Cyprus Forum: Η απαξίωση των θεσμών αυξάνει τον κίνδυνο δημοκρατικής οπισθοδρόμησης στην Κύπρο

Σημαντική πτώση καταγράφεται στην εμπιστοσύνη των πολιτών προς την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης στην Κύπρο, την ώρα που η απαξίωση των θεσμών και τα κενά στη λογοδοσία μπορούν να δημιουργήσουν πρόσφορο έδαφος για φαινόμενα δημοκρατικής οπισθοδρόμησης, όπως επισημάνθηκε σε συζήτηση στο Cyprus Forum.

Το πάνελ με τίτλο «Δημοκρατική Οπισθοδρόμηση στην Ευρώπη: Πόσο Ανθεκτική είναι η Δημοκρατία στην Κύπρο;» συντόνισε ο Λουκιανός Λυρίτσας, ανταποκριτής της Deutsche Welle στην Κύπρο και μέλος της δημοσιογραφικής και ερευνητικής ομάδας της σειράς De Facto του Omega.

Knowledge partners της συζήτησης ήταν το Comparative Democratic Studies Unit και το Centre for the Rule of Law and European Values (CRoLEV).

Η Κατερίνα Καλαϊτζάκη, Λέκτορας Ευρωπαϊκού Δημοσίου Δικαίου στο UCLan Cyprus και μέλος του CRoLEV, ανέφερε ότι, παρά τις σημαντικές μεταρρυθμίσεις στη Δικαιοσύνη που έχουν αναγνωριστεί και από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η εμπιστοσύνη των πολιτών παραμένει σοβαρό ζήτημα.

Όπως είπε, το 2026 μόλις το 39% του γενικού πληθυσμού αξιολογούσε την ανεξαρτησία των δικαστηρίων και των δικαστών ως αρκετά ή πολύ καλή, έναντι 50% το 2022.

«Η δικαστική ανεξαρτησία δεν αφορά απλώς το αν ένας δικαστής επηρεάζεται από οικονομικά ή πολιτικά συμφέροντα ή πολιτικές παρεμβάσεις», ανέφερε.

«Αν ένας πολίτης θεωρεί ότι το κράτος παραβίασε τα δικαιώματά του, χρειάζεται ένα αποτελεσματικό, ανεξάρτητο δικαστήριο ενώπιον του οποίου μπορεί να αμφισβητήσει την άσκηση της δημόσιας εξουσίας».

Η κ. Καλαϊτζάκη υπογράμμισε ότι και οι μεγάλες καθυστερήσεις στην απονομή της Δικαιοσύνης θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ζήτημα κράτους δικαίου και δημοκρατίας και όχι απλώς ως πρόβλημα δημόσιας διοίκησης.

«Εάν συνεχίζουμε να έχουμε δικαστικές διαδικασίες που διαρκούν πολλά χρόνια, τότε ένα δικαίωμα που έχουμε στα χαρτιά, στην πράξη δεν παρέχει την ίδια προστασία», ανέφερε.

Κατσουρίδης: Υπάρχουν φαινόμενα δημοκρατικής φθοράς

Ο Γιάννος Κατσουρίδης, Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής και Διακυβέρνησης του Πανεπιστημίου Λευκωσίας και μέλος του Comparative Democratic Studies Unit, εξήγησε ότι η δημοκρατική οπισθοδρόμηση δεν εκδηλώνεται συνήθως πλέον με μια απότομη ανατροπή του πολιτεύματος.

Πρόκειται, όπως είπε, για σταδιακή και συστηματική διάβρωση θεσμών, ελέγχων και ισορροπιών, με περιορισμό της ανεξαρτησίας των ΜΜΕ και της Δικαιοσύνης ή με υπερσυγκέντρωση εξουσιών στην εκτελεστική εξουσία.

Μάλιστα, αυτές οι αλλαγές μπορεί να γίνονται μέσα από διαδικασίες που εμφανίζονται τυπικά νόμιμες.

