Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google
Add philenews.com on GoogleΜε αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα του Παιδιού στις 20 Νοεμβρίου, η διεθνής κοινότητα δραστηριοποιείται κάτω από το φετινό θεσμικό πρόσταγμα της UNICEF: «Η ημέρα μου. Τα δικαιώματά μου. Το μέλλον μου». Σε μιαν εποχή καθολικής και με ραγδαίους ρυθμούς αυξανόμενης ψηφιακής διάχυσης, το παράλληλο εύστοχο σύνθημα «Ισχυρά παιδιά – δυνατό μέλλον!» προσκτάται την άμεση προειδοποίηση του κατεπείγοντος. Η υπόσταση του σημερινού παιδιού δεν ορίζεται πλέον μόνο από το «ζην» της υλικής ευημερίας, αλλά κυριολεκτικώς από το «ευ ζην» της γνωστικής του αυτονομίας και την ικανότητα να διασώζει την ανθρώπινη ιδιότητά του μέσα στον αχανή και άναρχο κυβερνοχώρο.
Αν επιχειρούσαμε μια σημειολογική ανατομία της παιδικής ηλικίας και τη χαρτογράφηση των εκ των ων ουκ άνευ επιταγών της, αναδεικνύοντας πώς ο εθισμός της υπερέκθεσης στις οθόνες επαναπρογραμματίζει τον παιδικό εγκέφαλο και πώς η συστηματική ανάγνωση της παιδικής λογοτεχνίας συνιστά πράξη επαναστατικής αντίστασης, τουτέστιν ένα αναλογικό αντίδοτο στην αλγοριθμική αιχμαλωσία, θα επισημαίναμε τους ακόλουθους προβληματισμούς επικαλούμενοι τις διαφωτιστικές προσεγγίσεις ειδικών επιστημόνων, θεωρητικών της Λογοτεχνίας, καθώς και έγκριτων λογοτεχνών παγκοσμίου βεληνεκούς.
Τα παιδιά του 2026 δεν είναι απλώς χρήστες της τεχνολογίας, αλλά έχουν οιονεί πολιτογραφηθεί ως «ψηφιακοί αυτόχθονες», κατά μετάφραση του Αγγλικού νεολογισμού «digital natives», των οποίων η νευρολογική και ψυχική ανάπτυξη συντελείται εντός ενός οικοσυστήματος σχεδιασμένου για τη μεγιστοποίηση της ψηφιακής δέσμευσης. Καθότι, σύμφωνα με δεδομένα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO, 2025), ο μέσος ημερήσιος χρόνος ενασχόλησης παιδιών ηλικίας 6 έως 12 ετών με οθόνες ψυχαγωγίας πλησιάζει πλέον τις 4,5 έως 5 ώρες. Ένα φαινόμενο, δυστυχώς, ευρύτερης διεθνούς κλίμακας και διαρκώς επιτεινόμενης εθιστικής κλιμάκωσης, που σαφώς εκφεύγει των ορίων της συμβατικής συνήθειας, προσλαμβάνοντας διαστάσεις δομικής μεταβολής έως νοσηρής αλλοτρίωσης των όρων της υγιούς κοινωνικοποίησης. Από νευροεπιστημονικής απόψεως, ο παιδικός εγκέφαλος διαθέτει εύπλαστη σύσταση προσαρμοστικότητας. Η διαρκής αλληλεπίδραση με ψηφιακές πλατφόρμες, όπως βίντεο σύντομης διάρκειας, αλγοριθμικές ροές και ψηφιακά παιγνίδια, εδράζεται σε ένα σύστημα μεταβλητής ανταμοιβής, που προκαλεί συνεχή έκκριση ντοπαμίνης. Το αποτέλεσμα είναι ο εθισμός του νευρικού συστήματος σε ταχύρρυθμα και αποσπασματικά ερεθίσματα, υποσκάπτοντας, κατά κόρον, τις ανώτερες γνωστικές λειτουργίες. Διακεκριμένοι νευροεπιστήμονες ήδη προ ετών διαμηνύουν τους ελλοχεύοντες κινδύνους της σταδιακής ατροφίας στους αύλακες της αναγνωστικής εμβάθυνσης του εγκεφάλου. Εκ παραλλήλου, η κοινωνιολογική έρευνα της Jean Twenge (2017) αναδεικνύει την εναργή συσχέτιση μεταξύ της ανοδικής χρήσης των έξυπνων συσκευών και της κατακόρυφης αύξησης των δεικτών παιδικού άγχους, κατάθλιψης και συναισθηματικής αποξένωσης.
