«Στις παλαιότερες μορφές έμφυλης βίας στην Ευρώπη – και στην Κύπρο – έρχονται να προστεθούν νέες, με τα κοινωνικά δίκτυα να μεταμορφώνονται σταδιακά σε μια ψηφιακή Άγρια Δύση επιθέσεων, προσβολών, σεξισμού, σεξουαλικής βίας και ανομίας» υπογράμμισε ο πρόεδρος του Συντονιστικού Φορέα για Πρόληψη και Καταπολέμηση της Βίας κατά των Γυναικών Άριστος Τσιάρτας μιλώντας στην ημερίδα που οργάνωσε στις 18 Απριλίου 2026 στο οίκημα της ΠΟΕΔ στη Λευκωσία η Γυναικεία Κίνηση Οικολόγων με τίτλο «Από το κορίτσι στη γυναίκα – η αθέατη διαδρομή της έμφυλης βίας».
Από την πλευρά της η επιστημονική διευθύντρια του του Συνδέσμου για την Πρόληψη και την Αντιμετώπιση της Βίας στην Οικογένεια (ΣΠΑΒΟ) δρ Άντρη Ανδρονίκου τόνισε ότι «πολλοί δράστες έμφυλης βίας διαθέτουν μια «αφήγηση» που δικαιολογεί τη βία κατηγορώντας το θύμα και μεταθέτοντας την ευθύνη σε αυτό («με προκάλεσε», «με πρόσβαλε»), ή σε εξωτερικούς παράγοντες ή αρνούνται πλήρως τα γεγονότα εστιάζοντας στην προστασία της εικόνας τους».
Ο κ. Τσιάρτας και η δρ Ανδρονίκου συμμετείχαν στο τέταρτο από τα τέσσερα πάνελ της εκδήλωσης με θέμα το προφίλ των δραστών. Στο πρώτο πάνελ συζήτησης για την παιδική ηλικία/εφηβεία συμμετείχαν η Επίτροπος για την Προστασία των Δικαιωμάτων του Παιδιού Έλενα Περικλέους, η εκπαιδευτικός δημοτικής εκπαίδευσης Άντρη Θεοδούλου και η επιστημονική διευθύντρια στο «Σπίτι του Παιδιού» λειτουργός του οργανισμού Hope for Children Ροδούλα Παπαλαμπριανού.
Στο δεύτερο πάνελ με θέμα τη φοιτητική ζωή, τις σχέσεις, τις πρώτες συμβιώσεις και την ενδοοικογενειακή βία συμμετείχαν η διευθύντρια του Μεσογειακού Ινστιτούτου Μελετών Κοινωνικού Φύλου (MIGS) Σουσάνα Παύλου και η υπαστυνόμος του Κλάδου Χειρισμού Θυμάτων Βίας στην Οικογένεια και Κακοποίησης Ανηλίκων του Αρχηγείου Αστυνομίας Στέλλα Χαραλαμπίδου.
Στο τρίτο πάνελ με θέμα τις γυναικοκτονίες και την εμπορία προσώπων συμμετείχαν η εκπρόσωπος του Γραφείου Καταπολέμησης Εμπορίας Προσώπων της Αστυνομίας αστυνομικός Μαρία Μιχαήλ και η εκτελεστική διευθύντρια του ΣΠΑΒΟ δρ Άντρη Ανδρονίκου. Τις συζητήσεις συντόνισαν εκ μέρους των οργανωτών η Μαρία Κολά, η Νικολέττα Λουκά, η Αλεξία Σακαδάκη και η Μόνικα Πιερίδου.
Πιο ισχυρό νομικό πλαίσιο για διαδικτυακή βία
Ο Άριστος Τσιάρτας επικαλέσθηκε τη νέα και πιο πρόσφατη έρευνα της Υπηρεσίας Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ και του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Ισότητας των Φύλων (του 2024) που καταδεικνύει όπως είπε, πόσο διαδεδομένο είναι το φαινόμενο της βίας κατά των γυναικών στην Ευρώπη.
