδυνεύει να ανακαλύπτει τις συνέπειες των αποφάσεων άλλων, αντί να συμμετέχει στη διαμόρφωσή τους.
Η Κύπρος δεν έχει την πολυτέλεια να ξεχάσει τη Γιάλτα
Για την Κύπρο, η ιστορική αναφορά στη Γιάλτα δεν είναι μια θεωρητική άσκηση. Είναι μια υπενθύμιση της ανάγκης να προστατεύεται η κυριαρχία, η ανεξαρτησία και η διεθνής νομιμότητα από κάθε προσπάθεια υποβάθμισης ή πολιτικής διαπραγμάτευσης χωρίς τη συμμετοχή του ενδιαφερόμενου κράτους. Σε έναν κόσμο όπου οι μεγάλες δυνάμεις ενδέχεται να αναζητούν συμβιβασμούς για να περιορίσουν τις αντιπαραθέσεις τους, η Κύπρος οφείλει να ενισχύει τη διεθνή της παρουσία, να αξιοποιεί τις ευρωπαϊκές της ιδιότητες, να διατηρεί ισχυρές διπλωματικές σχέσεις και να υπερασπίζεται με συνέπεια το διεθνές δίκαιο. Δεν πρέπει να καλλιεργείται η ιδέα ότι μια νέα Γιάλτα είναι αναπόφευκτη. Αλλά δεν πρέπει ούτε να υπάρχει αφέλεια. Η ιστορία δείχνει ότι οι μικρότερες χώρες δεν προστατεύονται από τις καλές προθέσεις των ισχυρών. Προστατεύονται από την ισχύ του δικαίου, τη διπλωματική τους επιμονή, τις συμμαχίες, τη διεθνή νομιμοποίηση και την ικανότητά τους να καθιστούν την παραβίαση των δικαιωμάτων τους πολιτικά και στρατηγικά ασύμφορη. Η Κύπρος πρέπει να επιδιώκει να είναι μέρος των εξελίξεων, όχι να περιμένει να πληροφορηθεί τις αποφάσεις τους.
Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται. Αλλά οι άνθρωποι συχνά ξεχνούν τα διδάγματά της.
Η συνάντηση Τραμπ, Πούτιν και Σι μπορεί να αποδειχθεί μια σημαντική διπλωματική στιγμή ή μια συνάντηση χωρίς ουσιαστικό αποτέλεσμα. Η ιστορική της βαρύτητα θα κριθεί από όσα θα ακολουθήσουν, από τις συμφωνίες, τις αντιπαραθέσεις, τις στρατηγικές επιλογές και τις μεταβολές που θα προκαλέσει στις διεθνείς ισορροπίες. Το σημαντικότερο, όμως, είναι να μην συγχέουμε τη διπλωματική συνεννόηση με την ειρήνη και την ισορροπία με τη δικαιοσύνη. Η Γιάλτα και το Πότσδαμ μας υπενθυμίζουν ότι η ιστορία δεν γράφεται μόνο από τις μεγάλες αποφάσεις, αλλά και από τις συνέπειες που αυτές αφήνουν στους λαούς. Ένας κόσμος που επιδιώκει σταθερότητα χωρίς κανόνες, ειρήνη χωρίς δικαιοσύνη και συμφωνίες χωρίς τη συμμετοχή εκείνων που επηρεάζονται, δεν είναι ένας πραγματικά σταθερός κόσμος. Είναι ένας κόσμος που μπορεί να μοιάζει ήρεμος μέχρι την επόμενη κρίση. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη προειδοποίηση της ιστορίας προς τους σημερινούς ισχυρούς, ότι η ειρήνη που οικοδομείται αποκλειστικά πάνω στην ισχύ δεν είναι απαραίτητα ειρήνη. Μπορεί να είναι απλώς η αναμονή της επόμενης σύγκρουσης.
*School of Education, Saint Louis University, USA