Τα παιδιά στερούνται τη σωματική εγγύτητα, την αισθητηριακή επαφή και τη βιολογική ανάγκη για κινητικότητα, γεγονός που οδηγεί σε πρωτοφανή ψηφιακή άμβλυνση των συναισθημάτων.
Η μετατόπιση της κοινωνικής δυναμικής των παιδιών από τη σχολική αυλή στους στεγανούς ψηφιακούς θαλάμους επικοινωνίας και τις πλατφόρμες σύγχρονης ανταλλαγής μηνυμάτων («chat rooms») έχει μεταβάλει ριζικά τη φύση του σχολικού εκφοβισμού με την επίδειξη χλευαστικού πειράγματος έως και στιγματισμού από μαθητές προς συμμαθητές τους. Ο διαδικτυακός εκφοβισμός παρουσιάζει ποιοτικά χαρακτηριστικά που τον καθιστούν εξαιρετικά επικίνδυνο: τη μονιμότητα του ψηφιακού αποτυπώματος, την απουσία χωροχρονικών ορίων και την ψευδεπίγραφη ανωνυμία, που απομειώνει τις αναστολές του θύτη. Στο κλασικό της έργο «Alone Together» (2011), η διαπρεπής Αμερικανίδα κοινωνιολόγος Sherry Turkle τονίζει τις φιλοσοφικές και ψυχολογικές συνιστώσες τής εν λόγω κρίσης: «Οι ψηφιακές συσκευές μάς προσφέρουν την ψευδαίσθηση της συντροφικότητας χωρίς τις απαιτήσεις της φιλίας. […] Όταν δεν βλέπεις το πρόσωπο του άλλου να κλαίει, ο μηχανισμός της ενσυναίσθησης δεν ενεργοποιείται». Η έλλειψη άμεσης συναισθηματικής ανάδρασης στον ψηφιακό χώρο διευκολύνει την απανθρωποποίηση του θύματος. Ο θύτης δεν συναισθάνεται τον πόνο που προκαλεί, με αποτέλεσμα οι συμπεριφορές αποκλεισμού και εμπαιγμού να κορυφώνονται με πρωτοφανή ευκολία, χωρίς την εποπτεία των ενηλίκων.
Στο ζοφερό τοπίο μιας τέτοιας δυσλειτουργίας η Παιδική Λογοτεχνία λειτουργεί ως παιδαγωγικό αντίδοτο και χώρος ελευθερίας, καθώς αναδεικνύεται σε ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία στα χέρια του παιδαγωγού και γονέως. Η λογοτεχνική ανάγνωση δεν αποτελεί περιστασιακή γλωσσική άσκηση, αλλά συγκροτημένη εμπειρία που αντιστρέφει τις παθογένειες του τεχνολογικού περιβάλλοντος με συγκεκριμένους άξονες κατεύθυνσης. Ενώ το ψηφιακό κείμενο ενθαρρύνει την αποσπασματικότητα, το τυπωμένο βιβλίο απαιτεί σταθερή, γραμμική προσοχή. Το παιδί καλείται να παρακολουθήσει τη χρονική αλληλουχία αιτίου-αιτιατού, συγκρατώντας στη μνήμη την εξέλιξη των χαρακτήρων.