Σύμφωνα με την έρευνα, ποσοστό 8,5% των Ευρωπαίων γυναικών έχουν υποστεί παρενόχληση στον κυβερνοχώρο, 10,2% έχουν υποστεί παρακολούθηση στα κοινωνικά μέσα από συντρόφους τους, 7% των εργαζόμενων γυναικών παρενοχλήθηκαν σεξουαλικά στο διαδίκτυο κι ένα στα πέντε κορίτσια στην Ευρωπαϊκή Ένωση υφίσταται online σεξουαλικές επιθέσεις και καταχρήσεις».
Αναφερόμενος στις δράσεις του Συντονιστικού Φορέα για Πρόληψη και Καταπολέμηση της Βίας κατά των Γυναικών που υπάγεται στο υπουργείο Δικαιοσύνης ο κ. Τσιάρτας είπε μεταξύ άλλων ότι «αυτό τον καιρό προωθούμε μείζονες νομοθετικές τομές για αύξηση της προστασίας των θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας, για νομοθετική ενσωμάτωση πολλών εισηγήσεων της επιτροπής Grevio του Συμβουλίου της Ευρώπης, αλλά και για ενσωμάτωση μέχρι το καλοκαίρι του 2027, της νέας οδηγίας της ΕΕ για την καταπολέμηση της έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας. Αυτή δημιουργεί νέα αδικήματα που επισύρουν αυστηρές κυρώσεις ενδυναμώνοντας ακόμα περισσότερο το νομικό μας πλαίσιο ιδίως στο επίπεδο της διαδικτυακής βίας».
Στη δική της παρέμβαση η δρ Άντρη Ανδρονίκου είπε μεταξύ άλλων ότι «κανένα παιδί, αν ερωτηθεί τι θα ήθελε να γίνει όταν μεγαλώσει, δεν θα απαντήσει ότι θέλει να γίνει γυναικοκτόνος, κακοποιητής ή βιαστής. Ούτε ότι ονειρεύεται τη φυλάκιση ή τη συμμετοχή σε θεραπευτικά προγράμματα για τη βία που ασκεί.
Αυτό συμβαίνει γιατί τα παιδιά δεν έχουν ακόμη επηρεαστεί από τις στρεβλώσεις της κοινωνίας, δηλαδή την ανατροφή, τα δόγματα, τις προκαταλήψεις και τις παγιωμένες πεποιθήσεις. Συχνά βλέπουμε αναφορές ότι οι δράστες είναι ψυχικά ασθενείς, ωστόσο η πραγματικότητα είναι διαφορετική, αφού σύμφωνα με ευρωπαϊκές και διεθνείς έρευνες τα άτομα με ψυχικές διαταραχές εμπλέκονται σε ένα μικρό ποσοστό βίαιων εγκλημάτων που δεν ξεπερνά το 5,3%.
Πολλοί δράστες επικαλούνται την ψυχική ασθένεια ως μέσο αιτιολόγησης της συμπεριφοράς τους, συχνά με στόχο τη μείωση των συνεπειών των πράξεων τους. Ένα κρίσιμο ερώτημα είναι αν ο δράστης μπορεί να αλλάξει. Υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και μέσα από μακροπρόθεσμες, στοχευμένες παρεμβάσεις, είναι δυνατόν να υπάρξει αλλαγή.
Αυτό προϋποθέτει την αναγνώριση της ευθύνης και την κατανόηση του αντίκτυπου της βίας. Ένα σημαντικό κενό είναι η απουσία εξειδικευμένων, δομημένων θεραπευτικών προγραμμάτων για δράστες έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας, καθώς και για σεξουαλικούς δράστες όταν εκτίουν ποινή φυλάκισης. Παράλληλα δεν υιοθετείται συστηματικά η υποχρεωτική συμμετοχή σε τέτοια προγράμματα ως μέρος της ποινής, ούτε εφαρμόζονται επαρκώς προγράμματα επιτήρησης και μακροχρόνιες στρατηγικές πρόληψης της υποτροπής βασισμένες σε διεθνή πρότυπα».
Για την ανάγκη αλλαγής των κοινωνικών στερεοτύπων στην Κύπρο μίλησε και η εκπρόσωπος του Γραφείου Καταπολέμησης της Εμπορίας Προσώπων αστυνομικός Μαρία Μιχαήλ μέλος της ομάδας ανακριτών του ΓΚΕΠ. Όπως επεσήμανε «τα περισσότερα θύματα εμπορίας προσώπων είναι γυναίκες με χαμηλό κοινωνικό, οικονομικό και μορφωτικό επίπεδο και για να αποτραπεί η διάπραξη τέτοιων αδικημάτων χρειάζεται η ενδυνάμωση των κοριτσιών και η προώθηση της ενσυναίσθησης στα αγόρια από την παιδική ηλικία».