Αναφερόμενος στην Κύπρο, είπε ότι φαινόμενα δημοκρατικής δυσλειτουργίας υπήρχαν από την ίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας, αν και μετά το 1974 ακολούθησε περίοδος σταδιακής εδραίωσης της δημοκρατίας.

Σήμερα, σύμφωνα με τον ίδιο, δύο βασικά ζητήματα προκαλούν ανησυχία: η αυξανόμενη απαξίωση του πολιτικού και θεσμικού οικοδομήματος και η αδυναμία του κρατικού μηχανισμού να ανταποκρίνεται πολλές φορές στα καθημερινά προβλήματα των πολιτών.

«Ο τρόπος που γίνεται η πολιτική οδηγεί τον κόσμο να μην πιστεύει σε αυτή τη διαδικασία», ανέφερε.

Η εξέλιξη αυτή, πρόσθεσε, μπορεί να δημιουργήσει υπόβαθρο πάνω στο οποίο λαϊκιστικές, ακροδεξιές ή άλλες δυνάμεις μπορούν να προτείνουν εύκολες ή περισσότερο αυταρχικές λύσεις.

Ισχυρότερος κοινοβουλευτικός έλεγχος

Ο κ. Κατσουρίδης αναφέρθηκε επίσης στον ρόλο της Βουλής, σημειώνοντας ότι το προεδρικό σύστημα της Κύπρου περιορίζει αντικειμενικά τον κοινοβουλευτικό έλεγχο σε σύγκριση με ένα κοινοβουλευτικό σύστημα.

Υποστήριξε, ωστόσο, ότι η Βουλή μπορεί να αξιοποιήσει αποτελεσματικότερα τις υφιστάμενες εξουσίες της και να ενισχυθεί με επιπλέον ανθρώπινους και άλλους πόρους.

Αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, στο ενδεχόμενο ενισχυμένου ελέγχου ορισμένων διορισμών και στη μεγαλύτερη αξιοποίηση υφιστάμενων κοινοβουλευτικών εργαλείων.

«Η δημοκρατία δεν είναι μόνο οι εκλογές»

Η κ. Καλαϊτζάκη τόνισε ότι δημοκρατία και κράτος δικαίου δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως δύο ανεξάρτητες έννοιες.

«Η δημοκρατία μάς λέει ποιος ασκεί τη δημόσια εξουσία. Το κράτος δικαίου μάς λέει τον τρόπο με τον οποίο ασκείται αυτή η δημόσια εξουσία και, πιο σημαντικά, πώς μπαίνουν όρια σε αυτή την εξουσία», είπε.

Όπως εξήγησε, μια χώρα μπορεί να εξακολουθεί να διεξάγει ανταγωνιστικές εκλογές, αλλά ταυτόχρονα να αποδυναμώνονται σταδιακά η λογοδοσία, η δικαστική ανεξαρτησία και οι ανεξάρτητες αρχές ή να συγκεντρώνεται περισσότερη εξουσία σε συγκεκριμένους θεσμούς.

Στη συνέχεια έθεσε και το ζήτημα της Ανεξάρτητης Αρχής κατά της Διαφθοράς, σημειώνοντας ότι, παρά την ενίσχυσή της σε προσωπικό και πόρους, δεν διαθέτει εξουσία δίωξης.

Κατά την ίδια, απαιτείται να ενισχυθεί ολόκληρη η αλυσίδα λογοδοσίας και να υπάρχουν αποτελεσματικοί έλεγχοι και στο στάδιο όπου λαμβάνεται η απόφαση για ποινική δίωξη.

Whistleblowers ως η «τελευταία γραμμή άμυνας»

Η Μαρία Στυλιανίδη, Επίκουρη Καθηγήτρια στη Σχολή Διοίκησης Επιχειρήσεων και Νομικής του Πανεπιστημίου Frederick και μέλος της Εποπτικής Επιτροπής της OLAF, επικεντρώθηκε στη διαφάνεια, τη λογοδοσία και την προστασία των whistleblowers.