Απέναντι στην έτοιμη, υπερκορεσμένη οπτική πληροφορία, ο γραπτός λόγος ενεργοποιείται ως ένας κώδικας που χρήζει αποκρυπτογράφησης. Ο Gianni Rodari, ο γνωστός συγγραφέας έργων Παιδικής Λογοτεχνίας, στη «Γραμματική της Φαντασίας» (1974) προσφυώς παρατηρεί: «Η λέξη ενεργοποιεί το μυαλό. […] Το βιβλίο δεν δίνει έτοιμο υλικό· απαιτεί από το παιδί να γίνει ο αρχιτέκτονας του δικού του εσωτερικού θεάτρου». Εάν οι σημερινοί συγγραφείς έργων παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας ενσωματώνουν ψηφιακά διλήμματα στη θεματολογία τους, αξιοποιώντας τη δύναμη της αφήγησης, για να αποδείξουν την εποικοδομητική ιδιαιτερότητα του αναλογικού κόσμου, ο Borges στη μνημειώδη διάλεξή του «El libro» είχε διατυπώσει την εξόχως επίκαιρη θέση, συνδέοντας το τυπωμένο κείμενο με τη συλλογική συνείδηση της ανθρωπότητας: «Από τα διάφορα εργαλεία του ανθρώπου, το πιο εντυπωσιακό είναι, αναμφιβόλως, το βιβλίο. Τα άλλα είναι επεκτάσεις του σώματός του. Το μικροσκόπιο και το τηλεσκόπιο είναι επεκτάσεις της όρασής του· το τηλέφωνο είναι επέκταση της φωνής του· εν συνεχεία έχουμε τον μοχλό και το σπαθί, επεκτάσεις του χεριού του. Αλλά το βιβλίο είναι εντελώς διαφορετικό ως επέκταση της μνήμης και της φαντασίας του. Στο έργο “Καίσαρ και Κλεοπάτρα” του Μπέρναρντ Σω, όταν γίνεται λόγος για τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, αναφέρεται ότι αποτελεί τη μνήμη της ανθρωπότητας. Αυτό ακριβώς είναι το βιβλίο και κάτι περισσότερο: είναι η φαντασία.».
Εν ολίγοις, αν το παιδί απολέσει την αναλογική ανάγνωση, διατρέχει τον κίνδυνο να μετατραπεί από ενεργό ονειροπόλο σε έναν αμνησιακό, παθητικό καταναλωτή του ψηφιακού παρόντος. Και μια από τις μεγαλύτερες απώλειες είναι η εξάλειψη της δημιουργικής πλήξης, καθώς η οθόνη λειτουργεί ως τεχνητός «κατευναστής». Μόλις εμφανιστεί το πρώτο ψήγμα ανίας, η συσκευή ενεργοποιεί έναν άμεσο μηχανισμό διέγερσης, εθίζοντας το παιδί σε κατάσταση πνευματικής νωθρότητας. Συναφής η υπόδειξη του Umberto Eco στο δοκίμιό του «Περί Λογοτεχνίας» (2002): «Η λογοτεχνία μάς αναγκάζει να αποδεχθούμε τη μοίρα, την επιβράδυνση και τα όρια. Μας διδάσκει ότι δεν μπορούμε να αλλάξουμε τα πάντα με το πάτημα ενός κουμπιού. Αυτή η αναλογική σταθερότητα των τυπωμένων σελίδων προσφέρει στο παιδί έναν ασφαλή χώρο, όπου ο εαυτός μπορεί να συγκροτηθεί με ηρεμία…». Άμεση η συνομιλία του με τον Γάλλο συγγραφέα Daniel Pennac στο δοκίμιό του «Σαν ένα μυθιστόρημα»: «Ο χρόνος της ανάγνωσης είναι πάντα χρόνος κλεμμένος. […] Το διάβασμα δεν έχει να κάνει με τη διαχείριση του χρόνου, είναι ένας τρόπος ύπαρξης. Μας προσφέρει ένα καταφύγιο σιωπής, ένα δικαίωμα στην απομόνωση, απολύτως απαραίτητο για να μάθει το παιδί να συνομιλεί με τον εαυτό του».