Σε σχέση με τη σεξουαλική εκμετάλλευση είπε ότι «το έργο των ανακριτών είναι πιο δύσκολο καθότι έχουν μεταφερθεί όλοι οι ρόλοι διαδικτυακά. Οι ανακριτές – πρόσθεσε – καλούνται να βρουν ίχνη που αφήνουν οι ύποπτοι μέσω ιστοσελίδων, διαφημίσεων στο διαδίκτυο και οικονομικών ερευνών.
Έχει διερευνηθεί υπόθεση η οποία βρίσκεται υπό εκδίκαση όπου το αναγνωρισμένο θύμα διαφημιζόταν σε συγκεκριμένη πλατφόρμα διαφήμισης ερωτικών υπηρεσιών και σε συνεργασία με την πλατφόρμα και μέσω εξετάσεων εντοπίστηκαν οι δράστες.
Η συγκεκριμένη πλατφόρμα έτυχε διερεύνησης από το ΓΚΕΠ για εντοπισμό δεικτών εκμετάλλευσης όπως η χρησιμοποίηση κοινής πιστωτικής κάρτας για την πληρωμή αγγελιών διαφόρων προσώπων».
Πριν τα στερεότυπα γίνουν σιωπή και κανονικότητα
Όπως επεσήμανε η Επίτροπος για την Προστασία των Δικαιωμάτων του Παιδιού Έλενα Περικλέους «καμία πολιτική πρόληψης δεν μπορεί να είναι αποτελεσματική αν δεν συνοδεύεται από την ουσιαστική ενδυνάμωση των ίδιων των παιδιών και των νέων.
Αγόρια και κορίτσια – πρόσθεσε – πρέπει να μεγαλώνουν με τη δυνατότητα και το δικαίωμα να αντιστέκονται σε ό,τι τα περιορίζει και να διεκδικούν μια ταυτότητα που δεν ορίζεται από στερεότυπα φύλου. Η πρόληψη απαιτεί στρατηγικό σχεδιασμό – οικογένεια που μεγαλώνει παιδιά χωρίς διπλά μέτρα, σχολείο που διδάσκει συναίνεση, όρια και σεβασμό, θεσμούς που προστατεύουν έγκαιρα, επαγγελματίες εκπαιδευμένους να αναγνωρίζουν τη βία και μια κοινωνία αποφασισμένη να σπάσει τα στερεότυπα πριν γίνουν σιωπή, ανοχή και τελικά κανονικότητα. Η ευθύνη της πολιτείας δεν αρχίζει με την εκδήλωση της βίας, αρχίζει πολύ νωρίτερα σε όλα τα κοινωνικά πεδία όπου διαμορφώνονται οι όροι μέσα στους οποίους η βία μπορεί να εκδηλωθεί.
Το κράτος οφείλει να σχεδιάζει και να εφαρμόζει μια συνεκτική, διαρκή και ολιστική στρατηγική που να συνδέει την πρόληψη με την έγκαιρη αναγνώριση και την αποτελεσματική αντιμετώπιση. Αυτό σημαίνει πολιτικές που διαπερνούν την εκπαίδευση, την υγεία, την κοινωνική πρόνοια και τη δικαιοσύνη.
Απαιτεί επαγγελματίες εκπαιδευμένους να εντοπίζουν, να ακούν και να προστατεύουν. Προϋποθέτει ασφαλείς και προσβάσιμους μηχανισμούς αναφοράς και υπηρεσίες που ενδυναμώνουν. Αγόρια και κορίτσια πρέπει να μαθαίνουν ότι η αξία τους δεν βρίσκεται ούτε στην επιβολή ούτε στην υποταγή, αλλά στην αυτοεκτίμηση, στην ελευθερία και στον σεβασμό του άλλου».