Χαρακτήρισε τους πληροφοριοδότες δημοσίου συμφέροντος «τελευταία γραμμή άμυνας όταν οι θεσμοί δεν λειτουργούν», καθώς μπορούν να οδηγήσουν στην αποκάλυψη υποθέσεων που διαφορετικά θα παρέμεναν στο σκοτάδι.

Η Κύπρος διαθέτει από το 2022 νομοθετικό πλαίσιο για την προστασία τους, ωστόσο, όπως είπε, η ύπαρξη νόμου δεν αρκεί.

«Ο νόμος είναι το πρώτο βήμα. Δεν αρκεί όμως ο νόμος», είπε.

Σύμφωνα με την κ. Στυλιανίδη, απαιτείται αλλαγή κουλτούρας ώστε ο whistleblower να μην αντιμετωπίζεται ως «προδότης» ή «ρουφιάνος», αλλά ως άνθρωπος που συμβάλλει στην αποκάλυψη παρατυπιών και στην αυτοδιόρθωση ενός οργανισμού.

«Κυρίως μένουμε στην τυπική συμμόρφωση. Η ουσιαστική συμμόρφωση θέλει λίγο περπάτημα ακόμη», ανέφερε.

Πετρόπουλος: Οι πολίτες δεν αδιαφορούν

Ο Φίλιππος Πετρόπουλος, ιδρυτής και πρόεδρος του Debate House, υποστήριξε ότι η μειωμένη εκλογική συμμετοχή, ιδιαίτερα των νέων, δεν θα πρέπει να ερμηνεύεται αυτομάτως ως αδιαφορία για την πολιτική.

«Οι πολίτες δεν αδιαφορούν», είπε, υποστηρίζοντας ότι το πρόβλημα βρίσκεται στους υφιστάμενους μηχανισμούς αλληλεπίδρασης πολιτών και πολιτικών.

Αναφέρθηκε σε μοντέλα συμμετοχικής δημοκρατίας, όπως οι συνελεύσεις πολιτών στο Βέλγιο, όπου πολίτες επιλέγονται τυχαία και συμμετέχουν σε οργανωμένες διαδικασίες διαβούλευσης.

Κατά τον ίδιο, χρειάζονται νέοι θεσμοί που θα επιτρέπουν σε ανθρώπους με εργασία, οικογένεια και άλλες υποχρεώσεις να συμμετέχουν στη δημόσια ζωή χωρίς να απαιτείται επαγγελματική ενασχόληση με την πολιτική.

Transparency International: Δεν αρκεί να υπάρχουν οι νόμοι

Ο Scott Geytak της Transparency International συνέδεσε τη δημοκρατική οπισθοδρόμηση με τη διαφθορά, λέγοντας ότι τα στοιχεία της οργάνωσης δείχνουν σαφή επιδείνωση σε αρκετές χώρες τα τελευταία χρόνια.

Όπως σημείωσε, το ζήτημα δεν αφορά μόνο το κατά πόσο οι πολίτες πιστεύουν ότι η κυβέρνηση λειτουργεί προς όφελός τους, αλλά επηρεάζει και το επιχειρηματικό περιβάλλον.

«Το να υπάρχουν οι νόμοι είναι το μισό», είπε. «Το άλλο μισό είναι η κουλτούρα και η ικανότητα εφαρμογής τους».

Τόνισε ότι η ύπαρξη νομοθετικού πλαισίου δεν αρκεί εάν αποδυναμώνονται οι μηχανισμοί ελέγχου, οι ανεξάρτητοι θεσμοί, τα ΜΜΕ και η κοινωνία των πολιτών.

Η συζήτηση κατέληξε σε ένα κοινό σημείο: η ανθεκτικότητα μιας δημοκρατίας δεν κρίνεται μόνο στις κάλπες, αλλά και από το κατά πόσο οι θεσμοί παραμένουν ανεξάρτητοι, λειτουργικοί και ικανοί να ελέγχουν την εξουσία.