Ποιες, όμως, στρατηγικές προτεραιότητες παιδαγωγικής παρέμβασης επιβάλλεται να αναλαμβάνουν οι αρμόδιοι φορείς, ούτως ώστε η θεωρία να γίνεται πράξη; Δεδομένου ότι η αυστηρή απαγόρευση και ο διδακτισμός έχουν αποδειχθεί αναποτελεσματικά παροδικά μέτρα, η απάντηση στην ψηφιακή αιχμαλωσία βρίσκεται στη δημιουργία ελκυστικών αναλογικών εναλλακτικών μέσα από πρακτικές εφαρμογές, που συνοψίζονται ως εξής: Τη συστηματική μεγαλόφωνη ανάγνωση ιστοριών στην τάξη ή στο σπίτι, που δημιουργεί συναισθηματική μέθεξη, συνδέοντας το βιβλίο με μια θαλπωρή συνοικείωσης. Στο εβδομαδιαίο σχολικό πρόγραμμα, τουλάχιστον του δημοτικού, ας ενσωματωθούν νησίδες όασης, για να βιώσουν τα παιδιά το δικαίωμα στην αναγνωστική απόλαυση. Στο πλαίσιο μιας σφαιρικής κριτικής παιδείας, τα λογοτεχνικά κείμενα που πραγματεύονται θέματα του ψηφιακού κόσμου, πρέπει να καταστούν εφαλτήρια δημιουργικής γραφής, όπου τα παιδιά καλούνται να «ξαναγράψουν» το τέλος μιας ιστορίας π.χ. διαδικτυακού εκβιασμού είτε παθητικής προσκόλλησης στην οθόνη, αναπτύσσοντας την ικανότητα αυτορρύθμισης.
Το σύνθημα «Ισχυρά παιδιά – δυνατό μέλλον!» δεν αποτυπώνει, απλώς, ένα έμφορτο συγκινησιακών αισθημάτων επετειακό ευχολόγιο της UNICEF. Είναι πολιτικο-κοινωνική και ανθρωπιστική διεκδίκηση. Στο μεταίχμιο της ψηφιακής διάχυσης, το πιο απειλούμενο δικαίωμα του παιδιού είναι το δικαίωμα στην εσωτερικότητα, στη σιωπή, στη συγκέντρωση και στην απρόσκοπτη ανάπτυξη της φαντασίας του. Ο Άγγλος δημοφιλής συγγραφέας για τις ευφάνταστες πνευματώδεις ιστορίες του Neil Gaiman επιμένει στην περίφημη διάλεξή του για την αξία της ανάγνωσης: «Έχουμε υποχρέωση να διαβάζουμε δυνατά στα παιδιά μας. […] Γιατί όταν διαβάζουμε, κτίζουμε μια γέφυρα ενσυναίσθησης. Μαθαίνουμε ότι ο κόσμος δεν τελειώνει εκεί που τελειώνει το δικό μας βλέμμα και ότι οι άλλοι άνθρωποι έχουν επίσης έναν εσωτερικό κόσμο».
Η Παιδική Λογοτεχνία παραμένει κιβωτός σοφίας, φτάνει να αφήσουμε ανοιχτές, προσβάσιμες και ζωντανές τις πύλες της για κάθε παιδί, ούτως ώστε να παύσει να τελεί υπό διαδικτυακή ομηρεία. Και αξίζει να αναλογιστούμε τη διαχρονική προειδοποίηση του Ευάγγελου Παπανούτσου. Σε μιαν εποχή που ο στοχαστικός λόγος απειλείται από την ψηφιακή αποσπασματικότητα, η επιστροφή στη λογοτεχνική ανάγνωση δεν αποτελεί φυγή, αλλά τη μόνη ασπίδα προστασίας της ανθρώπινης υπόστασης. Γιατί, όπως ο σπουδαίος φιλόσοφος παιδαγωγός επεσήμανε στα δοκίμιά του, αναλύοντας τη φιλοκαλία και τη φιλαναγνωσία, το βιβλίο καλλιεργεί την κριτική συνείδηση και αποτελεί το μοναδικό μέσο, που μετασχηματίζει την πληροφορία σε πραγματική εσωτερικευμένη παιδεία.
• *Το άρθρο είναι τιμητικό αντίδωρο στην παιδαγωγό μελετήτρια της Παιδικής Λογοτεχνίας δρα Μαρία Μιχαηλίδου.