Η ασπίδα, η ελευθερία και τα «φτερά» των κοριτσιών
«Η έμφυλη βία νικιέται όταν τα κορίτσια μάθουν από το νηπιαγωγείο ότι η φωνή τους έχει δύναμη και η ιστορία τους αξίζει να γραφτεί με τους δικούς τους όρους» ανέφερε στη δική της τοποθέτηση η δασκάλα δημοτικού σχολείου στη Λεμεσό Άντρη Θεοδούλου. «Όταν – πρόσθεσε – τους διδάσκουμε σεξουαλική διαπαιδαγώγηση, τούς δίνουμε την ασπίδα.
Όταν καταρρίπτουμε τα στερεότυπα, τούς δίνουμε την ελευθερία. Κι όταν τους γνωρίζουμε γυναίκες-πρότυπα, τούς δίνουμε τα φτερά». Η κυρία Θεοδούλου μίλησε για την πρόληψη μέσα από τρεις πυλώνες: τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση, την αποδόμηση των στερεοτύπων και την προβολή γυναικών που μπορούν να λειτουργήσουν ως υγιή πρότυπα τόσο για τα κορίτσια όσο και για τα αγόρια.
Είπε χαρακτηριστικά ότι «στόχος της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης είναι η ενδυνάμωση των παιδιών με την εκμάθηση γνώσεων σχετικά με το σώμα, τις σχέσεις, τον σεβασμό και την ασφάλεια. Τα σχετικά μαθήματα εστιάζουν στη σωστή ονοματολογία για τα ιδιωτικά μέρη του σώματος. Επίσης τα παιδιά μαθαίνουν τον «κανόνα του εσώρουχου» και ενθαρρύνονται να δημιουργήσουν ένα δίκτυο ασφάλειας με ενήλικες που εμπιστεύονται για να ζητήσουν βοήθεια σε περίπτωση που τη χρειαστούν».
Σε σχέση με τα στερεότυπα είπε ότι «αν θέλουμε να προστατέψουμε τα παιδιά μας, κορίτσια και αγόρια, ας αρχίσουμε να τα επαινούμε για την προσπάθεια που κάνουν, για τις αποφάσεις τους, τις πράξεις αλληλεγγύηςκαι όχι μόνο για την εξωτερική τους εμφάνιση ή τη δύναμη τους». Για την προβολή γυναικών προτύπων, επεσήμανε ότι «η αναφορά σε γυναίκες στα σχολικά βιβλία Ιστορίας σε όλες της βαθμίδες είναι γύρω στο 2,5%!».
Και πρόσθεσε: «Έτσι όπως έχει γραφτεί η Ιστορία, κυρίως από άντρες για άντρες, εστιασμένη στα πολεμικά γεγονότα, είναι λες και οι γυναίκες δεν υπήρξαν στην Ιστορία. Είναι σημαντικό τα παιδιά να γνωρίσουν γυναίκες που πρωτοστάτησαν και έφεραν την αλλαγή σε διάφορους τομείς, οι οποίες μπορούν να λειτουργήσουν ως υγιή πρότυπα ειδικά για τα κορίτσια».
Στην πρόληψη της έμφυλης βίας αναφέρθηκε και η Επιστημονική Συντονίστρια στο «Σπίτι του παιδιού» Ροδούλα Παπαλαμπριανού. Είπε μεταξύ άλλων: «Δεν είναι τυχαίο ότι το μεγαλύτερο ποσοστό θυμάτων σεξουαλικής κακοποίησης αφορά κορίτσια, ενώ οι περισσότερες αναφορές καταγράφονται κατά το στάδιο της προεφηβικής και εφηβικής ηλικίας.
Στην ενήλικη ζωή τα εδραιωμένα αυτά μοτίβα ενδέχεται να οδηγήσουν σε εσωτερίκευση της ευθύνης και περαιτέρω κανονικοποίηση της βίας, ενώ η συνύπαρξη κακοποιητικών συμπεριφορών με στοιχεία φροντίδας ή συναισθηματικής εξάρτησης, συχνά καθυστερεί την αναζήτηση βοήθειας ενισχύοντας την ευαλωτότητα των θυμάτων.
Υπό το πρίσμα αυτό η πρόληψη της έμφυλης βίας, ως πολυπαραγοντικού και εξελισσόμενου φαινομένου, προϋποθέτει ολιστική προσέγγιση και έγκαιρη παρέμβαση με έμφαση στην αναγνώριση ενδείξεων και στην αποδόμηση κοινωνικών αντιλήψεων που διαιωνίζουν τη βία. Η συστηματική εκπαίδευση γύρω από τα προσωπικά όρια, τη συναίνεση, τον σεβασμό και την αυτοπροστασία καθίσταται αναγκαία ήδη από τα πρώτα αναπτυξιακά στάδια, ενώ η διακοπή της αναπαραγωγής των κακοποιητικών προτύπων συνιστά συλλογική ευθύνη. Υπενθυμίζεται ότι το «Hope for Children» λειτουργεί την 24ωρη γραμμή βοήθειας 1466 η οποία είναι δωρεάν και απευθύνεται σε όλους όσους επιθυμούν να λάβουν καθοδήγηση σε θέματα παιδικής προστασίας».
Εκπαίδευση στις υγιείς σχέσεις offline και online…
«Η βία στις σχέσεις των νέων σήμερα δεν είναι μόνο πιο συχνή, αλλά είναι και πιο διάχυτη, πιο γρήγορη και πιο κανονικοποιημένη. Και γι’ αυτό η απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο η προστασία, αλλάπρέπει να είναι η εκπαίδευση στις υγιείς σχέσεις, στη συναίνεση και στην έμφυλη ισότητα – τόσο offline όσο και online» ανέφερε η διευθύντρια του MIGS Σουσάνα Παύλου.
Πρόσθεσε ότι «τα στερεότυπα που βλέπουμε να επηρεάζουν περισσότερο τις σχέσεις των νέων είναι ότι ο άντρας πρέπει να έχει τον έλεγχο, ότι η ζήλεια είναι ένδειξη αγάπης και ότι η κοπέλα οφείλει να προσαρμόζεται, να «καταλαβαίνει» και να ανέχεται.
Αυτές οι αντιλήψεις μετατρέπουν τον έλεγχο, την επιτήρηση και την πίεση, σε κάτι που παρουσιάζεται ως φυσιολογικό ή ακόμη και ρομαντικό, ενώ στην πράξη αποτελούν προειδοποιητικά σημάδια βίας. Βλέπουμε επίσης ότι αυτά τα στερεότυπα εκφράζονται και μέσα από το ψηφιακό περιβάλλον.
Στις σχέσεις νέων βλέπουμε πολύ συχνά ψυχολογική βία, έλεγχο, παρακολούθηση μέσω κινητού και social media, πίεση για σεξουαλικές πράξεις ή αποστολή εικόνων, εξευτελισμό και λεκτική κακοποίηση. Η σωματική βία υπάρχει, αλλά συχνά προηγούνται ή τη συνοδεύουν αυτές οι «λιγότερο ορατές» μορφές βίας, που συχνά υποτιμώνται.
Σήμερα δεν μιλάμε μόνο για «παλιές» μορφές βίας, αλλά και για εντελώς νέες μορφές: non-consensual image sharing, cyberstalking, doxxing, deepfakes, ακόμα και AI-generated σεξουαλικό περιεχόμενο. Η τεχνολογία δεν έχει απλώς μεταφέρει τη βία online, την έχει μετασχηματίσει και επεκτείνει. Τα social media έχουν αλλάξει ριζικά το τοπίο.
Οι ίδιες οι πλατφόρμες και οι αλγόριθμοί εκθέτουν συστηματικά τους νέους σε περιεχόμενο που ενισχύει έμφυλα στερεότυπα, όπως η σεξουαλικοποίηση και η αντίληψη της «διαθεσιμότητας» των γυναικών και των κοριτσιών μέσα από σεξουαλικοποιημένο ή ακόμη και πορνογραφικό περιεχόμενο.
Παράλληλα αναπαράγονται αφηγήσεις που κανονικοποιούν τη ζήλεια, τον έλεγχο και την ανισότητα, καθώς και μορφές έμφυλης παραπληροφόρησης που επηρεάζουν το πώς οι νέοι αντιλαμβάνονται τις σχέσεις. Γι’ αυτό είναι κρίσιμο να μιλάμε όχι μόνο για «ασφαλή χρήση του διαδικτύου», αλλά για έμφυλες νόρμες, όρια, συναίνεση και δικαίωμα στην ιδιωτικότητα».
